Thói quen dùng nước sắc vỏ cây bời lời đỏ hoặc các loại thảo dược song song với thuốc tây rất phổ biến ở người mắc bệnh mạn tính. Nhiều người cho rằng thảo mộc tự nhiên hoàn toàn lành tính nên uống cùng lúc với thuốc điều trị cho tiện.
Thực tế, uống nước sắc thảo dược chứa chất nhầy và tannin như vỏ bời lời đỏ cùng lúc với thuốc tây có nguy cơ gây tương tác bất lợi [1]. Các hợp chất tự nhiên trong vỏ cây có thể làm thay đổi quá trình hấp thu tại ruột, khiến thuốc điều trị giảm tác dụng hoặc biến đổi nồng độ trong máu [1].
Cơ chế thảo dược cản trở thuốc tây tại ruột
Thảo dược chứa nhiều hơn một hoạt chất sinh học và khi dùng chung với thuốc kê đơn sẽ dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc - thảo dược [1]. Nhiều tương tác có nguồn gốc dược động học, tức là thảo dược tác động lên các enzyme chuyển hóa hoặc các chất vận chuyển thuốc trong cơ thể [1]. Sự can thiệp này làm thay đổi quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ của thuốc dùng kèm [1]. Hệ quả là các thông số quan trọng như tổng lượng thuốc vào máu (diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian AUC), nồng độ thuốc tối đa trong máu (Cmax) hoặc thời gian bán thải (t1/2) của thuốc tây bị biến đổi [1].
Tại đường tiêu hóa, các hợp chất thực vật như chất nhầy (mucilage), gôm, tannin, flavonoid và saponin thường hiện diện trong nhiều loại cây thuốc hỗ trợ bảo vệ dạ dày [2]. Trong đó, tannin là hợp chất tự nhiên có nhiều trong các loại thảo mộc và gỗ [3]. Tannin sở hữu nhiều gốc hydroxyl, tạo ra ái lực liên kết rất mạnh với các kim loại như sắt (Fe), kẽm (Zn) và đồng (Cu) [3]. Đặc tính này biến tannin thành chất ức chế mạnh đối với sự hấp thu các kim loại trên tại đường tiêu hóa, làm giảm sinh khả dụng của chúng [3].
Bên cạnh tannin, một số thành phần polymer thực vật khi hút nước có thể tạo thành lớp màng chắn dạng gel trên bề mặt viên thuốc, làm giảm tốc độ giải phóng hoạt chất [4]. Ngược lại, một số loại chất nhầy thực vật khác lại làm tăng sự xâm nhập của phân tử dung môi vào khung thuốc và đẩy nhanh tốc độ khuếch tán thuốc ra môi trường hòa tan [4]. Dù làm chậm hay đẩy nhanh, sự hiện diện của chất nhầy và tannin cùng lúc với viên thuốc đều có nguy cơ làm lệch chuẩn quá trình giải phóng và hấp thu thuốc tại ruột [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác thuốc - thảo dược?
Một tổng quan công bố năm 2014 và một tổng quan năm 2011 đã hệ thống hóa cơ chế tương tác dược động học giữa thảo dược và thuốc kê đơn thông qua các nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro), trên động vật (in vivo) và thử nghiệm lâm sàng ở người [1]. Các tài liệu này chỉ ra rằng rào cản pháp lý để đưa thảo dược truyền thống ra thị trường thấp hơn so với thuốc tổng hợp [5]. Do đó, cơ chế chính xác về hấp thu, phân bố, chuyển hóa, thải trừ và tiềm năng tương tác của các hoạt chất thảo dược không phải lúc nào cũng được hiểu đầy đủ [5].
Về tác động cản trở hấp thu tại ruột, một nghiên cứu công bố năm 2006 đã kiểm tra ảnh hưởng của 15 chiết xuất thảo dược lên chức năng của polypeptide vận chuyển anion hữu cơ B (OATP-B) [6]. OATP-B là chất vận chuyển biểu hiện trên tế bào biểu mô ruột người, tham gia vào việc đưa nhiều loại thuốc từ ruột vào máu [6]. Thử nghiệm được tiến hành trên dòng tế bào thận phôi người 293 có biểu hiện ổn định OATP-B, đánh giá khả năng hấp thu cơ chất estrone-3-sulfate [6]. Kết quả ở nồng độ có thể đạt được trong ruột người cho thấy chiết xuất việt quất đen, cúc tím, trà xanh, bằng lăng nước, hạt nho, bạch quả và đậu nành ức chế mạnh sự hấp thu cơ chất lần lượt là 75,5%, 55,5%, 82,1%, 61,1%, 64,5%, 85,4% và 66,8% [6]. Chiết xuất dâu tằm, thiên ma và sâm Siberia ức chế mức độ trung bình lần lượt là 39,1%, 47,2% và 49,2% [6]. Các hợp chất flavonol glycoside và catechin ức chế đáng kể OATP-B, cho thấy thủ phạm chính gây giảm hấp thu thuốc qua kênh này có thể là nhóm flavonoid [6].
