Uống nước sắc xá xị cùng thuốc tây: Lưu ý tương tác men gan

Nhiều người Việt có thói quen hái lá hoặc rễ cây xá xị phơi khô, nấu nước uống hằng ngày để giải khát hoặc thanh nhiệt. Khi bị ốm phải uống thuốc tây, nhiều người vẫn vô tư dùng loại nước sắc đậm mùi thơm này để chiêu thuốc. Thói quen tưởng chừng vô hại đó lại tiềm ẩn nguy cơ thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong cơ thể.

Uống nước thảo mộc đậm đặc cùng lúc với thuốc tân dược có thể gây tương tác thông qua hệ thống enzym chuyển hóa tại gan ^[1]. Việc tự ý kết hợp nước thảo mộc nói chung và nước sắc có chứa các hợp chất thơm tự nhiên với thuốc tây không được khuyến khích vì làm tăng nguy cơ quá liều hoặc mất tác dụng của thuốc [6, 8].

Hệ enzym gan cytochrome P450 giải độc thuốc thế nào

Hầu hết các loại thuốc tây sau khi vào cơ thể đều phải đi qua gan để chuyển hóa và đào thải ^[2]. Tại tế bào gan, một họ enzym đóng vai trò chủ lực trong nhiệm vụ giải độc và thanh lọc thuốc là cytochrome P450, thường gọi tắt là CYP [1, 2].

Hệ thống CYP gồm nhiều phân nhóm nhỏ chịu trách nhiệm xử lý các cấu trúc hóa học khác nhau [3, 4]. Khi enzym CYP hoạt động bình thường, thuốc được phân giải theo tốc độ chuẩn, duy trì nồng độ an toàn trong máu để phát huy hiệu quả điều trị.

Khi một chất tự nhiên trong thảo mộc can thiệp vào CYP, hoạt động chuyển hóa thuốc sẽ bị đảo lộn [1, 7]. Nếu enzym bị ức chế, thuốc không được phân hủy kịp thời, dẫn đến tích tụ nồng độ cao trong máu và tăng nguy cơ ngộ độc [4, 7]. Ngược lại, nếu enzym bị kích thích hoạt động quá mức, thuốc bị đào thải quá nhanh khiến liều điều trị trở nên vô hiệu ^[3].

Nguy cơ tương tác giữa thảo mộc và thuốc tây qua men gan

Nhiều loại thảo mộc chứa các hoạt chất thứ cấp tạo mùi thơm hoặc vị đắng có khả năng ức chế hoặc cảm ứng các đồng vị enzym CYP [2, 5]. Điển hình như thảo dược Saint John's wort được ghi nhận có khả năng cảm ứng mạnh CYP3A4, làm tăng tốc độ đào thải nhiều loại thuốc quan trọng trong lâm sàng ^[3].

Không chỉ thuốc điều trị ung thư hay bệnh thần kinh, nhiều nhóm thuốc điều trị thông thường cũng phụ thuộc vào sự chuyển hóa của hệ enzym này [3, 5]. Sự hiện diện đồng thời của các hợp chất từ thực vật có thể làm biến đổi sinh khả dụng của tân dược [3, 6].

Do hệ enzym CYP có tính đa hình cao giữa các cá thể, tốc độ chuyển hóa thuốc vốn đã khác nhau ở mỗi người ^[4]. Khi bổ sung thêm các hoạt chất từ thảo mộc làm thay đổi chức năng men gan, việc dự đoán đáp ứng thuốc trên từng bệnh nhân càng trở nên phức tạp và khó kiểm soát ^[4].

Các bằng chứng khoa học về thảo mộc và enzym CYP

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu để xác định mức độ tác động của các hợp chất tự nhiên lên men gan [3, 7].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã rà soát 189 loại thảo mộc, thực phẩm và 72 chất bổ sung trong các cơ sở dữ liệu y khoa ^[5]. Kết quả phân tích từ 140 thử nghiệm lâm sàng và 236 nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy có 21 loại thảo mộc, thực phẩm tương tác trực tiếp với CYP3A4, một phân nhóm enzym giữ vai trò chuyển hóa thuốc chủ lực ^[5].

Năm 2014, một nghiên cứu trong ống nghiệm trên vi thể gan người (human liver microsomes) khảo sát tác động của acid caffeic và quercetin lên hoạt tính CYP ^[6]. Kết quả cho thấy quercetin là chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với CYP1A2 với trị số Ki = 0,93 µM, CYP2C9 với Ki = 1,67 µM, CYP2C19 với Ki = 1,74 µM và CYP3A4 với Ki = 4,12 µM ^[6]. Quercetin cũng ức chế cạnh tranh mức độ vừa trên CYP2D6 với Ki = 18,72 µM ^[6]. Acid caffeic cũng ức chế mạnh CYP1A2 với Ki = 1,16 µM, CYP2C9 với Ki = 0,95 µM và CYP2D6 với Ki = 1,10 µM ^[6].

Năm 2015, nghiên cứu trên vi thể gan người đánh giá tác động của celastrol – một hợp chất tự nhiên – đối với năm đồng vị CYP ^[7]. Celastrol ức chế CYP3A4 với IC50 là 2,65 µM, CYP2C19 là 5,99 µM, CYP2D6 là 6,27 µM, CYP1A2 là 7,66 µM và CYP2E1 là 9,38 µM ^[7]. Hợp chất này thể hiện cơ chế ức chế hỗn hợp trên CYP3A4 với Ki là 2,02 µM và Kis là 5,49 µM ^[7].

