Nhiều người truyền tai nhau rằng cây xương rắn (còn gọi là hoa xương rồng bát bảo, tên khoa học Euphorbia milii) có khả năng chữa khỏi các bệnh ung thư hiểm nghèo. Không ít người đã tìm mua loại cây cảnh quen thuộc này về sắc nước uống hoặc giã nát đắp lên cơ thể với hy vọng tiêu diệt tế bào ác tính.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện có cho thấy điều hoàn toàn ngược lại. Cây xương rắn không hề có tác dụng tiêu diệt khối u, mà mủ và các hoạt chất thuộc nhóm ester phorbol hay ingenol trong họ thực vật này còn tiềm ẩn nguy cơ thúc đẩy tế bào ung thư phát triển mạnh mẽ hơn [1], [2].

Cây xương rắn và lời đồn chữa ung thư trong dân gian

Cây xương rắn (Euphorbia milii) thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), vốn là một loại cây cảnh rất phổ biến tại nhiều gia đình nhờ hoa đẹp và sức sống bền bỉ [2], [3]. Trong y học dân gian tại một số quốc gia như Trung Quốc, loài cây này từng được dùng trong các bài thuốc cổ truyền để hỗ trợ điều trị viêm gan hoặc phù bụng [3]. Ngoài ra, chất nhựa mủ của cây còn được nghiên cứu làm chất diệt ốc để diệt trừ loài ốc là vật chủ trung gian truyền bệnh sán máng [2], [3].

Chính từ các ứng dụng dân gian chưa được kiểm chứng cặn kẽ cùng tâm lý "có bệnh thì vái tứ phương", tin đồn cây xương rắn có khả năng tiêu diệt khối u ác tính đã lan truyền rộng rãi. Nhiều bệnh nhân ung thư tự ý dùng mủ cây hoặc đun lá, thân cây uống mà không hề biết bản thân đang tự đặt mình vào những nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.

Cơ chế tác động: Vì sao cây xương rắn không trị được ung thư?

Các loài cây thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), bao gồm Euphorbia milii, được biết đến là chứa nhiều hợp chất diterpene ester thuộc nhóm phorbol và ingenol [1], [2]. Đây là những chất kích thích sự phát triển khối u (tumor promoter) rất mạnh đã được y văn ghi nhận [1], [2].

Ở góc độ tế bào, các phorbol ester thúc đẩy khối u thông qua nhiều cơ chế sinh học phức tạp:

Thứ nhất, các chất này gây ức chế sự phối hợp chuyển hóa tế bào (sự trao đổi các phân tử trọng lượng nhỏ qua các mối nối hở gap-junction) giữa các tế bào [2]. Khi sự giao tiếp này bị cắt đứt, các tế bào bất thường mất đi sự kiểm soát của mô xung quanh và dễ dàng nhân lên vô tổ chức [2].

Thứ hai, các phorbol ester kích hoạt enzyme protein kinase C, từ đó kích thích quá trình hình thành mạch máu mới (angiogenesis) [4]. Trong các thử nghiệm trên màng đệm phôi gà và giác mạc thỏ, các phorbol ester hoạt tính như 12-O-tetradecanoyl phorbol-13-acetate (TPA) và phorbol 12,13-didecanoate kích thích tăng sinh mạch máu phụ thuộc vào liều lượng [4]. Sự tạo mạch này gián tiếp nuôi dưỡng và giúp khối u phát triển nhanh chóng [4].

Thứ ba, phorbol ester tác động mạnh lên hệ tạo máu trong tủy xương chuột: chúng kích thích tiền thân dòng tủy tạo khuẩn lạc nhưng lại ức chế tiền thân dòng hồng cầu phát triển sớm [5]. Chỉ cần phơi nhiễm tạm thời 45 phút, các hợp chất này đã gây ra sự xáo trộn nói trên [5].

Các nghiên cứu nói gì về độc tính và hoạt tính của cây xương rắn?

Để làm rõ nguy cơ, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm sinh học nhằm đánh giá tác động của nhựa mủ cây xương rắn và các loài liên quan:

Một nghiên cứu công bố năm 1996 đã kiểm tra hoạt tính tương tự chất thúc đẩy khối u của mủ cây xương rắn (Euphorbia milii var. hislopii) trên tế bào V79 của chuột hamster Trung Quốc [2]. Nhựa cây đông khô được thử nghiệm ở các nồng độ 1, 10, 50 và 100 microgram/ml qua ba thử nghiệm độc lập, dùng TPA liều 10 ng/ml làm đối chứng dương [2]. Kết quả ghi nhận ở nồng độ từ 10 microgram/ml trở lên, nhựa cây xương rắn ức chế rõ rệt sự trao đổi chuyển hóa giữa các tế bào, chứng minh mủ cây chứa các chất kích thích khối u và có thể gây nguy cơ ung thư cho người tiếp xúc liên tục [2].

Một nghiên cứu công bố năm 1999 trên loài Euphorbia leuconeura đã phân tích mối liên hệ họ hàng gần gũi với cây Euphorbia milii [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá và mủ cây này gây cảm ứng virus Epstein-Barr (EBV) tương đương chất thúc đẩy khối u TPA [1]. Ba hợp chất ingenol ester thuộc nhóm milliamine mang nhóm peptidyl thơm được phân lập, trong đó có milliamine L và milliamine M vốn là những chất đã được tìm thấy từ trước ở cây Euphorbia milii [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2003 thử nghiệm độc tính trên da lưng chuột DBA/2 để xác định xem mủ cây xương rắn có thúc đẩy tạo u in vivo hay không [3]. Sau khi dùng liều khởi phát DMBA (400 nmol), chuột được bôi mủ đông khô ở các liều 20, 60 và 200 microgram hai lần mỗi tuần trong 20 tuần [3]. Trong khi nhóm đối chứng dùng TPA (5 nmol) mọc u nhú từ tuần 11 và toàn bộ chuột mọc u ở tuần 17, nhóm bôi mủ xương rắn không phát triển u trên da [3]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng trước đó hai thử nghiệm in vitro (ức chế chuyển hóa tế bào V79 và cảm ứng virus Epstein-Barr trên tế bào Raji) đều đã chỉ ra mủ cây này chứa chất thúc đẩy u [3].

