Uống nước sắc đỗ trọng có giúp hạ huyết áp thật không?

Tăng huyết áp từ lâu đã được mệnh danh là “kẻ giết người thầm lặng” bởi diễn tiến âm thầm nhưng để lại nhiều biến chứng nguy hiểm cho tim mạch và não bộ. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau kinh nghiệm dùng nước sắc vỏ đỗ trọng uống hằng ngày như một biện pháp tự nhiên để ổn định huyết áp mà không cần phụ thuộc vào thuốc tây. Liệu thói quen truyền miệng này có thực sự mang lại hiệu quả hạ áp hay chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ?

Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Đỗ trọng thực sự chứa các hoạt chất có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp và làm giãn mạch, nhưng hiệu lực này phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng chiết xuất chuẩn hóa và không thể hoàn toàn thay thế thuốc điều trị đặc hiệu ^[1], ^[2]. Việc tự đun sắc vỏ cây thô tại nhà khó có thể đạt được nồng độ hoạt chất tương đương các nghiên cứu và tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu người bệnh tự ý bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ.

Tăng huyết áp và xu hướng tìm kiếm thảo dược tự nhiên

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tăng huyết áp hiện ảnh hưởng đến hơn 1 tỷ người trên toàn cầu và là nguyên nhân gây ra khoảng 12,8% tổng số ca tử vong mỗi năm ^[3]. Đây là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến các biến cố tim mạch nghiêm trọng như suy tim, bệnh động mạch vành, đột quỵ và tổn thương thận mạn tính ^[3]. Số lượng người mắc căn bệnh này đã gia tăng nhanh chóng theo thời gian, từ 648 triệu người vào năm 1990 lên đến 1,278 tỷ người vào năm 2019 ^[4].

Mặc dù y học hiện đại đã phát triển nhiều nhóm thuốc tổng hợp có hiệu quả hạ áp cao, nhưng việc sử dụng thuốc lâu dài thường đi kèm các phản ứng bất lợi không mong muốn ^[3]. Chính vì lý do này, xu hướng tìm kiếm các hợp chất tự nhiên chiết xuất từ thực vật để hỗ trợ kiểm soát huyết áp ngày càng thu hút sự quan tâm của cộng đồng khoa học ^[3]. Đỗ trọng (tên khoa học là Eucommia ulmoides Oliv.) là một trong những loài thảo dược truyền thống nổi tiếng ở khu vực Đông Á như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản được chú ý đặc biệt ^[3].

Phần vỏ của cây đỗ trọng từ lâu đã được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền ^[5]. Do nguồn tài nguyên vỏ cây tự nhiên ngày càng khan hiếm, người ta cũng bắt đầu nghiên cứu và ứng dụng thêm phần lá và hoa của loài cây này ^[5]. Các phân tích hiện đại cho thấy các bộ phận của cây đỗ trọng chứa nhiều nhóm hoạt chất quý như lignin, phenylpropanoid và cycloalkane ^[1]. Trà làm từ lá và vỏ đỗ trọng thậm chí còn trở thành một phần quen thuộc trong chế độ ăn uống hằng ngày của người dân Nhật Bản nhằm tăng cường sức khỏe ^[2].

Cơ chế giãn mạch và kiểm soát huyết áp của đỗ trọng

Khả năng kiểm soát huyết áp của đỗ trọng không phải là điều huyền bí mà hoạt động thông qua các cơ chế sinh hóa và huyết động học cụ thể. Trong hệ mạch máu, độ co giãn của thành mạch quyết định phần lớn chỉ số huyết áp tâm thu và tâm trương. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng các chất chiết xuất từ đỗ trọng có thể làm tăng đáng kể nồng độ nitric oxide (NO) trong huyết thanh, đồng thời làm giảm nồng độ endothelin (ET) ^[1].

Nitric oxide là một chất nội sinh do lớp nội mạc mạch máu tiết ra, đóng vai trò then chốt giúp các cơ trơn quanh mạch máu thư giãn, từ đó làm giãn nở lòng mạch. Ngược lại, endothelin là một chất gây co thắt mạch máu mạnh mẽ. Nhờ việc tăng cường NO và ức chế ET, chiết xuất đỗ trọng giúp làm giãn mạch máu, giảm sức cản ngoại vi, giảm lượng máu tĩnh mạch trở về tim và cuối cùng đạt được hiệu quả hạ huyết áp tương đối ổn định ^[1].