Đối với nhóm hoạt chất tannin, một nghiên cứu năm 1994 tại Chile đã đo hàm lượng tannin trong các loại trà thảo mộc khô bằng kỹ thuật Folin-Denis [3]. Nhóm trà yerba mate, trà và kinh giới cay có hàm lượng cao nhất, lần lượt là 117, 100 và 84 mg axit tannic trên mỗi gam thảo mộc khô [3]. Nhóm có mức trung bình từ 20 đến 40 mg axit tannic/g gồm coca, matico, boldo, bơ, nguyệt quế, cam và tiểu hồi [3]. Nhóm thấp dưới 10 mg/g gồm dầu giun, cỏ roi ngựa, cần tây và cúc La Mã [3]. Nghiên cứu kết luận việc uống trà thảo mộc chứa tannin trong hoặc gần bữa ăn có thể ức chế hấp thu sắt, kẽm, đồng tại ruột [3]. Ngoài ra, một tổng quan năm 2000 cũng ghi nhận các loại tannin (như từ chi Lindera - cùng chi với bời lời) và chất nhầy được dùng truyền thống để bảo vệ niêm mạc dạ dày và chống loét [2].
Về vai trò của chất nhầy, một nghiên cứu năm 2012 đã khảo sát chất nhầy từ cây Cordia myxa trong việc bào chế viên nén kết dính sinh học chứa thuốc chlorhexidine thử nghiệm trên màng sinh học chuột [4]. Nhóm nghiên cứu so sánh chất nhầy tự nhiên này với chất bán tổng hợp HPMC và pectin (vốn từng được dùng để làm chậm giải phóng thuốc diltiazem ngậm dưới lưỡi) [4]. Kết quả cho thấy HPMC hút nước tạo lớp rào cản dạng gel làm giảm tốc độ giải phóng thuốc, trong khi chất nhầy từ Cordia myxa không tạo lớp gel chắn mà làm tăng khả năng thấm dung môi, giúp thuốc giải phóng nhanh hơn và tăng mức giải phóng tối đa theo nồng độ chất nhầy [4].
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng
Không thể phủ nhận các hợp chất trong thảo dược mang lại nhiều giá trị sinh học nếu dùng đúng mục đích [7]. Một tổng quan hệ thống năm 2016 về điều trị đái tháo đường ghi nhận các hoạt chất thảo dược phổ biến như flavonoid, tannin, phenolic và alkaloid giúp hạ đường huyết hiệu quả [7]. Cụ thể, tannin giúp cải thiện chức năng tế bào beta tuyến tụy và tăng tiết insulin [7]. Quercetin (một loại flavonoid) hoạt động như chất chống oxy hóa, loại bỏ gốc oxy tự do, ngăn chặn quá trình peroxy hóa lipid và tạo phức chelat với ion kim loại [7]. Các thảo dược này còn giúp tăng hấp thu glucose ở mô cơ và mô mỡ, ngăn cản hấp thu glucose từ ruột và giảm sản xuất glucose từ gan [7].
Tuy nhiên, giới hạn lớn của các bằng chứng hiện tại là sự thiếu hụt dữ liệu lâm sàng trực tiếp trên từng loại cây cụ thể như vỏ bời lời đỏ khi dùng chung với từng loại thuốc tây. Các phương pháp phân tích truyền thống đối với dược liệu chứa tannin trong Dược điển Châu Âu như phương pháp đo màu Folin-Ciocalteu cũ không đặc hiệu, chỉ đưa ra một con số tổng hàm lượng mà không định danh rõ từng thành phần [8]. Một nghiên cứu năm 2009 đã phải phát triển hệ thống sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) pha đảo ghép nối các đầu dò hiện đại và phân tích ở bước sóng UV 250 nm hoặc phân giải bằng methanol (tạo ra methyl gallate và axit ellagic) mới lập được dấu vân tay hóa học đặc trưng cho dược liệu chứa tannin [8]. Điều này cho thấy thành phần trong vỏ cây sắc uống thủ công tại nhà rất phức tạp và khó lường trước mức độ tương tác [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước sắc vỏ cây
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm thảo dược hoàn toàn vô hại, không có độc tính nên có thể uống thay nước lọc cả ngày, kể cả dùng để запи (uống trôi) viên thuốc tây [1]. Thực tế, chính các cơ chế có lợi của thảo dược như ngăn chặn hấp thu đường tại ruột hay tạo phức với kim loại lại trở thành con dao hai lưỡi khi gặp thuốc điều trị [7]. Khi uống cùng lúc, các chất vận chuyển trên bề mặt tế bào ruột như OATP-B có thể bị thảo dược phong tỏa, khiến thuốc tây không thể đi qua thành ruột để vào máu [6].
