Uống nước xơ mướp giúp lợi sữa sau sinh: Đúng hay sai?

Nhiều sản phụ sau sinh thường rỉ tai nhau bài thuốc dân gian nấu nước xơ mướp khô để "gọi sữa về", giúp thông tắc tia sữa và tăng tiết sữa dồi dào. Lời truyền miệng này xuất hiện dày đặc trên các hội nhóm nuôi con bằng sữa mẹ, khiến không ít người áp dụng theo như một giải pháp thần kỳ.

Tuy nhiên, xét dưới lăng kính y học hiện đại, việc khẳng định uống nước xơ mướp giúp tăng tiết sữa là thiếu cơ sở khoa học. Hiệu quả kích sữa thực chất phụ thuộc chủ yếu vào cơ chế điều hòa hormone và phản xạ hút - bú của trẻ, chứ không nằm ở các hợp chất thần thánh từ xơ mướp.

Cơ chế tiết sữa mẹ hoạt động như thế nào?

Để hiểu rõ vì sao một loại nước uống không thể trực tiếp làm tăng sữa, cần nhìn vào cách cơ thể sản sinh sữa mẹ. Quá trình tạo sữa được điều khiển bởi hai hormone chính: prolactin chịu trách nhiệm sản xuất sữa và oxytocin chịu trách nhiệm tống xuất sữa ra ngoài. Khi trẻ bú mẹ đúng khớp ngậm hoặc khi máy hút sữa kích thích đầu vú, tín hiệu thần kinh sẽ truyền lên não bộ, thúc đẩy tuyến yên giải phóng prolactin và oxytocin.

Nếu bầu ngực không được làm trống thường xuyên, nồng độ một loại protein ức chế tiết sữa tại chỗ (FIL) sẽ tích tụ, báo hiệu cho tuyến sữa giảm sản xuất. Do đó, nguyên lý cốt lõi của việc "lợi sữa" là nhu cầu đến từ hành vi rút sữa đều đặn ra khỏi bầu ngực, chứ không phụ thuộc vào một loại thảo dược cụ thể kích hoạt riêng lẻ.

Khi người mẹ uống nước xơ mướp và thấy sữa về nhiều hơn, nguyên nhân thực tế phần lớn là nhờ cơ thể được bổ sung thêm một lượng chất lỏng cần thiết. Sữa mẹ có thành phần chính là nước; nếu người mẹ thiếu nước, cơ thể sẽ giảm sút năng lực duy trì thể tích sữa. Việc uống nước ấm, dù là nước xơ mướp, nước canh hay nước lọc thông thường, đều hỗ trợ bù dịch và tạo tâm lý an tâm, từ đó gián tiếp hỗ trợ dòng sữa vận hành thuận lợi hơn.

Nghiên cứu khoa học nói gì về xơ mướp?

Xơ mướp, có nguồn gốc từ quả mướp già thuộc chi Luffa (thường gặp là loài Luffa aegyptiaca hoặc Luffa acutangula), từ lâu đã được con người khai thác cho nhiều mục đích gia dụng và công nghiệp. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học chuyên sâu hiện nay tập trung hoàn toàn vào các đặc tính vật liệu hoặc nông học, chứ không có thử nghiệm lâm sàng nào ghi nhận tác dụng kích thích tạo sữa ở phụ nữ.

Chẳng hạn, một nghiên cứu công bố năm 2019 tại Sri Lanka đã tiến hành phân tích phân loại hình thái, trình tự gen và cảm quan đối với năm giống L. acutangula và ba giống L. aegyptiaca ^[1]. Nghiên cứu này đánh giá các tính trạng sinh dưỡng, sinh sản, đa hình chuỗi ADN và chỉ tiêu cảm quan của các món ăn chế biến từ mướp như mùi thơm, độ đắng, màu sắc, kết cấu và mức độ ưa chuộng tổng thể ^[1]. Kết quả cho thấy các giống mướp có sự khác biệt rõ rệt về cảm quan, trong đó các giống L. aegyptiaca ít được ưa chuộng hơn trong khẩu vị ăn uống ^[1]. Báo cáo khoa học này chỉ giới hạn ở việc định danh loài nông nghiệp và cảm quan thực phẩm, hoàn toàn không nghiên cứu hay đề cập đến tác dụng lợi sữa ^[1].

