Nhiều người Việt có thói quen hái lá dâu tằm phơi khô để hãm trà uống hàng ngày nhằm giải nhiệt, thanh lọc cơ thể và hỗ trợ giấc ngủ. Thức uống dân dã này còn được truyền tai nhau với công dụng hạ đường huyết và mát gan rất tốt. Tuy nhiên, không ít người có thể trạng huyết áp thấp sau khi uống nước lá dâu tằm lại gặp phải tình trạng hoa mắt, choáng váng và mệt mỏi rã rời.
Thực tế, người có huyết áp thấp không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối lá dâu tằm, nhưng cần hết sức cẩn trọng và không nên sử dụng như nước uống thay nước lọc. Lá dâu tằm chứa nhiều hoạt chất sinh học có khả năng làm giãn mạch máu và hạ áp nhẹ. Khi một người vốn đã có chỉ số huyết áp thấp nạp vào các chất giãn mạch, áp lực dòng máu có thể tụt sâu hơn, dẫn đến thiếu máu não thoáng qua cùng hàng loạt triệu chứng khó chịu.
Thói quen uống nước lá dâu tằm và nỗi lo tụt huyết áp
Lá dâu tằm (Morus alba) từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông, thường được dùng để giải cảm, thanh nhiệt phế quản và làm sáng mắt. Ngày nay, cùng với xu hướng chuộng thảo mộc tự nhiên, nhiều gia đình nấu nước lá dâu uống thay nước lọc cả ngày. Mọi người thường nghĩ thảo dược thiên nhiên thì lành tính và ai uống cũng được.
Dù vậy, đối với những người huyết áp thấp (thường có huyết áp tâm thu dưới 90 mmHg hoặc huyết áp tâm trương dưới 60 mmHg), việc tùy tiện sử dụng các loại trà thảo mộc có hoạt tính sinh học mạnh tiềm ẩn nhiều rủi ro. Biểu hiện phổ biến nhất sau khi uống nước lá dâu đặc là cảm giác bủn rủn tay chân, choáng váng khi đứng lên ngồi xuống đột ngột. Điều này xuất phát từ việc huyết áp bị kéo giảm thêm một nhịp so với ngưỡng bình thường.
Cơ chế giãn mạch và hạ huyết áp của lá dâu tằm diễn ra thế nào?
Để hiểu vì sao lá dâu tằm có thể gây hạ huyết áp, cần nhìn vào cách các hợp chất trong lá tác động lên thành mạch máu. Thành mạch của chúng ta co lại hay giãn ra phụ thuộc rất lớn vào một phân tử tín hiệu quan trọng có tên là nitric oxide (NO). Phân tử NO này do lớp tế bào nội mô lót trong lòng mạch máu tiết ra để giúp cơ trơn mạch máu thư giãn, từ đó làm lòng mạch mở rộng và đưa huyết áp xuống thấp hơn.
Các phân tích dược lý cho thấy lá dâu tằm chứa một lượng dồi dào các hợp chất tự nhiên thuộc nhóm flavonoid, polyphenol và alkaloid [1]. Những hợp chất này kích thích enzym tổng hợp nitric oxide nội mô (eNOS), làm tăng nồng độ NO sẵn có trong mạch máu [2]. Kết quả là các động mạch được giãn nở tự nhiên, sức cản ngoại vi giảm xuống và áp lực máu tác động lên thành mạch bị hạ thấp [3].
Bên cạnh đó, dịch chiết lá dâu tằm còn can thiệp vào quá trình co thắt mạch máu. Khi cơ thể gặp các chất kích thích gây co thắt như phenylephrine, các hoạt chất trong dâu tằm có xu hướng ức chế phản ứng co mạch quá mức này [3]. Đối với người tăng huyết áp, đây là một cơ chế hỗ trợ điều trị tuyệt vời, nhưng đối với người huyết áp thấp, việc ngăn cản mạch máu co lại có thể khiến huyết áp không thể duy trì ở mức an toàn tối thiểu.
Khoa học thực nghiệm nói gì về tác dụng hạ áp của dâu tằm?
Tác động hạ huyết áp của lá dâu tằm không chỉ là quan sát dân gian mà đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng quy chuẩn. Các nghiên cứu hiện đại đã đi sâu bóc tách từng con đường sinh học và ghi nhận số liệu cụ thể trên động vật thực nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tác động của chiết xuất lá dâu tằm (Morus alba L.) trên chuột cống đực Sprague-Dawley bị gây tăng huyết áp động mạch bằng chất ức chế tổng hợp NO (L-NAME) kéo dài trong 6 tuần [3]. Các nhà khoa học chia chuột thành 4 nhóm gồm nhóm đối chứng, nhóm tăng huyết áp do dùng L-NAME, nhóm dùng L-NAME kết hợp chiết xuất lá dâu tằm và nhóm dùng L-NAME kết hợp thuốc captopril [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá dâu tằm đã ngăn chặn một phần sự tiến triển của tình trạng tăng huyết áp do thiếu hụt NO [3]. Dịch chiết này làm giảm phản ứng co mạch quá mức với phenylephrine trên các vòng động mạch chủ và cải thiện khả năng giãn mạch đáp ứng với acetylcholine [3]. Ngoài ra, chiết xuất dâu tằm còn làm giảm sự ngưng tập tiểu cầu quá mức do ADP và collagen gây ra ở động vật tăng huyết áp [3].
