Nước xá xị là thức uống quen thuộc gắn liền với tuổi thơ của nhiều thế hệ người Việt. Mùi hương nồng ấm, the mát đặc trưng tạo nên cảm giác sảng khoái và dễ chịu. Tuy nhiên, nhiều người vẫn thắc mắc cây xá xị tại châu Á và cây sassafras ở Bắc Mỹ có phải là một loài hay không.
Thực tế, tên gọi "xá xị" thường được dùng để chỉ chung các loài thực vật có mùi thơm tương đồng nhưng thuộc các chi và vùng địa lý khác nhau. Điểm chung lớn nhất nằm ở thành phần hóa học safrole – hợp chất tạo mùi đặc trưng nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng nếu sử dụng tùy tiện [1].
Cây sassafras Bắc Mỹ và xá xị Á Đông khác nhau thế nào?
Chi Sassafras thuộc họ Long não (Lauraceae) bao gồm ba loài cây thân gỗ rụng lá còn tồn tại: Sassafras albidum, Sassafras tzumu và Sassafras randaiense [2]. Trong đó, Sassafras albidum phân bố chủ yếu ở khu vực Bắc Mỹ, còn S. tzumu và S. randaiense là hai loài sinh sống tại khu vực Đông Á [2], [3].
Tại Việt Nam và một số nước châu Á, cây thường được dân gian gọi là xá xị thực chất là loài vù hương, có danh pháp khoa học là Cinnamomum parthenoxylon, thuộc chi Cinnamomum cùng họ Long não [4]. Dù mang mùi thơm cay ấm tương tự nhau do một số hợp chất tinh dầu, nguồn gốc phân loại và đặc điểm sinh học giữa cây bản địa Bắc Mỹ và châu Á có sự khác biệt rõ rệt [2], [3], [4].
Nguồn gốc tiến hóa và cấu trúc hoa phân biệt hai nhóm
Nghiên cứu di truyền học lục lạp năm 2025 chỉ ra rằng chi Sassafras tạo thành một nhánh đơn ngành và có quan hệ chị em với nhánh Cinnamomum thuộc tông Cinnamomeae [2]. Thời gian phân kỳ giữa loài S. albidum ở Bắc Mỹ và các loài anh em ở Đông Á được ước tính xảy ra vào kỷ Trung Miocen, cách đây khoảng 16,98 triệu năm [2]. Sau đó, loài S. tzumu tách khỏi S. randaiense vào thế Pleistocen, khoảng 3,63 triệu năm trước [2]. Cầu đất Bering và các khu trú ẩn băng hà đóng vai trò quyết định trong việc hình thành và phân dị các loài này [2].
Về hình thái, một nghiên cứu năm 2022 về cấu trúc hoa của Sassafras tzumu ghi nhận sự khác biệt rất lớn giữa loài Bắc Mỹ và loài Á Đông [3]. Hai loài sassafras ở châu Á (S. tzumu và S. randaiense) sở hữu hoa lưỡng tính với cụm hoa dạng chùm xác định, trong khi loài Sassafras albidum ở Bắc Mỹ lại mang hoa đơn tính [3]. Hoa lưỡng tính của S. tzumu thuộc dạng tiền nữ (nhụy cái chín trước nhị đực), trải qua hai pha nở hoa riêng biệt để hoàn thành thụ phấn [3]. Một nghiên cứu năm 2024 phân tích bộ gen lục lạp hoàn chỉnh dài 151.781 bp của Sassafras randaiense cũng xác nhận loài này lồng ghép sâu trong các thành viên của chi Cinnamomum [5].
Safrole trong tinh dầu: Hương thơm đi kèm cảnh báo độc tính
Mối liên hệ lớn nhất khiến người ta hay nhầm lẫn sassafras và các cây họ Long não là hương thơm nồng. Nghiên cứu thành phần hóa học năm 2004 cho thấy safrole là thành phần chính chiếm ưu thế trong tinh dầu chiết xuất từ Sassafras albidum [6]. Ngoài ra, safrole cũng hiện diện tự nhiên trong tinh dầu của nhục đậu khấu (Myristica fragrans), quế (Cinnamomum verum) và long não (Cinnamomum camphora) [1].
Tuy nhiên, safrole không an toàn để tiêu thụ tự do. Nghiên cứu độc tính xác nhận rằng ở nồng độ 1% trong chế độ ăn của chuột thí nghiệm, safrole gây sụt cân, teo tinh hoàn, suy tủy xương và phát triển các khối u gan ác tính [1]. Dựa trên các bằng chứng đầy đủ về khả năng sinh ung thư trên động vật thực nghiệm, safrole được dự đoán hợp lý là chất có khả năng gây ung thư ở người [1].