Trong khi đó, một nghiên cứu công bố năm 2021 đã sử dụng xơ mướp tự nhiên (Luffa aegyptiaca) làm giá thể cố định vi khuẩn Gluconacetobacter kombuchae nhằm gia tăng hiệu suất sản xuất cellulose vi khuẩn trong công nghiệp sinh học ^[2]. Nghiên cứu phân tích các thông số nuôi cấy như độ pH ban đầu 5,5, điều kiện lắc, nguồn nitơ từ chiết xuất nấm men và tỷ lệ C/N để tối ưu hóa sản lượng màng sinh học ^[2]. Mặc dù xác nhận xơ mướp có cấu trúc xơ bền chắc và giữ nước tốt trong môi trường lên men kỹ thuật, công trình này không liên quan đến sinh lý tiết sữa ở người hay động vật ^[2].

Bằng chứng hiện có về quá trình tạo sữa trong thế giới sinh vật

Các nghiên cứu sinh lý học hiện đại chỉ ra rằng việc tổng hợp các thành phần sữa ở động vật có vú bị chi phối bởi các yếu tố di truyền, chuyển hóa năng lượng dự trữ và các gen chuyên biệt, chứ không phải do tác động từ xơ mướp.

Nghiên cứu công bố năm 2008 trên hải cẩu Weddell cái trong thời kỳ cho con bú phát hiện ra rằng quá trình tiết sữa gắn liền mật thiết với việc huy động các axit béo từ lớp mỡ dưới da để đáp ứng nhu cầu trao đổi chất của mẹ và cung cấp năng lượng tạo sữa ^[3]. Thành phần axit béo trong sữa hải cẩu thay đổi theo từng giai đoạn phát triển của con non và phụ thuộc vào lượng mỡ dự trữ của cơ thể mẹ sau sinh ^[3]. Dữ liệu này chứng minh rằng việc sản xuất sữa ở động vật có vú gắn liền với sự cân bằng chuyển hóa nội tại của cơ thể ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 trên 94 mẫu sữa từ 36 bò sữa Holstein-Friesian và 11 trâu Ai Cập đã phân tích sự biểu hiện của các gen liên quan đến thành phần sữa bao gồm lipoprotein lipase (LPL), kappa casein CSN3 và chất vận chuyển glucose 1 (GLUT1) ^[4]. Kết quả cho thấy mức biểu hiện của các gen LPL và CSN3 cao hơn đáng kể ở trâu Ai Cập so với bò sữa, tương ứng với tỷ lệ mỡ và protein trong sữa cao hơn ^[4]. Biểu hiện gen GLUT1 cũng tăng cao đáng kể ở giai đoạn cho con bú đỉnh điểm so với giai đoạn đầu, điều hòa quá trình hấp thu glucose và tổng hợp lactose ^[4]. Nghiên cứu làm rõ việc tạo ra các thành phần sữa được kiểm soát bởi mạng lưới gen biểu hiện phức tạp trong tế bào biểu mô tuyến vú ^[4].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2023 phân tích 1.167 hồ sơ tiết sữa lứa đầu của trâu Ai Cập từ năm 2002 đến 2015 chỉ ra rằng tổng sản lượng sữa chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ hệ số di truyền và thời gian cho con bú, đòi hỏi các chiến lược chọn giống dài hạn để nâng cao năng suất ^[5].

Nhìn chung, toàn bộ dữ liệu khoa học hiện hành cho thấy quá trình bài tiết sữa là cơ chế sinh lý - di truyền phức tạp. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học đối chứng nào trên người chứng minh dịch chiết xơ mướp tác động được lên trục nội tiết prolactin hay làm tăng lượng sữa sau sinh.

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Việc uống nước nấu từ xơ mướp khô nhìn chung chỉ mang lại một số giá trị gián tiếp:

• Giúp người mẹ bổ sung lượng nước cần thiết mỗi ngày cho cơ thể.
• Uống nước ấm giúp giải tỏa căng thẳng tâm lý, hỗ trợ phản xạ xuống sữa của hormone oxytocin tốt hơn.