Trước đó, một nghiên cứu chuyên sâu vào năm 2016 đã làm sáng tỏ cơ chế phân tử điều hòa huyết áp của dịch chiết dâu tằm trên mô hình chuột [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết kích hoạt quá trình phosphoryl hóa enzym eNOS, tạo ra sự thư giãn mạch máu nội mô phụ thuộc hoàn toàn vào con đường NO [2]. Khi tiến hành thử nghiệm trên cơ thể sống, dịch chiết dâu tằm làm hạ huyết áp rõ rệt ở những con chuột bình thường, nhưng hoàn toàn mất tác dụng hạ áp trên những con chuột bị khiếm khuyết gen eNOS [2]. Quá trình này được điều hòa bởi hai protein cảm ứng căng thẳng và bảo vệ tế bào là PERK và Hsp90 [2]. Điều này khẳng định tác dụng hạ áp của dâu tằm gắn liền với chức năng giãn mạch nội mô.
Ở một bộ phận khác của cây dâu tằm, nghiên cứu năm 2018 trên vỏ rễ dâu tằm cũng ghi nhận chiết xuất cồn gây giãn mạch phụ thuộc vào nồng độ thông qua con đường NO-cGMP kết hợp với kích hoạt kênh kali (K+) trên động mạch chủ cô lập của chuột [4]. Dù vị trí dùng khác nhau, các dữ liệu này đều chỉ ra rằng chi họ dâu tằm sở hữu hoạt tính giãn mạch tự nhiên rất đồng nhất [4].
Lợi ích chuyển hóa đi kèm và giới hạn của các bằng chứng hiện nay
Ngoài tác động trên huyết áp, lá dâu tằm còn được nghiên cứu sâu rộng về khả năng hỗ trợ chuyển hóa đường và mỡ máu. Các đánh giá hệ thống ghi nhận trong lá dâu tằm chứa tới 202 thành phần hóa học, trong đó có 22 hoạt chất có tác dụng sinh học đáng kể đối với bệnh tiểu đường, nổi bật là rutin và quercetin-3-O-beta-D-glucoside [1]. Các chất này giúp tăng cường hấp thu glucose thông qua con đường tín hiệu insulin hoặc kích hoạt enzym AMPK [1].
Một nghiên cứu tổng quan năm 2021 dẫn chứng rằng khi cho chuột đực SD bị tiểu đường do ăn nhiều fructose sử dụng dịch chiết lá dâu tằm với liều 2 g/kg mỗi ngày trong 4 tuần, mức đường huyết lúc đói, tình trạng kháng insulin, chỉ số triglyceride, cholesterol toàn phần và LDL đều giảm rõ rệt [5]. Chiết xuất này đồng thời kích hoạt con đường tín hiệu IRS-1/PI3K/Glut4 ở mô cơ xương [5]. Một tổng quan khác năm 2019 cũng cho biết việc bổ sung chiết xuất cồn lá dâu tằm ở liều 150 và 300 mg/kg trong 12 tuần giúp động vật mắc tiểu đường giảm đường huyết và lipid máu, đồng thời hỗ trợ bảo vệ thận khỏi tổn thương oxy hóa [6]. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2015 chỉ ra dịch chiết nước từ lá dâu tằm có thể ức chế sự biểu hiện của các phân tử kết dính mạch máu như VCAM-1, ICAM-1 và E-selectin sau 6 tuần bổ sung trên chuột ăn chế độ gây xơ vữa [7].
Mặc dù các lợi ích chuyển hóa và tim mạch rất ấn tượng, người tiêu dùng cần nhìn nhận giới hạn của những bằng chứng này. Hầu hết các thử nghiệm hạ áp và điều hòa nội mô chi tiết hiện nay đều thực hiện trên động vật gặm nhấm hoặc mẫu mô cô lập trong phòng thí nghiệm [3][2]. Bằng chứng lâm sàng quy mô lớn trên người khỏe mạnh hoặc người có huyết áp thấp vẫn còn hạn chế. Do đó, không thể đánh đồng tác dụng của một tách nước lá dâu hãm tại nhà với các viên thuốc chuẩn hóa, nhưng cũng không thể xem nhẹ nguy cơ hạ áp tiềm tàng của thảo dược này.
