Cây xá xị từ lâu đã quen thuộc với người dân Việt Nam nhờ mùi thơm đặc trưng, thường được dùng nấu nước uống giải khát hoặc làm hương liệu dân gian. Nhiều người tin rằng các loại thảo mộc tự nhiên đều lành tính, uống càng nhiều càng bổ dưỡng. Tuy nhiên, giới khoa học từ lâu đã ghi nhận hoạt chất safrole có trong cây xá xị cùng nhiều loài thực vật họ Quế tiềm ẩn nguy cơ gây độc tế bào gan và ung thư nếu sử dụng tùy tiện [1].
Về mặt y học, safrole được xác định là một hợp chất có độc tính đối với gan (hepatotoxic) và có khả năng gây ung thư trên mô hình thực nghiệm động vật [1, 4]. Các cơ quan quản lý an toàn thực phẩm và hóa chất quốc tế xếp những chế phẩm chứa safrole vào nhóm chất có nguy cơ gây ung thư, đồng thời khuyến cáo không nên tiêu thụ hoạt chất này một cách tự do [2].
Cơ chế tác động và chuyển hóa của safrole đối với gan
Safrole là một hợp chất hữu cơ dễ hòa tan trong chất béo, nhanh chóng được cơ thể hấp thu sau khi ăn uống [3]. Khi đi vào hệ tuần hoàn, hợp chất này di chuyển thẳng về gan để trải qua quá trình chuyển hóa sinh học dưới sự xúc tác của hệ enzym Cytochrome P450 [3].
Tại gan, các enzym gan biến đổi safrole thành nhiều sản phẩm phụ thông qua các phản ứng sinh hóa phức tạp [3]. Dù cơ thể có cơ chế liên hợp để đào thải chất độc qua nước tiểu, một số chất chuyển hóa trung gian của nhóm chất này có thể gây độc cho tế bào gan và làm tổn thương cấu trúc tế bào [3].
Sự tích tụ hoặc chuyển hóa quá mức các dẫn xuất này chính là nguồn cơn dẫn đến tổn thương mô gan [3]. Khi nồng độ chất chuyển hóa vượt quá khả năng tự giải độc của cơ thể, các phản ứng gây độc tế bào gan và tổn thương vật chất di truyền sẽ bắt đầu xuất hiện [1, 3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của safrole?
Các đánh giá khoa học quốc tế đã xác nhận độc tính nghiêm trọng của safrole đối với gan của sinh vật thí nghiệm. Hoạt chất này được xếp vào nhóm chất gây ung thư gan đã được chứng minh trên động vật [1, 4].
Cụ thể, theo Báo cáo ý kiến khoa học năm 2022 của Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) đối với tinh dầu lá loài quế Cinnamomum verum, hàm lượng safrole thông thường chiếm khoảng 1,2% [2]. Dựa trên sự hiện diện của safrole ở tỷ lệ này, tinh dầu lá quế đã bị phân loại vào nhóm 1B (chất có khả năng gây ung thư) theo Quy định Phân loại, Ghi nhãn và Đóng gói (CLP 1272/2008/EC) của Liên minh Châu Âu [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu thực nghiệm trên chiết xuất của cây quế họ hàng (Cinnamomum cassia) công bố năm 2018 trên loài chuột cũng cho thấy bằng chứng rõ rệt về độc tính cơ quan [4]. Thử nghiệm dùng liều lặp lại kéo dài 13 tuần trên chuột ghi nhận rằng, ở mức liều cao 2.000 mg/kg trọng lượng cơ thể, chiết xuất thực vật gây độc cho gan và thận, biểu hiện qua việc gia tăng đáng kể trọng lượng gan và thận kèm theo tăng nhẹ nồng độ cholesterol toàn phần [4]. Mặc dù các thử nghiệm độc tính di truyền (như Ames test và vi nhân tế bào tủy xương) không phát hiện đột biến gen, độc tính trên gan và thận vẫn được khẳng định ở mức liều vượt ngưỡng an toàn [4].
Đối với cây Cinnamomum carolinense (thuộc chi Quế, có quan hệ họ hàng gần với xá xị), nghiên cứu năm 2005 phát hiện vỏ cây chứa 0,435% khối lượng safrole trong dịch chiết cồn [1]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng safrole là chất gây ung thư gan đã được xác lập từ lâu trong y văn, gây quan ngại lớn cho những ai có thói quen tiêu thụ dịch chiết từ thực vật này [1].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện tại
Mặc dù mang độc tính nếu chứa safrole nồng độ cao, cây xá xị (Cinnamomum parthenoxylon) cũng được nghiên cứu về một số tiềm năng sinh học tích cực [5]. Một nghiên cứu năm 2009 trên loài chuột bị tiểu đường do hóa chất streptozotocin cho thấy chiết xuất vỏ cây xá xị giàu oligomer polyphenol dạng tan trong nước giúp cải thiện đường huyết [5].
Khi cho chuột dùng chiết xuất vỏ cây xá xị liên tục trong 14 ngày với các mức liều 100, 200 và 300 mg/kg thể trọng, lượng đường huyết giảm tương ứng 11,1%, 22,5% và 38,7%, đồng thời nồng độ insulin huyết tương tăng rõ rệt so với trước điều trị [5]. Ngoài ra, thử nghiệm dung nạp glucose đường uống cũng ghi nhận mức hạ đường huyết đáng kể sau 90 phút [5].
