Nhiều người có thói quen xay một ly sinh tố rau xanh lớn mỗi sáng để thanh lọc cơ thể và nạp chất xơ. Trào lưu này được quảng bá rầm rộ trên mạng xã hội như một biện pháp chữa lành, thải độc tự nhiên. Tuy nhiên, việc dung nạp một lượng lớn rau củ tươi sống ở dạng lỏng mỗi ngày không hoàn toàn vô hại như nhiều người lầm tưởng.
Những người có tiền sử sỏi thận, suy giảm chức năng thận hoặc bệnh thận mạn tính tuyệt đối không nên duy trì thói quen uống sinh tố rau sống thường xuyên. Hàm lượng oxalat hòa tan dồn dập cùng nguy cơ quá tải kali trong các loại thức uống này có thể tạo áp lực khổng lồ lên hệ tiết niệu, thậm chí kích hoạt tổn thương thận cấp tính.
Áp lực âm thầm từ oxalat và kali lên hệ bài tiết
Oxalat là một hợp chất tự nhiên có nhiều trong thực vật, đặc biệt tập trung ở lá và hạt cây [1]. Phân tử này không giữ vai trò dinh dưỡng nào đối với cơ thể người và bắt buộc phải bài tiết qua thận sau khi hấp thu [2]. Khi vào nước tiểu, oxalat liên kết rất mạnh với canxi, dẫn tới hiện tượng bão hòa canxi oxalat và tạo tiền đề hình thành sỏi [2].
Bình thường, tỷ lệ hấp thu oxalat tại đường ruột dao động khoảng 10% đến 15% [2]. Tuy nhiên, khoảng 50% lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu mỗi ngày xuất phát từ thực phẩm dung nạp, nửa còn lại do gan chuyển hóa nội sinh [2]. Khi các loại rau lá xanh đậm được xay nhuyễn thành sinh tố lỏng, lượng oxalat hòa tan giải phóng ra rất lớn, làm tăng sinh khả dụng và thúc đẩy ruột hấp thu nhanh hơn vào máu [1, 7].
Bên cạnh oxalat, việc ép hoặc xay một khối lượng lớn rau củ tươi còn tiềm ẩn nguy cơ gây tăng kali máu (hyperkalemia) [3]. Rau quả tươi vốn giàu kali, ở người khỏe mạnh, thận dễ dàng lọc thải lượng dư thừa này. Ngược lại, người có tổn thương thận sẽ gặp khó khăn khi xử lý lượng kali dồn dập, đe dọa trực tiếp tới nhịp tim và cân bằng điện giải [3].
Bằng chứng khoa học về tổn thương thận do sinh tố rau
Các ca bệnh lâm sàng thực tế đã ghi nhận biến chứng thận nguy hiểm do áp dụng các chế độ ăn uống chứa quá nhiều oxalat từ rau củ xay sống. Một báo cáo năm 2020 mô tả trường hợp bệnh nhân nữ bị tổn thương thận do tuân theo chế độ ăn kiêng "The virgin diet" nhằm giải quyết vấn đề tiêu hóa [1]. Người này đã tiêu thụ lượng oxalat ước tính gấp 5 lần mức bình thường mỗi ngày thông qua 150 g hạnh nhân và 6 thìa hạt chia, dẫn tới bệnh thận do oxalat (oxalate nephropathy) [1].
Báo cáo lâm sàng này cũng nhấn mạnh, y văn thế giới đã ghi nhận nhiều ca bệnh thận do oxalat xuất phát từ thói quen tiêu thụ rau chân vịt (spinach), cải xoăn (kale), quả mọng, sinh tố rau xanh (green smoothies) và việc dùng thêm vitamin C liều cao – vốn là tiền chất chuyển hóa thành oxalat [1]. Việc hạn chế oxalat kết hợp bù nước đã giúp bệnh nhân hồi phục một phần chức năng thận [1].
