Nhiều người có thói quen tự ý bổ sung dầu cá liều cao mỗi ngày với hy vọng bảo vệ tim mạch toàn diện và ngăn ngừa đột quỵ. Tuy nhiên, các cảnh báo y khoa gần đây lại cho thấy việc lạm dụng loại dưỡng chất này có thể dẫn đến nguy cơ loạn nhịp tim. Mối liên hệ giữa việc uống omega-3 và căn bệnh rung nhĩ đang khiến không ít người tiêu dùng hoang mang.

Rủi ro rung nhĩ khi dùng omega-3 liều cao là hoàn toàn có thật và đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn [1], [2], [3]. Nguy cơ này tăng lên rõ rệt khi người dùng sử dụng liều vượt quá 1 g mỗi ngày [2], [3].

Rung nhĩ và tác động hai mặt của dầu cá

Rung nhĩ là dạng rối loạn nhịp tim kéo dài phổ biến nhất trên toàn cầu, làm tăng đáng kể tỷ lệ mắc bệnh, tử vong và tạo gánh nặng lớn cho y tế công cộng [1]. Khi bị rung nhĩ, buồng tâm nhĩ đập hỗn loạn, không đều, làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông dẫn đến tai biến mạch máu não [4]. Trong khi một số thử nghiệm lâm sàng ghi nhận axit béo omega-3 làm giảm tỷ lệ mắc bệnh tim mạch, các dữ liệu khác lại phát hiện nguy cơ rung nhĩ gia tăng [1].

Axit béo omega-3 nguồn gốc từ biển (PUFA) thể hiện cả đặc tính chống loạn nhịp lẫn thúc đẩy loạn nhịp thông qua nhiều cơ chế khác nhau [2]. Ở cấp độ tế bào cơ tim, hiệu quả của omega-3 phụ thuộc chặt chẽ vào loại tổn thương, giai đoạn bệnh cơ tim nền tảng (như thiếu máu cục bộ, sẹo nhồi máu, viêm nhiễm) cũng như các loại thuốc phối hợp [5]. Đáng chú ý, các nghiên cứu gần đây chỉ ra mối liên hệ thông qua trương lực dây thần kinh phế vị [6].

Cụ thể, việc kích thích thần kinh phế vị mức độ thấp giúp giảm nguy cơ rung nhĩ, nhưng kích thích ở mức độ cao lại kích hoạt cơn loạn nhịp [6]. Omega-3 làm tăng trương lực phế vị theo liều lượng, tạo nên tác động dạng "con dao hai lưỡi": lượng vừa phải từ chế độ ăn mang lại lợi ích bảo vệ, nhưng nồng độ dược lý liều cao lại gây kích thích quá mức dẫn đến khởi phát rung nhĩ [6].

Bằng chứng từ các phân tích gộp hàng chục nghìn bệnh nhân

Dữ liệu lâm sàng trong những năm qua đã làm rõ nguy cơ này thông qua các tổng hợp nghiên cứu quy mô lớn:

  • Phân tích gộp năm 2022 trên 7 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với 81.210 bệnh nhân, theo dõi trung bình 4,9 năm (tuổi trung bình 65, 39% là nữ) [3]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung omega-3 từ biển làm tăng nguy cơ rung nhĩ với tỷ số nguy cơ HR 1,25 (khoảng tin cậy 95% CI: 1,07-1,46; p = 0,013) [2], [3]. Khi phân tầng theo liều, nhóm dùng trên 1 g/ngày có nguy cơ rung nhĩ tăng rõ rệt với HR 1,49 (95% CI: 1,04-2,15), trong khi nhóm dùng liều từ 1 g/ngày trở xuống có HR 1,12 (95% CI: 1,03-1,22) [3].
  • Tổng quan năm 2024 tổng hợp 8 thử nghiệm lâm sàng trên 83.112 người cho thấy điều trị bằng DHA và/hoặc EPA làm tăng 24% nguy cơ tương đối của rung nhĩ (tỷ lệ tuyệt đối 4,0% so với 3,3% ở nhóm đối chứng; RR 1,24; 95% CI: 1,11-1,38; p = 0,0002) [6]. Mức độ rủi ro tỷ lệ thuận với liều dùng: liều khoảng 1.000 mg/ngày làm tăng khoảng 12% nguy cơ, nhưng liều từ 1.800 đến 4.000 mg/ngày đẩy nguy cơ rung nhĩ tăng vọt lên khoảng 50% [6].

Bên cạnh nguy cơ gây rung nhĩ mới mắc, omega-3 cũng không mang lại lợi ích trong việc phòng ngừa rung nhĩ ở người đã có bệnh nền hoặc vừa phẫu thuật tim [2], [7]. Thử nghiệm FORWARD trên 586 bệnh nhân có tiền sử rung nhĩ dùng 1 g omega-3 mỗi ngày trong một năm ghi nhận không giảm tái phát bệnh [7]. Phân tích gộp của tác giả Mariani trên 16 thử nghiệm (4.677 bệnh nhân) cũng kết luận omega-3 không ngăn ngừa được tái phát rung nhĩ hay rung nhĩ sau phẫu thuật [7].