Những hiểu lầm tai hại khi dùng lá dâu tằm
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ quanh nhà thì vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Nhiều người lớn tuổi có bệnh nền huyết áp thấp nhưng thấy người quen uống lá dâu ngủ ngon nên cũng nấu uống mỗi ngày cả lít nước đặc. Hậu quả là sau vài ngày sử dụng liên tục, họ bắt đầu cảm thấy hoa mắt, đứng không vững, tim đập nhanh do huyết áp bị kéo xuống dưới ngưỡng an toàn.
Một hiểu lầm khác là cho rằng nước lá dâu tằm có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị cao huyết áp hoặc tiểu đường. Thực tế, nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng dù dịch chiết lá dâu tằm giúp ngăn ngừa một phần tình trạng tăng huyết áp thực nghiệm, nó không thể đưa huyết áp trở về mức hoàn toàn bình thường như nhóm dùng thuốc captopril [3]. Việc người bệnh tự ý bỏ thuốc theo toa để chuyển sang uống nước lá dâu tằm là rất nguy hiểm. Ngược lại, nếu người huyết áp thấp phối hợp uống lá dâu với chế độ ăn kiêng khem quá mức, nguy cơ tụt huyết áp kết hợp hạ đường huyết sẽ tăng lên gấp đôi [1][5].
Ai cần đặc biệt thận trọng trước khi dùng lá dâu tằm?
Dựa trên các đặc tính dược lý đã được nghiên cứu, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng hoặc hạn chế tối đa việc sử dụng nước lá dâu tằm:
Người đã được chẩn đoán huyết áp thấp mạn tính hoặc thường xuyên có triệu chứng huyết áp tư thế (chóng mặt khi đứng dậy). Hoạt tính kích thích tiết nitric oxide và gây giãn mạch của lá dâu tằm có thể làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu máu nuôi não bộ [3][2].
Người đang điều trị bệnh tiểu đường bằng thuốc hạ đường huyết. Do lá dâu tằm có khả năng cải thiện độ nhạy insulin và làm giảm đường huyết, việc kết hợp đồng thời có thể gây hạ đường huyết quá mức ngoài tầm kiểm soát [1][6].
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang gặp các vấn đề về đông máu. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chiết xuất lá dâu tằm có tác dụng ức chế sự ngưng tập tiểu cầu do ADP và collagen [3]. Điều này có thể kéo dài thời gian chảy máu nếu dùng với liều lượng lớn.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng không nên tùy tiện dùng các loại nước lá thảo dược đậm đặc do cơ thể nhạy cảm với các biến đổi về huyết động và chuyển hóa.
Cách dùng an toàn cho người có cơ địa huyết áp thấp
Nếu bạn thuộc nhóm người có cơ địa huyết áp thấp nhưng vẫn muốn thưởng thức hương vị thanh mát của lá dâu tằm hoặc tận dụng tác dụng an thần nhẹ của nó, hãy tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:
Chỉ nên dùng với lượng nhỏ và pha thật loãng. Thay vì nấu một nắm lá to thành nước đen đặc, bạn chỉ nên dùng vài lá tươi hoặc 3-5g lá khô hãm với nước sôi như trà loãng. Không uống dồn dập nhiều cốc trong ngày và không dùng thay thế nước uống hàng ngày.
Tuyệt đối không uống nước lá dâu tằm khi bụng đang đói cồn cào. Thời điểm tốt nhất để nhấp vài ngụm trà loãng là sau bữa ăn no khoảng 30 đến 60 phút. Khi cơ thể đã được nạp đủ năng lượng, nguy cơ tụt huyết áp và hạ đường huyết sẽ giảm đi đáng kể [1][5].
Bạn có thể kết hợp lá dâu tằm với một vài lát gừng tươi thái mỏng hoặc một chút quế nhỏ. Vị cay ấm của gừng có tính chất kích thích tuần hoàn nhẹ, giúp trung hòa bớt tính hàn và đặc tính giãn mạch của lá dâu, tạo cảm giác dễ chịu hơn cho người huyết áp thấp.
Quan trọng nhất, hãy lắng nghe cơ thể. Nếu sau khi uống xuất hiện các dấu hiệu như vã mồ hôi lạnh, xây xẩm mặt mày, cảm giác chao đảo, cần dừng ngay lập tức, nằm nghỉ ở nơi thoáng mát và kê cao chân. Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nếu bạn có bệnh lý tim mạch nền trước khi muốn bổ sung bất kỳ loại thảo dược nào vào thực đơn.
Nước lá dâu tằm là một thức uống tự nhiên nhiều giá trị sinh học, nhưng nó không phải là giải pháp phù hợp cho tất cả mọi người. Người có huyết áp thấp hoàn toàn không cần kiêng cấm một cách cực đoan nếu chỉ thỉnh thoảng nhấp một ngụm trà loãng sau bữa ăn. Tuy nhiên, việc hiểu rõ cơ chế giãn mạch của thảo mộc sẽ giúp bạn tự bảo vệ sức khỏe, tránh biến một thói quen dưỡng sinh thành nguyên nhân gây ra các cơn tụt huyết áp nguy hiểm.