Tuy nhiên, người mẹ cần nhận thức rõ giới hạn:

• Xơ mướp không chứa các hoạt chất kích thích prolactin tự nhiên đã được khoa học công nhận.
• Chưa từng có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác định liều lượng an toàn hoặc hiệu quả gọi sữa của xơ mướp trên phụ nữ nuôi con bú.
• Mọi quan niệm cho rằng "chỉ cần uống nước xơ mướp sữa sẽ tự chảy tràn trề" mà không cần cho con bú đúng cách là hoàn toàn sai lầm.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng xơ mướp

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi xơ mướp là "thần dược" trị dứt điểm tắc tia sữa. Khi bị tắc tia, lòng ống dẫn sữa bị bít tắc cơ học bởi sữa ứ đọng hoặc mô tuyến vú bị phù nề chèn ép. Việc uống nước thảo mộc không thể lập tức làm thông khối tắc nếu mẹ không áp dụng các biện pháp cơ học như chườm lạnh giảm viêm, cho bé bú đúng tư thế hoặc massage nhẹ nhàng để dẫn lưu sữa ứ đọng.

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng uống càng đặc, uống càng nhiều nước xơ mướp thì sữa càng đặc và chất lượng hơn. Trên thực tế, thành phần dinh dưỡng của sữa mẹ phần lớn được quyết định bởi chế độ ăn uống tổng thể, nguồn năng lượng dự trữ và các cơ chế chuyển hóa sinh học bên trong cơ thể mẹ, không thể thay đổi chỉ nhờ việc dùng nước nấu từ một bộ phận của cây mướp già.

Ai nên thận trọng khi muốn dùng nước xơ mướp?

Dù xơ mướp là nguyên liệu tự nhiên, một số đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

• Sản phụ có tiền sử dị ứng với các loại cây cỏ thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae).
• Người có hệ tiêu hóa yếu, dễ đầy bụng hoặc đi ngoài phân lỏng, vì một số chất xơ hòa tan hoặc tạp chất còn sót lại trong xơ mướp có thể gây kích ứng đường ruột.
• Phụ nữ đang mắc các bệnh lý chuyển hóa hoặc bệnh mãn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các loại nước lá, nước xơ thảo mộc thay thế nước lọc.
• Tuyệt đối không dùng các loại xơ mướp cũ kỹ, bảo quản kém, có dấu hiệu nấm mốc hoặc xơ mướp đã qua xử lý hóa chất chống ẩm mốc, tẩy trắng công nghiệp.

Hướng dẫn áp dụng thực tế cho mẹ sau sinh

Nếu sản phụ vẫn muốn trải nghiệm thức uống này theo thói quen gia đình, cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:

• Lựa chọn nguyên liệu: Chỉ sử dụng xơ mướp tự trồng hoặc có nguồn gốc rõ ràng, lấy từ quả mướp chín già tự nhiên, bóc vỏ, rũ sạch hạt, rửa sạch bụi đất và phơi khô dưới nắng ráo, không bị nấm mốc.
• Cách chế biến: Dùng một lượng nhỏ xơ mướp khô cắt đoạn, rửa lại thật sạch dưới vòi nước, sau đó đun sôi kỹ với nước sạch trong khoảng 10-15 phút. Uống khi nước còn ấm. Không nên lạm dụng nấu nước quá đặc.
• Biện pháp kích sữa khoa học: Thay vì phụ thuộc vào nước xơ mướp, giải pháp gọi sữa chuẩn y khoa là cho con bú mẹ trực tiếp càng sớm càng tốt, bú theo nhu cầu, đảm bảo khớp ngậm đúng. Nếu vắt sữa, cần duy trì lịch vắt đều đặn mỗi 2,5 đến 3 giờ một lần.
• Dinh dưỡng và nghỉ ngơi: Uống đủ 2 đến 3 lít nước mỗi ngày (bao gồm nước lọc, sữa, nước canh), ăn uống cân đối đủ 4 nhóm dưỡng chất, giữ tinh thần thư giãn và ngủ đủ giấc bất cứ khi nào có thể.

Uống nước xơ mướp không phải là phương pháp kích sữa có cơ chế khoa học rõ ràng, mà chỉ đóng vai trò như một nguồn cung cấp nước ấm thông thường. Để nuôi con bằng sữa mẹ thành công và dồi dào, sản phụ nên tập trung vào việc làm trống bầu ngực đều đặn, nghỉ ngơi hợp lý và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế khi gặp các vấn đề về tắc tia sữa hay thiếu sữa.