Bổ sung quanh phẫu thuật: Thử nghiệm không ghi nhận hiệu quả bảo vệ

Một số giả thuyết ban đầu kỳ vọng omega-3 có thể ngăn ngừa biến chứng loạn nhịp sau phẫu thuật tim hở, nhưng thực tế lâm sàng không ghi nhận điều này [2], [5]. Thử nghiệm OPERA bổ sung omega-3 chu phẫu cho thấy không làm giảm nguy cơ rung nhĩ sau mổ tim so với giả dược [2]. Một phân tích gộp các thử nghiệm ngẫu nhiên cũng xác nhận dùng PUFA trước mổ tim hở không có tác động đến tỷ lệ biến chứng này [2].

Tương tự, nghiên cứu ngẫu nhiên mù đôi năm 2014 trên 39 bệnh nhân phẫu thuật bắc cầu động mạch vành được truyền tĩnh mạch omega-3 (200 mg/kg/ngày trước gây mê 24 giờ, tiếp nối 100 mg/kg/ngày trong 7 ngày) và theo dõi bằng máy theo dõi nhịp cấy dưới da [8]. Kết quả sau 10 ngày cho thấy tỷ lệ rung nhĩ là 27,8% ở nhóm omega-3 so với 19% ở nhóm chứng [8]. Sau 2 năm theo dõi, tỷ lệ rung nhĩ giữa hai nhóm không khác biệt (35,3% so với 27,8%), chứng minh việc truyền liều cao omega-3 thất bại trong phòng ngừa rung nhĩ hậu phẫu [8].

Nghịch lý giữa ăn cá tự nhiên và uống thuốc dầu cá

Dù các thử nghiệm dùng viên uống liều cao làm tăng nguy cơ loạn nhịp, các dữ liệu quan sát về dinh dưỡng lại mang đến bức tranh hoàn toàn trái ngược [6]. Tổng hợp từ 17 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu trên 54.799 cá nhân cho thấy nồng độ omega-3 trong máu hoặc lượng tiêu thụ qua chế độ ăn cao hơn lại liên quan đến việc giảm nguy cơ rung nhĩ [6].

Lợi ích giảm nguy cơ rung nhĩ tối đa đạt mức 12% khi lượng DHA và EPA từ chế độ ăn đạt khoảng 650 mg/ngày [6]. Ngược lại, việc sử dụng các chế phẩm liều dược lý cô đặc lại làm tăng tỷ lệ mắc bệnh theo liều dùng [6]. Sự khác biệt này cho thấy cơ thể tiếp nhận omega-3 từ thực phẩm tự nhiên với hàm lượng vừa phải một cách an toàn hơn rất nhiều so với việc nạp dồn dập các viên bổ sung hàm lượng cao [6].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng omega-3?

Dữ liệu khoa học cảnh báo rõ ràng về việc tự ý sử dụng dầu cá liều cao không theo chỉ định. Các nhóm đối tượng sau cần hết sức lưu ý:

  • Người cao tuổi: Độ tuổi trung bình trong các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận biến cố là khoảng 65 tuổi, nhóm tuổi vốn đã có nền tảng tim mạch nhạy cảm [3].
  • Bệnh nhân có tiền sử rung nhĩ hoặc rối loạn nhịp tim: Bổ sung 1 g/ngày không giúp ngăn ngừa tái phát cơn loạn nhịp [7].
  • Người đang chuẩn bị phẫu thuật tim hở: Dữ liệu thực nghiệm cho thấy việc truyền hoặc bổ sung chu phẫu không giúp phòng ngừa rung nhĩ sau mổ [2], [8].
  • Bệnh nhân có bệnh cơ tim nền: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi dùng, bởi tác dụng của omega-3 phụ thuộc rất lớn vào tình trạng sẹo cơ tim, mức độ thiếu máu cục bộ và các thuốc điều trị đi kèm như thuốc chẹn beta, statin hay thuốc ức chế men chuyển [5].

Lời khuyên sử dụng an toàn trong đời sống hàng ngày

Để tận dụng dưỡng chất này mà không gây hại cho nhịp đập của tim, người tiêu dùng nên ưu tiên nguồn thực phẩm tươi sống. Bổ sung khoảng 650 mg EPA và DHA mỗi ngày qua 2-3 bữa cá béo (như cá hồi, cá trích, cá thu) mỗi tuần là lượng tối ưu giúp bảo vệ tim mạch mà không làm tăng nguy cơ loạn nhịp [6].

Khi chế biến, nên ưu tiên các phương pháp hấp, luộc hoặc nướng nhẹ để bảo tồn nguồn chất béo lành mạnh, tránh chiên rán ngập dầu ở nhiệt độ quá cao làm biến tính axit béo. Tuyệt đối không tự ý mua và uống các viên bổ sung dầu cá liều cao từ 1.800 mg đến 4.000 mg/ngày nếu không có chỉ định điều trị mỡ máu đặc biệt từ bác sĩ [6]. Người đang điều trị bệnh lý mạn tính cần thông báo cho bác sĩ tất cả các loại thực phẩm bổ sung đang dùng.

Omega-3 là dưỡng chất thiết yếu cho sức khỏe nhưng không phải dùng càng nhiều càng tốt. Người dân không nên coi dầu cá là thuốc bổ vô hại để tự ý dùng liều cao kéo dài. Duy trì chế độ ăn uống tự nhiên, đa dạng và cân bằng luôn là giải pháp an toàn và bền vững nhất cho một trái tim khỏe mạnh.