Dù vậy, người tiêu dùng cần phân biệt rõ ràng giữa chiết xuất polyphenol tinh khiết được tách chiết trong phòng thí nghiệm với việc uống toàn phần các bộ phận của cây xá xị tươi [5]. Bằng chứng hạ đường huyết hiện mới dừng lại trên mô hình chuột, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người bệnh tiểu đường. Do đó, việc tự ý uống nước sắc xá xị đậm đặc để trị bệnh hoàn toàn thiếu căn cứ và mang lại rủi ro gan mật cao [2, 4].
Những hiểu lầm thường gặp về cây xá xị
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì không có độc". Thực tế, nhiều loài cây thuộc chi Quế (Cinnamomum) đều chứa các thành phần bay hơi có thể gây tổn thương mô tế bào khi dùng quá ngưỡng an toàn [2, 3].
Nhiều người cũng cho rằng cây xá xị thu hái vào mùa nào, thời điểm nào cũng cho chất lượng như nhau. Nghiên cứu năm 2022 khảo sát từ tháng 1 đến tháng 12 trên loài xá xị (Cinnamomum parthenoxylon) chỉ ra rằng sản lượng tinh dầu lá và hàm lượng các chất biến thiên rất mạnh theo mùa [6]. Sản lượng tinh dầu và hàm lượng hoạt chất thấp nhất vào tháng 3 và tăng nhanh đạt đỉnh vào tháng 5, chịu tương quan thuận chặt chẽ với lượng mưa và nhiệt độ trung bình tháng [6]. Điều này cho thấy nồng độ dược chất cũng như độc chất trong lá cây ngoài tự nhiên thay đổi thất thường, người tiêu dùng không thể tự đo lường được liều lượng an toàn.
Một sai lầm nguy hại khác là dùng rễ hoặc vỏ cây xá xị để ngâm rượu uống bổ dưỡng. Rượu cồn là dung môi hòa tan rất mạnh safrole và các tinh dầu lipophilic [1, 4]. Khi uống rượu ngâm xá xị, nồng độ safrole tự do đi thẳng vào cơ thể ở mức cao [1]. Sự kết hợp giữa cồn (rượu) và các chất chuyển hóa độc hại của safrole tạo thêm gánh nặng khổng lồ, làm tăng nguy cơ tổn thương gan cấp và mạn tính [1, 4, 8].
Ai nên thận trọng với các chế phẩm chứa safrole?
Do độc tính trên gan đã được xác lập, người có tiền sử bệnh gan (viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan, men gan cao) tuyệt đối không nên sử dụng các loại nước sắc thảo mộc hay rượu ngâm xá xị có chứa safrole [3, 4]. Gan bị suy giảm chức năng sẽ không đủ khả năng trung hòa các chất chuyển hóa độc hại [3].
Người đang sử dụng thuốc tây dài ngày, đặc biệt là các thuốc chuyển hóa qua gan, cũng cần thận trọng. Tương tác thảo dược - thuốc có thể làm tăng tích lũy chất độc hoặc gây quá tải hệ thống giải độc của gan [1, 8].
Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ của safrole trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Để đảm bảo an toàn tối đa, những đối tượng nhạy cảm này không nên sử dụng bất kỳ loại nước uống tự chế từ rễ, thân, vỏ cây xá xị hoang dã.
Cách áp dụng thực tế và chế biến an toàn
Để giảm thiểu rủi ro nhiễm độc gan từ safrole khi sử dụng các loài thực vật họ Quế, phương pháp chế biến đóng vai trò then chốt [1]. Nghiên cứu năm 2005 phát hiện ra rằng, trong khi dịch chiết cồn của vỏ cây Cinnamomum carolinense chứa nồng độ safrole lên tới 0,435% khối lượng, thì mẫu trà đun sôi truyền thống lại không phát hiện thấy safrole (giới hạn phát hiện dưới 1,25 microg/mL) [1].
Nguyên nhân là do phương pháp đun sôi kỹ vỏ cây trong nước đã làm suy giảm và phân hủy hoặc bay hơi phần lớn hoạt chất safrole [1]. Vì vậy, nếu sử dụng thảo mộc tự nhiên theo kinh nghiệm dân gian, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Tuyệt đối không ngâm rượu các loại rễ cây, vỏ cây chứa safrole để uống, vì cồn chiết xuất lượng lớn safrole độc hại vào dung dịch [1].
- Luôn đun sôi kỹ dạng nước uống để giúp phân hủy hoạt chất có hại thay vì ngâm ủ lạnh hoặc hãm sơ [1].
- Chỉ dùng lượng rất nhỏ làm gia vị thoảng mùi, không uống nước đun đậm đặc thay nước lọc hàng ngày.
- Khi nghi ngờ có dấu hiệu suy giảm chức năng gan, mệt mỏi, vàng da sau khi dùng thảo dược, cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra [4].
Tóm lại, hoạt chất safrole có trong cây xá xị và thực vật họ Quế mang độc tính rõ ràng đối với gan và tiềm ẩn nguy cơ gây ung thư trên động vật [1, 3, 4]. Người dân không nên coi xá xị là vị thuốc bổ dùng tùy tiện hoặc đem ngâm rượu; hãy giữ mức dùng vừa phải, chế biến qua đun sôi kỹ và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền [1].
