Nhiều người có thói quen sử dụng viên uống dầu cá omega-3 mỗi ngày để bảo vệ sức khỏe tim mạch và tăng cường trí nhớ. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu dưỡng chất này có nên uống liên tục quanh năm hay cần nghỉ ngơi ngắt quãng sau mỗi vài tháng để cơ thể đào thải. Nỗi lo lắng này thường xuất phát từ tâm lý e ngại việc tích tụ chất béo dư thừa hoặc gây gánh nặng lên gan và thận.
Trên thực tế, omega-3 là một nhóm axit béo thiết yếu mà cơ thể không thể tự tổng hợp được với số lượng đầy đủ. Do đó, việc nên uống liên tục hay ngắt quãng không tuân theo một chu kỳ bắt buộc cho tất cả mọi người, mà hoàn toàn phụ thuộc vào khẩu phần ăn uống thực tế cũng như tình trạng sức khỏe của từng cá nhân.
Khẩu phần ăn thực tế quyết định việc bổ sung
Để biết bản thân có cần uống omega-3 liên tục hay không, điều quan trọng nhất là phải nhìn vào bữa ăn hàng ngày. Axit béo omega-3 có nhiều trong các loại cá béo như cá hồi, cá thu, cá trích hoặc một số loại hải sản biển. Nếu bạn duy trì được chế độ ăn cân bằng với tối thiểu hai bữa cá béo mỗi tuần, cơ thể đã nhận được lượng dưỡng chất tương đối đầy đủ từ tự nhiên.
Ngược lại, đa số người hiện đại thường không đạt được mức tiêu thụ cá theo khuyến nghị dinh dưỡng. Một nghiên cứu thực hiện năm 2022 trên 853 phụ nữ mang thai tại Iceland đã chỉ ra thực trạng thiếu hụt nguồn thực phẩm này trong chế độ ăn hàng ngày [1]. Kết quả cho thấy lượng tiêu thụ trung bình đối với cá nạc là 1,3 lần mỗi tuần, trong khi cá béo chỉ được dùng khoảng một lần mỗi tháng [1].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận chỉ có khoảng một phần ba số phụ nữ tuân thủ khuyến cáo ăn cá ít nhất hai lần mỗi tuần [1]. Đồng thời, khoảng 50% phụ nữ tham gia khảo sát có thói quen uống thực phẩm bổ sung chứa omega-3 hàng ngày [1]. Phân tích mẫu máu cho thấy việc tiêu thụ nhiều cá và dùng viên bổ sung có mối tương quan thuận rõ rệt với nồng độ omega-3 trong huyết tương [1].
Cụ thể, thói quen uống dầu gan cá tuyết hoặc dầu cá omega-3 phản ánh trực tiếp sự gia tăng nồng độ axit béo này trong máu [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận việc dùng viên vitamin tổng hợp dành cho bà bầu có chứa omega-3 lại không tạo ra sự tương quan đối với nồng độ dưỡng chất này trong huyết tương [1]. Điều này chứng minh rằng khi chế độ ăn thiếu cá, việc bổ sung dầu cá chuyên biệt liên tục là giải pháp duy trì nồng độ dưỡng chất trong máu một cách hiệu quả.
Cơ chế sinh học khi cơ thể tiếp nhận omega-3
Axit béo omega-3 chuỗi dài, bao gồm axit eicosapentaenoic (EPA) và axit docosahexaenoic (DHA) có nguồn gốc từ biển, sở hữu hoạt tính sinh học vượt trội hơn hẳn so với axit alpha-linolenic (ALA) từ thực vật [2]. Khi đi vào cơ thể, các axit béo này được tích hợp vào màng tế bào của hầu hết các mô, tham gia điều hòa huyết áp, ức chế sự ngưng tập tiểu cầu và giảm phản ứng viêm [2].