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng mọi loại chất nhầy thực vật đều giống nhau. Nghiên cứu bào chế đã chỉ ra mỗi loại polymer hay chất nhầy có đặc tính vật lý khác nhau: loại thì tạo màng gel giữ chặt thuốc, loại thì kéo nước vào làm bung thuốc nhanh hơn [4]. Với các thuốc điều trị bệnh mạn tính vốn được thiết kế công nghệ giải phóng có kiểm soát, việc làm chậm hay làm nhanh quá trình tan rã viên thuốc do nước sắc vỏ cây đều làm sai lệch phác đồ điều trị [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người đang điều trị các bệnh mạn tính như đái tháo đường, bệnh tim mạch hoặc suy thận [7]. Ở bệnh nhân đái tháo đường, việc tự ý kết hợp thảo dược có chứa tannin và flavonoid (vốn có tác dụng tăng tiết insulin và giảm hấp thu đường tại ruột) cùng lúc với thuốc tây có thể làm thay đổi nồng độ thuốc hoặc gây biến động đường huyết khó kiểm soát [7]. Nếu bệnh không được kiểm soát tốt do tương tác thuốc, người bệnh có nguy cơ gặp các biến chứng mạch máu nhỏ, mạch máu lớn, mù lòa, bệnh tim và suy thận [7].
Nhóm thứ hai là những người bị thiếu máu thiếu sắt hoặc đang phải uống bổ sung các khoáng chất như sắt, kẽm và đồng [3]. Do tannin trong nước sắc thảo mộc có ái lực gắn kết cực mạnh với các ion kim loại này, việc uống nước sắc vỏ cây gần thời điểm uống viên sắt, kẽm sẽ tạo kết tủa tại ruột và làm mất tác dụng bổ sung vi chất [3]. Ngoài ra, những người đang dùng các thuốc phải hấp thu qua kênh vận chuyển OATP-B tại ruột cũng cần tránh dùng chung với các chiết xuất thảo mộc giàu flavonoid [6].
Cách áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn
Để tránh nguy cơ chất nhầy, tannin và flavonoid trong nước sắc vỏ bời lời đỏ làm giảm hấp thu thuốc tây tại ruột, nguyên tắc quan trọng nhất là tách biệt thời gian sử dụng [6]. Người bệnh tuyệt đối không dùng nước sắc thảo dược để uống thuốc tây, mà chỉ nên uống thuốc với nước lọc đun sôi để nguội.
Khi nấu nước vỏ cây tại nhà, không nên sắc quá đặc vì nồng độ chất nhầy và các chất chiết xuất càng cao thì tác động lên sự hòa tan của thuốc và sự ức chế kênh vận chuyển tại ruột càng mạnh [6]. Đối với các bữa ăn giàu vi chất hoặc thời điểm uống viên bổ sung sắt, kẽm, đồng, người dùng cũng nên tránh uống các loại trà hay nước sắc thảo mộc chứa tannin ngay trong hoặc sát bữa ăn để bảo toàn khả năng hấp thu khoáng chất của cơ thể [3].
Tóm lại, vỏ bời lời đỏ và các thảo dược chứa chất nhầy, tannin tuy có nhiều giá trị truyền thống nhưng tiềm ẩn nguy cơ làm thay đổi sự hấp thu của thuốc tây tại đường ruột [1]. Người đang điều trị bệnh mạn tính không nên uống nước sắc thảo dược cùng lúc với thuốc kê đơn [1]. Trước khi kết hợp bất kỳ loại vỏ cây hay lá thuốc nào vào phác đồ điều trị, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn khoảng cách dùng thuốc an toàn.