Ngoài ra, nghiên cứu trên các loài cùng họ như Euphorbia cooperi năm 1992 cho thấy mủ cây chứa 12-deoxyphorbol-16-isobutyrate-13-tigliate gây kích ứng da tai chuột dữ dội, và các tác giả khuyến cáo không nên dùng làm thuốc vì kích ứng da là dấu hiệu của khả năng thúc đẩy khối u [6]. Tương tự, nghiên cứu năm 1985 về Euphorbia tirucalli cũng xác định các diterpene ester nhóm 4-deoxyphorbol, phorbol và ingenol trong mủ vừa gây kích ứng vừa kích thích tạo u [7].

Giới hạn của bằng chứng hiện nay

Tất cả các tài liệu khoa học hiện hành đều không ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh cây xương rắn có tác dụng tiêu diệt khối u ung thư. Ngược lại, dữ liệu chủ yếu đến từ các thử nghiệm in vitro trên dòng tế bào hoặc in vivo trên động vật nhằm đánh giá độc tính và nguy cơ gây ung thư [2], [3], [5], [4].

Mặc dù thử nghiệm bôi da lưng chuột năm 2003 không thấy xuất hiện u nhú, các tác giả nhấn mạnh nguy cơ sinh học trong các thử nghiệm tế bào chất lượng cao trước đó vẫn tồn tại [2], [3]. Hoàn toàn không có bằng chứng khoa học cho thấy việc uống, đắp hay tiêm chiết xuất cây xương rắn đem lại lợi ích điều trị cho bệnh nhân ung thư.

Những hiểu lầm tai hại thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì "vô hại", uống vào "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Đây là quan niệm cực kỳ sai lầm, đặc biệt là với các cây thuộc họ Thầu dầu chứa mủ trắng độc hại như cây xương rắn [1], [2].

Một hiểu lầm khác là hiện tượng nhựa cây gây bỏng rát, hoại tử da khi đắp lên bề mặt khối u bên ngoài được coi là "cây đang hút nọc độc, làm teo khối u". Thực tế, diterpene ester trong mủ cây là chất kích ứng da cực mạnh [7], [6]. Tác động này chỉ là phản ứng viêm, bỏng hóa học làm tổn thương mô lành chứ không phải tiêu diệt tế bào ác tính có chọn lọc.

Tai hại hơn cả là việc tin vào lời đồn rồi tự ý bỏ qua các phương pháp điều trị ung thư chính quy như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị. Sự chậm trễ này khiến khối u tiến triển sang giai đoạn muộn, làm mất đi cơ hội chữa trị tốt nhất của người bệnh.

Ai nên đặc biệt thận trọng với cây xương rắn?

  • Bệnh nhân ung thư: Tuyệt đối không tự ý sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây xương rắn dưới mọi hình thức (sắc uống, ngâm rượu, đắp lá). Các hợp chất phorbol ester có thể gián tiếp nuôi dưỡng mạch máu khối u hoặc thúc đẩy khối u nhân lên [2], [4].
  • Người có cơ địa nhạy cảm, người làm vườn: Nhựa mủ cây xương rắn chứa các ester gây kích ứng mạnh [7], [6]. Tiếp xúc trực tiếp có thể gây viêm da, phồng rộp, hoặc tổn thương giác mạc nghiêm trọng nếu dính vào mắt.
  • Trẻ nhỏ và vật nuôi trong nhà: Dễ nuốt phải cành lá hoặc bị gai cào xước dính mủ, dẫn đến ngộ độc tiêu hóa và tổn thương niêm mạc.

Khuyến cáo ứng dụng thực tế và an toàn

Nếu gia đình bạn đang trồng cây xương rắn làm cảnh, hãy lưu ý các nguyên tắc an toàn sau:

  • Vị trí trồng: Đặt chậu cây ở nơi cao ráo, thoáng đãng, tránh xa tầm với của trẻ nhỏ và vật nuôi để ngăn ngừa va chạm làm gãy thân chảy mủ độc.
  • Cắt tỉa cây: Khi tiến hành cắt tỉa hoặc sang chậu, luôn đeo găng tay cao su dày và kính bảo hộ nhằm tránh để mủ bắn vào mắt hay tiếp xúc trực tiếp với da.
  • Xử lý khi dính mủ: Nếu không may bị nhựa mủ dính vào da, cần rửa ngay lập tức dưới vòi nước chảy cùng xà phòng. Nếu mủ văng vào mắt, rửa mắt liên tục bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý rồi đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa mắt.
  • Khi mắc bệnh lý ung thư: Hãy tuân thủ phác đồ điều trị của các bác sĩ chuyên khoa ung bướu. Mọi thảo dược hay bài thuốc hỗ trợ cần được thảo luận kỹ với bác sĩ điều trị trước khi dùng để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.

Cây xương rắn chỉ nên giữ đúng vai trò là một loại cây cảnh trang trí trong nhà, không phải là thần dược chữa bệnh nan y. Tin vào những lời đồn thổi chưa có căn cứ khoa học không chỉ tốn kém tiền bạc mà còn có thể đánh đổi bằng chính tính mạng do độc tính tiềm ẩn thúc đẩy khối u của loài cây này.