Bên cạnh đó, việc thiếu hụt axit béo omega-3 trong thời gian dài có thể dẫn đến tình trạng gan nhiễm mỡ [3]. Các bằng chứng khoa học cho thấy dầu cá thể hiện đặc tính hạ triglyceride mạnh mẽ, hỗ trợ cải thiện tình trạng thoái hóa mỡ gan dinh dưỡng ở người trưởng thành [3]. Những bệnh nhân mắc gan nhiễm mỡ không do rượu thường gặp tình trạng suy giảm chuyển hóa hoặc thiếu hụt lượng axit béo này [3].
Do omega-3 là thành phần cấu trúc của màng tế bào, cơ thể sử dụng chúng liên tục cho các phản ứng sinh hóa hàng ngày. Khi chúng ta ngừng bổ sung mà bữa ăn không bù đắp đủ, nồng độ EPA và DHA trong huyết tương cũng như các mô sẽ sụt giảm dần [4]. Vì thế, việc cung cấp đều đặn là điều kiện cần thiết để duy trì các chức năng sinh học bình thường.
Các nghiên cứu lâm sàng về thời gian bổ sung
Trong các thử nghiệm y khoa, các nhà nghiên cứu thường cho người tham gia dùng omega-3 trong các khoảng thời gian kéo dài liên tục từ vài tháng đến cả năm để theo dõi hiệu quả điều trị. Những dữ liệu này cung cấp cơ sở rõ ràng về tính an toàn và thời gian phát huy tác dụng của dưỡng chất.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 178 bệnh nhân rung nhĩ dai dẳng đã đánh giá hiệu quả của việc bổ sung omega-3 chuỗi dài liều cao [5]. Bệnh nhân được phân vào nhóm đối chứng gồm 87 người hoặc nhóm dùng 6 gam dầu cá mỗi ngày gồm 91 người, bắt đầu từ hơn một tháng trước khi sốc điện chuyển nhịp và duy trì liên tục sau đó [5]. Thời gian dùng dầu cá trung bình là 56 ngày trước sốc điện và tổng thời gian theo dõi điều trị lên tới 242 ngày [5].
Kết quả nghiên cứu ghi nhận tại thời điểm sốc điện, nồng độ EPA và DHA trong nhóm dùng dầu cá cao hơn lần lượt 1,8 lần và 2,1 lần so với nhóm đối chứng [5]. Đáng chú ý, sau 90 ngày theo dõi, tỷ lệ tái phát rung nhĩ ở nhóm dùng omega-3 chỉ là 38,5%, thấp hơn rất nhiều so với tỷ lệ 77,5% ở nhóm đối chứng [5]. Việc bổ sung kiên trì trong nhiều tháng liên tục giúp duy trì hiệu quả chống loạn nhịp tim ổn định [5].
Ở khía cạnh phòng ngừa tim mạch, một tổng quan nghiên cứu năm 2003 cho thấy việc bổ sung axit béo omega-3 giúp giảm nguy cơ đột tử do tim và tử vong do mọi nguyên nhân trong vòng 4 tháng ở những bệnh nhân sau nhồi máu cơ tim [6]. Các bằng chứng gợi ý rằng người mắc bệnh động mạch vành có thể giảm thiểu nguy cơ biến cố tim mạch bằng cách tăng lượng tiêu thụ omega-3 chuỗi dài khoảng 1 gam mỗi ngày [6].
Không chỉ có lợi cho tim mạch, omega-3 còn phát huy tác dụng trên mắt khi được bổ sung đủ thời gian. Một phân tích gộp từ hai thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 105 người trưởng thành có nhãn áp bình thường đã đánh giá tác động của việc bổ sung omega-3 đường uống [7]. Nhóm can thiệp được cho dùng khoảng 1000 mg EPA kết hợp 500 mg DHA mỗi ngày trong suốt 3 tháng [7].
