Nhiều sĩ tử chọn cắt giảm tinh bột đột ngột trước kỳ thi để kiểm soát cân nặng hoặc tìm kiếm sự tỉnh táo, nhưng lại rơi vào trạng thái mệt mỏi và lơ mơ. Đây là hội chứng "cúm keto" (keto flu), một phản ứng chuyển tiếp phổ biến khi cơ thể bắt đầu chế độ ăn ketogenic.

Hiện tại, các nghiên cứu chưa từng thử nghiệm trực tiếp tác động của cúm keto lên học sinh, sinh viên trong mùa thi. Bằng chứng về tình trạng này chủ yếu đến từ khảo sát trải nghiệm người dùng trên diễn đàn mạng xã hội và các bài đánh giá tổng quan y khoa.

Cơ chế thiếu hụt điện giải khi cơ thể đổi nguồn năng lượng

Chế độ ăn ketogenic đòi hỏi lượng chất béo cao và lượng carbohydrate rất thấp, buộc gan sản xuất thể ketone thay thế glucose làm nguồn năng lượng cho não bộ [1]. Quá trình chuyển dịch từ trạng thái phân giải đường sang trạng thái thích nghi chất béo thường diễn ra trong tuần đầu tiên hoặc tuần thứ hai [2].

Khi cắt giảm lượng carbohydrate đột ngột, cơ thể tăng đào thải nước cùng các khoáng chất quan trọng, đặc biệt là natri và kali [3]. Tình trạng mất cân bằng điện giải và mất nước này được xem là nguyên nhân chính thúc đẩy các triệu chứng của cúm keto [3]. Ngoài ra, magie đóng vai trò thiết yếu trong nhiều phản ứng enzyme, và việc thiếu hụt khoáng chất này có liên quan đến phản ứng viêm mạn tính hoặc căng thẳng oxy hóa [2].

Nghiên cứu ghi nhận gì về triệu chứng và thời gian kéo dài?

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2022 cho thấy cúm keto là giai đoạn tạm thời xuất hiện ở khoảng 30% số người bắt đầu chế độ ăn này [3]. Các triệu chứng ghi nhận bao gồm khó tập trung, đau đầu, mệt mỏi, chuột rút cơ, yếu cơ, chóng mặt, đau nhức cơ thể, buồn nôn, đau dạ dày, tiêu chảy hoặc táo bón [3].

Một nghiên cứu năm 2020 thu thập dữ liệu từ 43 diễn đàn trực tuyến với 300 người dùng phản ánh về cúm keto [1]. Kết quả ghi nhận 54 triệu chứng khác nhau, phổ biến nhất là đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn, chóng mặt, giảm năng lượng, thay đổi nhịp tim và "sương mù não" (brain fog) [1].

Theo khảo sát này, các triệu chứng đạt đỉnh trong tuần đầu tiên và giảm dần sau 4 tuần [1]. Thời gian hết triệu chứng được ghi nhận dao động từ 3 đến 30 ngày, với trung vị là 4,5 ngày [1]. Mức độ nghiêm trọng được người dùng tự đánh giá từ nhẹ (15 trường hợp), trung bình (23 trường hợp) đến nặng (22 trường hợp) [1].

Điều các nghiên cứu hiện tại chưa biết

Hiện chưa có nghiên cứu theo dõi sự suy giảm trí nhớ ngắn hạn cụ thể trên các thí sinh hoặc người cần hoạt động trí óc cường độ cao trong mùa thi. Hiện tượng "sương mù não" và "khó tập trung" mới chỉ được ghi nhận qua mô tả chủ quan của người dùng hoặc tài liệu tổng quan [1], [3].

Các nhà khoa học vẫn chưa rõ vì sao triệu chứng cúm keto chỉ xuất hiện ở một số người nhất định mà không xảy ra ở tất cả mọi người khi cắt giảm carbohydrate [3]. Ngoài ra, liều lượng tối ưu của các chất điện giải để phòng ngừa hoặc rút ngắn thời gian mệt mỏi vẫn chưa được xác định qua các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người khỏe mạnh.

Ai nên thận trọng với chế độ ăn này?

Người mắc bệnh tiểu đường cần đặc biệt cẩn trọng vì giai đoạn đầu của chế độ ăn keto có thể gây ra các cơn hạ đường huyết nếu không điều chỉnh thuốc theo chỉ định của bác sĩ [3].

Chế độ ăn ketogenic kéo dài cũng ghi nhận một số rủi ro sức khỏe ở nhóm người cao tuổi và trẻ em, bao gồm sỏi thận, loãng xương, gan nhiễm mỡ, thiếu máu do thiếu sắt và bệnh cơ tim hiếm gặp liên quan đến thiếu hụt selen hoặc hạ kali máu [3]. Do đó, người chuẩn bị bước vào các kỳ thi căng thẳng không nên tự ý thay đổi chế độ ăn một cách đột ngột.

Hướng xử trí và gợi ý áp dụng thực tế

Dữ liệu lâm sàng chỉ ra rằng việc bổ sung đủ nước và các chất điện giải như natri, kali, magie có thể hỗ trợ quá trình hydrat hóa tế bào và hỗ trợ chuyển hóa chất béo trong giai đoạn chuyển đổi năng lượng [2].

Nếu dự định thay đổi chế độ dinh dưỡng, người học nên thực hiện trước mùa thi ít nhất vài tháng, tránh bắt đầu ngay sát ngày thi để không bị ảnh hưởng bởi tình trạng đau đầu hay khó tập trung [1], [3]. Khi xuất hiện triệu chứng mệt mỏi kéo dài, người dùng nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế thay vì tiếp tục kiêng khem nghiêm ngặt.