Bên cạnh đó, các nhà khoa học phát hiện chiết xuất đỗ trọng còn can thiệp sâu vào hệ thống renin-angiotensin (RAS) – hệ trục điều hòa thể tích dịch và huyết áp của cơ thể ^[6]. Nghiên cứu chuyên sâu cho thấy hoạt chất lignan trong đỗ trọng có khả năng làm giảm hoạt độ của renin và nồng độ angiotensin II trong huyết tương khi sử dụng dài ngày ^[6]. Angiotensin II là thủ phạm chính gây co mạch và giữ muối nước, vì vậy việc hạ thấp hoạt chất này giúp mạch máu giảm áp lực co thắt ^[6].

Ngoài ra, ở cấp độ phân tử, dịch chiết nước từ hoa đực của cây đỗ trọng còn thúc đẩy biểu hiện gen và protein của thụ thể ACE2 tại thận ^[3]. Quá trình này kích hoạt con đường tín hiệu ACE2-Ang-(1-7)-Mas, làm gia tăng phân tử có lợi Ang-(1-7) và giảm bớt phân tử gây co mạch Ang II ^[3]. Chiết xuất vỏ đỗ trọng cũng thể hiện hoạt tính chẹn thụ thể beta-adrenergic, giúp điều hòa nhịp và sức co bóp cơ tim ^[2].

Những phát hiện nổi bật từ các nghiên cứu trên động vật

Trước khi tiến hành thử nghiệm trên người, tác dụng của đỗ trọng đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình động vật tăng huyết áp tự phát (SHR) và chuột biến đổi bệnh lý. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành so sánh tác động của hai nhóm hoạt chất chính trong đỗ trọng là lignan (EuL) và iridoid (EuI) trên chuột cống SD và chuột SHR ^[6]. Kết quả cho thấy nhóm hoạt chất lignan có thể làm hạ huyết áp của cả hai giống chuột theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng, áp dụng cho cả đường tiêm tĩnh mạch lẫn đường uống ^[6].

Ngược lại, nhóm hoạt chất iridoid lại hoàn toàn không mang lại hiệu quả hạ huyết áp trên các cá thể chuột thí nghiệm ^[6]. Đáng chú ý, việc phối hợp giữa lignan và iridoid cũng không tạo ra bất kỳ tác dụng hiệp đồng nào ^[6]. Khi cho chuột SHR sử dụng lignan đường uống với liều 300 mg/kg thể trọng mỗi ngày hai lần, nồng độ NO trong huyết tương tăng lên rõ rệt ^[6]. Thử nghiệm tưới máu trên động mạch mạc treo chuột còn ghi nhận lignan làm giãn mạch nhanh chóng phụ thuộc vào liều lượng, bất kể mạch máu đó còn lớp nội mạc hay đã bị bóc tách lớp nội mạc ^[6].

Đến năm 2014, một nghiên cứu khác tập trung tối ưu hóa quy trình tinh chế chiết xuất đỗ trọng qua cột nhựa hấp phụ macro-porous trên mô hình chuột SHR ^[1]. Dịch chiết tinh chế từ đỗ trọng đã giúp hạ huyết áp ổn định ở chuột SHR mà không làm thay đổi đáng kể nhịp tim của chúng ^[1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng nhấn mạnh rằng hiệu quả hạ huyết áp của chiết xuất đỗ trọng vẫn thấp hơn so với thuốc tây đối chứng là captopril ^[1].

Một hướng tiếp cận mới vào năm 2022 đã xem xét tác động của chiết xuất vỏ đỗ trọng đối với hệ vi sinh vật đường ruột trên chuột bị tăng huyết áp do ăn nhiều muối kết hợp dùng hóa chất ức chế tạo NO ^[4]. Sau 6 tuần điều trị bằng chiết xuất vỏ đỗ trọng, huyết áp của chuột giảm rõ rệt và các tổn thương tại thận được cải thiện ^[4]. Đỗ trọng đã làm thay đổi sự đa dạng của hệ vi sinh đường ruột, làm tăng sinh chủng vi khuẩn Parabacteroides XGB65 và làm giảm các cytokine gây viêm nguy hiểm như IL-6 và IL-17A ^[4].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Hiệu quả thực tế đến đâu?

Dù các thí nghiệm trên động vật rất hứa hẹn, bằng chứng lâm sàng trên cơ thể người mới là thước đo chuẩn xác nhất cho giá trị y học của đỗ trọng. Năm 2011, một thử nghiệm lâm sàng có đối chứng đã được thực hiện để đánh giá chiết xuất nước từ vỏ cây đỗ trọng chuẩn hóa chứa 8% pinoresinol di-beta-D-glucoside (PG) ^[2]. Nghiên cứu này gồm nhiều giai đoạn nhằm kiểm tra độ an toàn và khả năng hạ áp ở những người có huyết áp từ 120-160/80-100 mmHg ^[2].