Kết quả sau 90 ngày can thiệp liên tục cho thấy nhãn áp ở nhóm dùng omega-3 giảm từ 14,3 mmHg xuống 13,6 mmHg, trong khi nhóm dùng giả dược dầu ô liu có nhãn áp tăng nhẹ lên 14,2 mmHg [7]. Thử nghiệm này chứng minh cần có thời gian can thiệp đều đặn tối thiểu khoảng 3 tháng để ghi nhận những chuyển biến sinh học tích cực tại cơ quan đích [7].
Lợi ích lâu dài và những khoảng trống bằng chứng
Đối với người cao tuổi, quá trình lão hóa tự nhiên thường đi kèm với sự suy giảm hấp thu dưỡng chất và suy giảm chức năng miễn dịch [4]. Một tổng quan y khoa năm 2014 nhấn mạnh rằng việc bổ sung omega-3 mang lại lợi ích đáng kể trong việc giảm thiểu nguy cơ suy giảm nhận thức ở người lớn tuổi [4]. Các dữ liệu sẵn có khuyến khích việc tăng cường omega-3 qua chế độ ăn hoặc sản phẩm bổ sung chuyên biệt [4].
Nghiên cứu cũng ghi nhận việc dùng omega-3 không gây ra tác dụng phụ đáng kể nào, khẳng định tính an toàn khi sử dụng làm chất bổ sung dinh dưỡng cho người già [4]. Dẫu vậy, các chuyên gia lưu ý rằng hiện vẫn thiếu những nghiên cứu theo dõi sự biến đổi của các chỉ số miễn dịch sau khi ngừng bổ sung omega-3 [4]. Do đó, việc xác định thời gian duy trì tối ưu để duy trì chất lượng sống vẫn cần thêm các thử nghiệm dài hạn [4].
Đối với bệnh gan nhiễm mỡ, việc bổ sung omega-3 chuỗi dài đã được chứng minh là an toàn trong việc giảm lượng mỡ tích tụ trong gan [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn chưa đủ mạnh để khẳng định omega-3 có thể đẩy lùi tình trạng viêm và xơ hóa gan [3]. Các khuyến nghị y khoa về việc điều trị bệnh gan bằng omega-3 vẫn phải chờ đợi thêm kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu hơn [3].
Trong lĩnh vực dinh dưỡng nhi khoa, trẻ sinh rất non thường bị thiếu hụt quá trình tiếp nhận axit béo omega-3 và omega-6 từ mẹ trong ba tháng cuối thai kỳ [8]. Mặc dù việc bổ sung dưỡng chất giúp cải thiện thị lực và sự phát triển ban đầu, việc dùng đơn độc omega-3 lại dường như làm gia tăng tỷ lệ mắc chứng loạn sản phế quản phổi [8]. Ngược lại, việc kết hợp đồng thời cả omega-3 và omega-6 đã giúp giảm đáng kể bệnh võng mạc do sinh non ở trẻ có nguy cơ cao mà không xuất hiện tác dụng phụ [8].
Hiểu lầm thường gặp về việc ngắt quãng liệu trình
Một hiểu lầm rất phổ biến là việc uống dầu cá liên tục quanh năm sẽ gây "nhiễm độc" hoặc tích tụ chất béo bão hòa có hại. Người tiêu dùng thường lo sợ viên dầu cá bị oxy hóa hoặc chứa nhiều tạp chất kim loại nặng tích tụ qua thời gian.
Tuy nhiên, sự an toàn của các sản phẩm bổ sung hiện đại đã được kiểm chứng qua các nghiên cứu kiểm định độc lập. Một nghiên cứu công bố năm 2022 tại Pháp đã tiến hành phân tích 20 sản phẩm bổ sung omega-3 không mùi trên thị trường [2]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy toàn bộ các sản phẩm này đều tuân thủ nghiêm ngặt các chỉ số peroxide, chỉ số p-anisidine và chỉ số oxy hóa toàn phần (Totox) do Tổ chức Toàn cầu về EPA và DHA (GOED) quy định, hoàn toàn không bị oxy hóa [2].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận chỉ có 2,5% số sản phẩm không đạt đúng hàm lượng omega-3 được công bố trên nhãn [2]. Như vậy, nếu lựa chọn sản phẩm từ các nhà sản xuất uy tín, người dùng hoàn toàn có thể yên tâm về độ tinh khiết và không phải lo lắng về việc tích lũy các gốc tự do hay chất béo biến tính vào cơ thể [2]. Việc tạm nghỉ một đợt chỉ thực sự cần thiết khi chế độ ăn tự nhiên của bạn đã đáp ứng đủ nhu cầu axit béo hàng ngày.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng kéo dài?