Nghiêm trọng hơn, một báo cáo ca bệnh năm 2018 đã cảnh báo về đợt thanh lọc cơ thể bằng sinh tố rau củ (green smoothie cleanse) dẫn tới bệnh thận oxalat cấp [4]. Nạn nhân là một phụ nữ 65 tuổi có chức năng thận trước đó hoàn toàn bình thường [4]. Sau khi uống nước sinh tố rau quả giàu oxalat để "thanh lọc", lượng oxalat hấp thu tăng vọt gây tăng oxalat niệu, hình thành vô số tinh thể canxi oxalat làm tắc nghẽn ống thận [4]. Tổn thương thận cấp tính tiến triển không thể đảo ngược, đẩy bệnh nhân vào giai đoạn suy thận mạn giai đoạn cuối phải phụ thuộc lọc máu [4]. Các yếu tố làm tăng độ nhạy cảm ở ca bệnh này bao gồm tiền sử phẫu thuật bắc cầu dạ dày và đợt dùng kháng sinh kéo dài trước đó [4].
Mặt khác, các nghiên cứu cũng xem xét những lợi ích ngắn hạn của sinh tố rau. Năm 2022, một nghiên cứu hồi cứu trên 16 bệnh nhân áp dụng chế độ ăn hoặc bổ sung sinh tố LIFE (giàu rau lá xanh đậm) ghi nhận chỉ số viêm hsCRP giảm 1,2 mg/L trong nhóm uống sinh tố sau 7 ngày (P = 0,04), đồng thời nồng độ beta-carotene huyết tương tăng thêm 20,6 (P = 0,006) [5]. Dù vậy, nghiên cứu này có cỡ mẫu rất nhỏ và chỉ theo dõi trong 7 ngày, chưa đủ để chứng minh độ an toàn lâu dài trên hệ tiết niệu của những người có nguy cơ cao [5].
Điểm mặt những thực phẩm giàu oxalat trong ly sinh tố
Nhiều nguyên liệu quen thuộc trong các công thức sinh tố rau xanh phổ biến chứa hàm lượng oxalat rất đậm đặc. Rau chân vịt, cải xoăn, lá củ dền, rễ củ dền, vỏ khoai tây, đậu nành và hạt cacao đều thuộc nhóm chứa nồng độ oxalat cao [1, 5].
Ngoài ra, các loại hạt hay được thêm vào sinh tố để tạo vị béo ngậy như hạnh nhân, hạt dẻ cười, hạt điều hay hạt chia cũng là nguồn cung cấp oxalat đáng kể [1]. Hạnh nhân và hạt thông chứa lượng oxalat hòa tan cao gần gấp đôi so với đậu phộng hoặc hạt dẻ nướng [1]. Ngay cả trà xanh – nguyên liệu nền thường được dùng để pha sinh tố – cũng chứa oxalat hòa tan từ 8,3 đến 139,8 mg/l tùy theo nguồn gốc, chất lượng và thời điểm thu hái lá [6]. Lá trà già thu hoạch vào mùa thu chứa nhiều oxalat hơn lá non hái vào mùa xuân [6].
Tuy vậy, một nghiên cứu quan sát cắt ngang năm 2019 trên 273 bệnh nhân có canxi niệu cao lại chỉ ra việc uống trà xanh hàng ngày không làm tăng các yếu tố nguy cơ tạo sỏi như nồng độ oxalat, canxi hay pH trong nước tiểu 24 giờ [7]. Thậm chí ở nữ giới, tỷ lệ hình thành sỏi canxi oxalat monohydrate (COM) còn giảm đi ở nhóm uống trà xanh [7]. Dù trà có nồng độ hấp thu oxalat theo tỷ lệ phần trăm cao hơn rau chân vịt [1], tác động tạo sỏi trên thực tế còn phụ thuộc vào tổng thể chế độ ăn và sự hiện diện của các hoạt chất khác [2, 5].
Những hiểu lầm tai hại về việc "uống rau sống thanh lọc"
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "càng ăn nhiều rau sống ở dạng xay nhuyễn càng giúp thận thải độc tốt". Thận không cần sinh tố rau để lọc chất thải; ngược lại, việc uống một ly sinh tố chứa tương đương vài lạng rau chân vịt tươi sống ép chặt sẽ đưa vào cơ thể lượng oxalat cực lớn trong thời gian rất ngắn [1, 7].
Hiểu lầm thứ hai là sinh tố rau củ xay nhuyễn luôn tốt và an toàn hơn việc ăn trực tiếp. Khi ăn rau nguyên bản qua đường nhai, lượng rau tiêu thụ mỗi bữa có giới hạn tự nhiên nhờ cảm giác no. Ngược lại, việc hóa lỏng rau củ khiến người uống dễ dàng nạp gấp 4-5 lần khẩu phần bình thường mà không hề hay biết [1, 7]. Bên cạnh đó, việc loại bỏ bã xơ trong một số loại nước ép rau củ có thể gây táo bón và giảm bớt các lợi ích chuyển hóa tự nhiên của thực vật nguyên phần [3].