Ở giai đoạn dùng liều thấp, 24 người trưởng thành khỏe mạnh được phân ngẫu nhiên sử dụng 500 mg chiết xuất đỗ trọng mỗi lần, ngày uống 3 lần trong vòng 8 tuần liên tục ^[2]. Kết quả theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ (ABPM) cho thấy không xuất hiện bất kỳ độc tính nào, nhưng huyết áp giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm đối chứng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[2]. Điều này chứng tỏ liều 500 mg mỗi lần chưa đủ để phát huy tác dụng hạ áp rõ ràng trên lâm sàng ^[2].

Tuy nhiên, trong một thử nghiệm tiếp theo với 30 đối tượng có huyết áp từ 120-160/80-100 mmHg được nâng liều lên 1 g chiết xuất đỗ trọng mỗi lần, uống 3 lần mỗi ngày trong 2 tuần, kết quả đã thay đổi tích cực ^[2]. Chiết xuất thảo dược được dung nạp rất tốt và giúp giảm huyết áp trung bình 7,5 mmHg đối với huyết áp tâm thu và 3,9 mmHg đối với huyết áp tâm trương ^[2]. Nghiên cứu kết luận chiết xuất đỗ trọng chuẩn hóa có thể là một can thiệp dinh dưỡng hỗ trợ phù hợp cho nhóm người ở giai đoạn tiền tăng huyết áp ^[2].

Gần đây nhất, vào năm 2025, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đa trung tâm đã đánh giá hiệu quả của viên nang Toàn Đỗ Trọng (Quanduzhong) trên 136 bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát bị rối loạn nhịp sinh học huyết áp ^[7]. Tất cả bệnh nhân ở cả hai nhóm đều duy trì phác đồ thuốc tây hạ áp sẵn có của họ ^[7]. Nhóm thử nghiệm được dùng thêm viên nang đỗ trọng với liều 1,48 g mỗi lần, ngày 2 lần trong 12 tuần liên tục ^[7].

Kết quả chung trên toàn bộ nhóm đối tượng không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm điều trị và nhóm đối chứng về độ lệch chuẩn và hệ số biến thiên huyết áp ^[7]. Dẫu vậy, khi phân tích sâu trên phân nhóm những bệnh nhân không sử dụng thuốc chẹn kênh canxi, nhóm dùng thêm đỗ trọng đã cải thiện đáng kể độ lệch chuẩn huyết áp tâm trương 24 giờ so với nhóm chứng ^[7]. Điều này cho thấy đỗ trọng có thể đóng vai trò hỗ trợ điều hòa nhịp biến thiên huyết áp ở một số nhóm người bệnh cụ thể ^[7].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nước sắc đỗ trọng

Nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng nước sắc vỏ cây đỗ trọng mua ở tiệm thuốc bắc có thể thay thế hoàn toàn các viên thuốc hạ áp hàng ngày. Đây là một quan niệm sai lầm rất nguy hiểm. Các nghiên cứu lâm sàng mang lại hiệu quả hạ áp đều phải sử dụng dịch chiết chuẩn hóa với nồng độ hoạt chất tinh khiết cao, chẳng hạn như chuẩn hóa 8% PG ^[2]. Việc đun nấu thủ công tại nhà chỉ chiết xuất được một lượng nhỏ hoạt chất và không thể kiểm soát hàm lượng chính xác.

Một hiểu lầm khác là cho rằng đỗ trọng là thảo dược tự nhiên nên dùng liều lượng bao nhiêu cũng an toàn và uống càng đặc thì huyết áp hạ càng nhanh. Thực tế, ngay cả trong nghiên cứu lâm sàng, dùng liều 500 mg ba lần mỗi ngày trong 8 tuần hoàn toàn không đem lại hiệu quả hạ áp khác biệt so với nhóm đối chứng ^[2]. Hơn nữa, việc phối hợp các thành phần không đúng cách cũng không làm tăng tác dụng, ví dụ như nhóm chất iridoid trong cây đỗ trọng hoàn toàn không giúp hạ áp và cũng không hỗ trợ tăng tác dụng cho nhóm lignan ^[6].