Năm 2022, một nghiên cứu tổng quan ghi nhận các hợp chất tự nhiên như thymoquinone, quercetin, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo đều đã được chứng minh có khả năng ức chế các enzym khác nhau thuộc họ CYP ^[2]. Những dữ liệu này chứng minh các chất có nguồn gốc thực vật hoàn toàn có khả năng cản trở hoạt động phân giải thuốc của gan [2, 4].

Lợi ích giả thuyết và giới hạn của các dữ liệu hiện có

Việc nghiên cứu chất ức chế CYP tự nhiên mở ra hướng đi trong việc phối hợp nhằm tăng hoạt tính sinh học cho một số loại thuốc đặc trị ^[2]. Tuy nhiên, trong điều trị thông thường, sự ức chế ngoài ý muốn lại là mối nguy lớn cho người bệnh [6, 8].

Đa số các nghiên cứu về tương tác enzym CYP hiện nay chủ yếu thực hiện trong phòng thí nghiệm (in vitro) hoặc trên mô hình động vật [6, 8]. Dữ liệu lâm sàng trên cơ thể người sống (in vivo) còn rất hạn chế và rời rạc [5, 6].

Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt đánh giá tương tác trực tiếp giữa nước sắc cây xá xị riêng lẻ với thuốc tây trên cơ thể người; các dữ liệu hiện có mới tập trung vào cơ chế chung của các thảo mộc chứa polyphenol và hợp chất thơm tác động lên enzym CYP [2, 7, 8]. Mặc dù dữ liệu tiền lâm sàng khó khái quát hóa hoàn toàn cho tình huống thực tế trên người, các chuyên gia vẫn cảnh báo phải thận trọng tối đa ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước sắc thảo mộc

Nhiều người tin rằng thảo mộc có nguồn gốc từ thiên nhiên thì lành tính và an toàn tuyệt đối khi dùng chung với thuốc ^[4]. Đây là quan niệm sai lầm nghiêm trọng bởi các hoạt chất tự nhiên khi hấp thu vào cơ thể đều chịu sự xử lý của cùng một hệ thống enzym chuyển hóa như thuốc tây [1, 6].

Một số người lại cho rằng chỉ cần uống nước sắc cách thời gian uống thuốc tây khoảng 15 đến 30 phút là tránh được tương tác. Thực tế, khi một hợp chất tự nhiên đã gắn vào và làm bất hoạt các phân tử men gan, quá trình ức chế có thể kéo dài nhiều giờ hoặc nhiều ngày cho đến khi gan tổng hợp được lượng enzym mới [4, 7].

Nhiều người cũng nghĩ chỉ những thuốc điều trị bệnh nặng như ung thư mới bị ảnh hưởng. Trên thực tế, các thuốc hướng thần, thuốc tim mạch hay nhiều nhóm dược phẩm thông dụng khác đều chịu tác động rõ rệt nếu hệ enzym CYP bị can thiệp [5, 8].

Những ai cần đặc biệt thận trọng

Người đang sử dụng các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp cần đặc biệt cẩn trọng trước nguy cơ tương tác thuốc - thảo mộc ^[1]. Khoảng điều trị hẹp nghĩa là chỉ một biến động nhỏ về nồng độ thuốc trong máu cũng có thể dẫn tới thất bại điều trị hoặc gây ngộ độc nặng ^[1].

Người đang điều trị bệnh lý tâm thần hoặc dùng thuốc hướng thần phải tránh tự ý dùng các loại nước sắc thảo dược không rõ tác động lên men gan ^[8]. Các hợp chất ức chế CYP có thể làm thay đổi hoàn toàn tác dụng của thuốc hướng thần và gây sai lệch chẩn đoán của bác sĩ ^[8].

Bệnh nhân đang tiếp nhận hóa trị liệu điều trị ung thư cần tránh kết hợp thảo mộc chưa được kiểm duyệt để đảm bảo an toàn phác đồ ^[3]. Ngoài ra, những người mắc bệnh gan mạn tính, người cao tuổi có chức năng chuyển hóa suy giảm cũng là đối tượng dễ bị tổn thương khi men gan bị thảo dược can thiệp ^[4].

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Để đảm bảo hiệu quả điều trị và an toàn tính mạng, người bệnh tuyệt đối không dùng nước sắc thảo mộc để uống thuốc tây [6, 8]. Nước lọc đun sôi để nguội là lựa chọn duy nhất được khuyến cáo để chiêu thuốc nhằm tránh mọi tương tác hóa học không đáng có.

Nếu có thói quen uống nước sắc các loại rễ, vỏ cây thơm giải khát, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải khi cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh. Khi phát sinh bệnh lý cần điều trị bằng thuốc tân dược, phải tạm dừng việc uống nước thảo mộc hằng ngày.

Người bệnh luôn cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ hoặc dược sĩ về mọi loại thảo dược, trà cây cỏ hay thực phẩm bổ sung đang dùng tại nhà [5, 8]. Khi có bất kỳ dấu hiệu mệt mỏi, choáng váng hoặc triệu chứng bất thường nghi do thay đổi nồng độ thuốc, cần đến ngay cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan.

Việc uống nước sắc thảo mộc cùng thuốc tây tiềm ẩn nhiều rủi ro dược lý thông qua cơ chế can thiệp men gan cytochrome P450 [1, 8]. Người bệnh không nên tự ý kết hợp bừa bãi và cần luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào cùng thuốc tân dược [1, 8].