Nhiều người cũng tin rằng dùng thêm viên uống vitamin C cùng với sinh tố thanh lọc sẽ tăng cường đề kháng gấp bội. Trên thực tế, vitamin C liều cao là nguồn cung cấp oxalat tiềm tàng do sản phẩm cuối của quá trình chuyển hóa vitamin C chính là oxalat, làm gia tăng nguy cơ lắng đọng tinh thể tại thận [1].
Những nhóm đối tượng tuyệt đối nên thận trọng
Nhóm người có tiền sử sỏi thận canxi oxalat hoặc chức năng thận suy giảm (bệnh thận mạn tính) cần tránh xa việc uống sinh tố rau sống đậm đặc mỗi ngày [7, 8]. Nồng độ oxalat cao hoạt động như một độc chất tiềm tàng cho thận (nephrotoxin) và dễ kích hoạt bệnh thận oxalat [3].
Người từng phẫu thuật cắt dạ dày, bắc cầu dạ dày hoặc mắc hội chứng kém hấp thu đường ruột có nguy cơ cao hơn rất nhiều [4]. Tình trạng giảm canxi ion hóa tại lòng ruột khiến oxalat tự do không bị liên kết để đào thải qua phân, dẫn đến việc oxalat ngấm vào máu ồ ạt [5, 7]. Người vừa trải qua các đợt điều trị kháng sinh kéo dài cũng dễ tổn thương do hệ vi sinh vật đường ruột bị suy giảm, làm mất đi các vi khuẩn có khả năng phân giải oxalat tự nhiên [4].
Bệnh nhân sau ghép thận hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cần cẩn trọng tối đa với nguy cơ an toàn thực phẩm từ nước rau củ sống chưa qua xử lý nhiệt hoặc thanh trùng [3]. Ngoài ra, những người đang sử dụng thuốc chống đông máu như warfarin cần lưu ý hàm lượng vitamin K rất cao trong các loại sinh tố rau xanh lá đậm có thể làm giảm tác dụng của thuốc và tăng nguy cơ hình thành cục máu đông [3].
Cách áp dụng rau xanh an toàn và khoa học
Thay vì xay sống các loại rau chứa hàm lượng oxalat đậm đặc như rau chân vịt hay lá củ dền, người tiêu dùng nên ưu tiên các loại rau củ ít oxalat hơn như dưa chuột, cần tây hoặc bắp cải [2]. Việc chần sơ hoặc luộc rau qua nước sôi trước khi chế biến cũng giúp hòa tan và loại bỏ bớt một phần lượng oxalat ra ngoài.
Khi sử dụng các bữa ăn có chứa thực vật giàu oxalat, việc bổ sung thực phẩm giàu canxi trong cùng bữa ăn là giải pháp sinh học quan trọng [1, 5]. Canxi sẽ liên kết trực tiếp với oxalat ngay trong lòng ruột, tạo thành hợp chất không hòa tan và đào thải theo phân, ngăn chặn oxalat hấp thu vào máu đi tới thận [1, 5].
Uống đủ nước lọc trong ngày là nguyên tắc sống còn giúp làm loãng nồng độ nước tiểu, giảm tình trạng siêu bão hòa các tinh thể canxi oxalat [1, 5]. Những người có bệnh lý nền, suy giảm chức năng thận hoặc tiền sử sỏi tiết niệu tái phát cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn uống hoặc bắt đầu bất kỳ trào lưu thanh lọc cơ thể nào [7, 8].
Rau xanh luôn là thành phần cốt lõi của một chế độ ăn uống lành mạnh, cung cấp nhiều vitamin và chất chống oxy hóa quý giá [4, 8]. Tuy nhiên, việc lạm dụng sinh tố rau sống đậm đặc mỗi sáng không phải là phương pháp thải độc thần kỳ mà tiềm ẩn nguy cơ gây quá tải oxalat cho thận [1, 7]. Một chế độ dinh dưỡng đa dạng, cân bằng, kết hợp các loại rau nấu chín và kiểm soát khẩu phần hợp lý mới là giải pháp bền vững để bảo vệ sức khỏe toàn diện.