Nhiều người cũng nghĩ rằng hễ uống đỗ trọng là huyết áp sẽ hạ ngay tức thì giống như ngậm thuốc cấp cứu. Trên thực tế, ngay cả chiết xuất tinh chế cao độ của đỗ trọng trong phòng thí nghiệm cũng có hiệu lực hạ áp thấp hơn thuốc điều trị chuyên khoa captopril ^[1]. Đỗ trọng hoạt động chủ yếu theo cơ chế điều hòa chậm thông qua việc cải thiện nội mạc mạch máu, giảm chất gây viêm và điều chỉnh hệ vi sinh vật đường ruột ^[1], ^[4]. Vì vậy, không thể dùng nước đỗ trọng để xử lý các cơn tăng huyết áp kịch phát đe dọa tính mạng.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?

Mặc dù thử nghiệm lâm sàng cho thấy chiết xuất đỗ trọng dung nạp tốt và không ghi nhận độc tính đáng kể ở các liều nghiên cứu, một số đối tượng vẫn cần thận trọng cao độ ^[2]. Người đang dùng các loại thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn của bác sĩ không bao giờ được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang uống nước đỗ trọng. Việc ngưng thuốc đột ngột có thể khiến huyết áp tăng vọt trở lại, dẫn đến nguy cơ tai biến mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim ^[3].

Những bệnh nhân đang sử dụng các thuốc chẹn thụ thể beta hoặc thuốc hạ áp khác cần có sự giám sát của bác sĩ trước khi dùng đỗ trọng. Nghiên cứu sinh học đã chỉ ra rằng dịch chiết đỗ trọng có hoạt tính tương tự chất chẹn beta-adrenergic ^[2]. Nếu kết hợp tùy tiện mà không theo dõi huyết áp chặt chẽ, người bệnh có thể gặp phải tình trạng hạ huyết áp quá mức hoặc tương tác thuốc bất lợi.

Bên cạnh đó, các đối tượng có huyết áp thấp hoặc huyết áp không ổn định cũng không nên tự ý dùng nước sắc đỗ trọng đậm đặc dài ngày. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và người mắc các bệnh lý gan thận phức tạp cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ dạng chế phẩm nào từ thảo dược này, dù lá đỗ trọng từng được ghi nhận ứng dụng trong một số bệnh phụ khoa truyền thống ^[5].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Nếu muốn sử dụng đỗ trọng như một giải pháp hỗ trợ sức khỏe tim mạch và kiểm soát huyết áp, bạn cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn khoa học. Trước hết, chỉ nên coi đỗ trọng là liệu pháp bổ trợ, đặc biệt thích hợp hơn cho những người đang ở giai đoạn tiền tăng huyết áp hoặc cần hỗ trợ kiểm soát lối sống ^[2]. Tuyệt đối không xem đây là phương thuốc chữa khỏi hoàn toàn bệnh tăng huyết áp.

Khi sắc nước đỗ trọng uống, người dùng nên chọn nguồn dược liệu sạch, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và không bị ẩm mốc. Không nên đun nước sắc quá đặc hoặc uống thay thế hoàn toàn nước lọc trong ngày. Nước sắc thảo dược tốt nhất nên được uống vào ban ngày, sau bữa ăn để tránh gây khó chịu cho đường tiêu hóa. Nếu đang dùng thuốc tây hạ áp, bạn nên uống nước thảo dược cách thời điểm uống thuốc tây ít nhất từ 1 đến 2 giờ nhằm hạn chế tối đa các tương tác dược động học không mong muốn.

Bên cạnh việc sử dụng thảo dược bổ trợ, việc duy trì lối sống lành mạnh vẫn là gốc rễ của việc kiểm soát huyết áp. Người bệnh cần thực hiện chế độ ăn giảm muối, hạn chế rượu bia, không hút thuốc lá, kiểm soát cân nặng hợp lý và vận động thể lực đều đặn mỗi ngày ^[4]. Bạn cần tạo thói quen tự đo và ghi chép chỉ số huyết áp tại nhà đều đặn để kịp thời phát hiện các biến động bất thường.

Tóm lại, khoa học hiện đại đã chứng minh các hoạt chất trong vỏ và các bộ phận của cây đỗ trọng có tác dụng giãn mạch và hỗ trợ hạ huyết áp thông qua nhiều cơ chế sinh học rõ ràng ^[1], ^[6]. Tuy nhiên, nước sắc đỗ trọng tự làm chỉ đóng vai trò hỗ trợ và không thể thay thế cho các liệu pháp y khoa chuẩn mực. Người bệnh cần thăm khám định kỳ, tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa và tham vấn ý kiến y tế trước khi bổ sung bất kỳ loại thảo dược nào vào quá trình điều trị của mình.