Cơ chế sinh ung thư của chất này diễn ra khi enzyme cytochrome P450 xúc tác quá trình hydroxyl hóa safrole thành 1'-hydroxysafrole [1]. Chất chuyển hóa trung gian này tiếp tục biến đổi thành các chất ái điện tử hoạt động mạnh, có khả năng liên kết trực tiếp với DNA và gây tổn hại cấu trúc tế bào [1]. Do những nguy cơ này, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã ban hành lệnh cấm sử dụng safrole làm phụ gia thực phẩm từ năm 1960 [1].
Liều gây hại và rủi ro từ trà thảo mộc tự nhiên
Trước khi có lệnh cấm, sassafras và safrole từng được dùng rất phổ biến để tạo hương cho nước ngọt root beer và các loại thực phẩm đóng chai [1]. Kể từ sau quy định của FDA, hầu hết các loại bia rễ cây thương mại và trà sassafras công nghiệp đều phải chuyển sang sử dụng hương liệu nhân tạo không chứa chất độc hại này [1].
Mặc dù đã bị cấm làm phụ gia thực phẩm, cây sassafras tự nhiên vẫn được nhiều nơi dùng để nấu trà thảo mộc hoặc làm các bài thuốc dân gian [1]. Các nhà khoa học xác định liều lượng nguy hại của tinh dầu sassafras đối với con người là 0,66 mg/kg thể trọng (do tinh dầu sassafras thường chứa tới 80% safrole) [1]. Đáng chú ý, việc uống một tách trà sassafras tự nấu từ rễ cây có thể cung cấp lượng safrole ước tính lên tới 3 mg/kg cho một người nặng 60 kg, tức vượt ngưỡng nguy hại nhiều lần [1].
Sự biến động thành phần trong các loài xá xị Á Đông
Không phải mọi cây họ Long não đều chứa độc chất với tỷ lệ giống nhau. Đối với loài Cinnamomum parthenoxylon (cây vù hương hay thường gọi là xá xị ở châu Á), một nghiên cứu năm 2022 về hóa thực vật học chỉ ra rằng tinh dầu lá thuộc dòng hóa học linalool có thành phần và sản lượng biến đổi mạnh mẽ theo mùa [4].
Nghiên cứu theo dõi liên tục 12 tháng năm 2018 cho thấy sản lượng tinh dầu lá và hàm lượng linalool đạt mức thấp nhất vào tháng 3, sau đó tăng nhanh từ tháng 4 đến tháng 5 [4]. Sản lượng tinh dầu đạt đỉnh vào tháng 5 và duy trì ở mức cao từ tháng 4 đến tháng 8 [4]. Sự tích tụ tinh dầu này có mối tương quan thuận rõ rệt với lượng mưa và nhiệt độ trung bình hàng tháng [4]. Điều này cho thấy thành phần hóa học của cây cỏ tự nhiên không hề cố định mà thay đổi rất lớn tùy thuộc môi trường, khí hậu và bộ phận thu hái [4].
Ai nên thận trọng với các sản phẩm từ cây xá xị và sassafras?
Các nghiên cứu độc tính đã khẳng định safrole có khả năng gây độc cho tủy xương, tinh hoàn và gan [1]. Vì vậy, bất kỳ ai cũng không nên tự ý tìm kiếm rễ cây sassafras tự nhiên hay các loại vỏ cây xá xị rừng để ngâm rượu, đun nước uống [1].
Đặc biệt, phụ nữ mang thai, người đang cho con bú, trẻ nhỏ và những người có bệnh lý nền về gan hoặc tủy xương cần tuyệt đối tránh xa các loại trà rễ cây, tinh dầu thảo dược thủ công chưa qua kiểm định hàm lượng safrole [1]. Việc sử dụng tinh dầu nguyên chất qua đường uống có nguy cơ ngộ độc cấp tính và tổn thương tế bào gan do vượt quá ngưỡng tiếp xúc an toàn [1].
Ứng dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn
Hầu hết các loại nước giải khát hương xá xị bán trên thị trường hiện nay đều sử dụng hương liệu nhân tạo an toàn đã được kiểm soát theo tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, không chứa safrole tự nhiên gây hại [1]. Người tiêu dùng hoàn toàn có thể sử dụng các sản phẩm đóng chai có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng này trong mức độ cân bằng dinh dưỡng chung.
Đối với các sản phẩm tinh dầu tự nhiên từ họ Long não, nghiên cứu năm 2004 chứng minh chúng có hoạt tính kháng nấm mạnh đối với nhiều chủng vi nấm gây hại và hư hỏng thực phẩm [6]. Do đó, các loại tinh dầu này thích hợp cho mục đích khuếch tán không khí ngoài môi trường hoặc xua đuổi côn trùng hơn là sử dụng qua đường tiêu hóa [6], [1]. Khi muốn dùng bất kỳ dược liệu tự nhiên nào từ cây xá xị để hỗ trợ sức khỏe, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế, tránh dùng các bài thuốc truyền miệng không rõ liều lượng [1].