Dù omega-3 là chất dinh dưỡng an toàn, việc sử dụng liên tục ở liều cao không phù hợp cho tất cả mọi người. Do các axit béo này có đặc tính ức chế sự ngưng tập tiểu cầu và làm giảm đông máu, những người đang sử dụng thuốc chống đông hoặc chuẩn bị bước vào phẫu thuật cần đặc biệt thận trọng [2].
Những bệnh nhân có bệnh lý tim mạch phức tạp muốn sử dụng liều cao như mức 6 gam dầu cá mỗi ngày cần phải có sự chỉ định và theo dõi chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa [5]. Tự ý sử dụng liều lượng lớn trong thời gian dài mà không có giám sát y tế có thể gây ra những tương tác thuốc không mong muốn hoặc ảnh hưởng đến quá trình cầm máu.
Ngoài ra, những người mắc bệnh gan tiến triển hoặc các bệnh lý chuyển hóa nặng cần được kiểm tra chức năng gan định kỳ khi sử dụng các chế phẩm bổ sung [3]. Đối với trẻ sinh non, việc cung cấp axit béo cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ phối hợp cân bằng giữa omega-3 và omega-6 theo chỉ định của bác sĩ nhi khoa, tuyệt đối không tự ý dùng các loại dầu cá thông thường [8].
Cách áp dụng thực tế và xây dựng chu kỳ phù hợp
Để đạt được lợi ích tối đa từ việc bổ sung omega-3, bạn nên xây dựng chiến lược dựa trên lối sống và nguồn thực phẩm sẵn có. Nếu trong tuần bạn duy trì được 2 đến 3 bữa cá biển, bạn hoàn toàn có thể dùng viên bổ sung ngắt quãng, ví dụ uống theo đợt từ 2 đến 3 tháng rồi tạm dừng khi chế độ ăn đã phong phú.
Ngược lại, nếu bạn là người ít ăn cá, ăn chay hoặc khẩu phần ăn nghèo nàn hải sản, việc bổ sung liên tục một lượng vừa phải khoảng 1 gam omega-3 chuỗi dài mỗi ngày là lựa chọn hợp lý để bù đắp khoảng trống dinh dưỡng [6]. Liều lượng duy trì này đã được chứng minh là mang lại sự bảo vệ tim mạch an toàn cho cơ thể [6].
Khi chọn mua viên uống, người tiêu dùng cần đọc kỹ thành phần EPA và DHA thực tế thay vì chỉ nhìn vào tổng lượng dầu cá in trên bao bì [2]. Nên uống viên dầu cá ngay trong bữa ăn có chứa chất béo để dịch mật kích thích quá trình hấp thu tối ưu. Đồng thời, sản phẩm cần được bảo quản ở nơi khô ráo, tránh ánh sáng trực tiếp và nhiệt độ cao để ngăn ngừa hiện tượng oxy hóa lipid [2].
Tóm lại, omega-3 là một vi chất dinh dưỡng thiết yếu của cơ thể chứ không phải là loại thuốc điều trị tích lũy độc tố cần phải thải trừ theo chu kỳ bắt buộc. Việc uống quanh năm hay uống theo đợt nên được cá nhân hóa linh hoạt dựa trên lượng cá trong bữa ăn hàng tuần, mục tiêu sức khỏe và sự tư vấn của chuyên gia y tế khi có bệnh nền.
