Khi bị ho hoặc cảm lạnh, nhiều người thường truyền tai nhau kinh nghiệm kiêng uống sữa bò vì sợ đờm đặc quánh lại ở cổ họng. Thói quen này phổ biến đến mức không ít phụ huynh cắt hoàn toàn sữa khỏi khẩu phần của con mỗi khi trẻ sụt sịt, khò khè. Vậy thực hư cảm giác vướng họng sau khi uống sữa là gì?
Câu trả lời ngắn gọn từ các nghiên cứu lâm sàng: uống sữa bò không làm tăng tiết dịch nhầy hay đờm ở đường hô hấp ở đa số người khỏe mạnh lẫn người mắc bệnh hô hấp [1][2][3]. Cảm giác "có đờm" thực chất là nhận thức cảm quan tại vùng họng về độ đặc của nước bọt hòa trộn với sữa, kéo dài trong thời gian ngắn, chứ không phải cơ thể sản xuất thêm dịch nhầy [1][4].
Vì sao uống sữa xong lại thấy đặc ở cổ họng?
Để hiểu hiện tượng này, cần phân biệt dịch nhầy đường hô hấp thật sự và cảm giác tại khoang miệng - họng. Dịch nhầy và phản xạ ho vốn là hàng rào bảo vệ đường thở dưới khỏi tác nhân kích thích hít phải [5]. Tuy nhiên, khi dịch nhầy tiết quá mức trong các bệnh đường thở mạn tính như viêm phế quản mạn hoặc hen suyễn do tiếp xúc lâu dài với dị nguyên, chất kích thích hay mầm bệnh, nó sẽ gây tắc nghẽn và bất lợi cho sức khỏe [5][6].
Năm 1993, một nghiên cứu phỏng vấn 169 người khỏe mạnh (gồm cả người tin và không tin rằng sữa tạo đờm) để tìm hiểu bản chất cảm giác sau khi uống sữa [4]. Kết quả cho thấy vị trí chịu ảnh hưởng chủ yếu là vùng cổ họng, với cảm giác hơi khó nuốt và cảm nhận nước bọt lẫn dịch nhầy đặc hơn, chứ không phải tăng lượng dịch nhầy tiết ra [4]. Hiệu ứng này chỉ cần một lượng nhỏ sữa để xuất hiện và diễn ra trong thời gian ngắn [4].
Một tổng quan năm 2005 dẫn lại các nghiên cứu tại Úc cho thấy người tham gia cảm nhận một số thông số dịch nhầy thay đổi sau khi uống sữa bò lẫn đồ uống làm từ đậu nành [1]. Do thức uống đậu nành có đặc tính cảm quan tương tự sữa bò cũng tạo ra cảm giác y hệt, hiệu ứng này không đặc hiệu cho sữa bò mà liên quan đến kết cấu chất lỏng trong miệng [1].
Giả thuyết sinh học về sữa A1 và giới hạn thực tế
Dù các thử nghiệm lâm sàng bác bỏ việc sữa trực tiếp sinh đờm ở người bình thường, một bài báo năm 2010 đã đặt ra giả thuyết sinh học để giải thích vì sao một nhóm nhỏ người dùng thấy giảm triệu chứng hô hấp khi kiêng sữa [7]. Tác giả lưu ý mối liên hệ giữa tiêu thụ nhiều sữa và tăng dịch nhầy hô hấp hoặc hen suyễn không thể giải thích bằng cơ chế dị ứng thông thường và hiện có rất ít bằng chứng y khoa chứng minh quan hệ nhân quả [7].
Giả thuyết này tập trung vào beta-casomorphin-7 (beta-CM-7) — một hợp chất sinh ra từ quá trình phân giải sữa bò loại A1 [7]. Trong đại tràng người, chất này kích thích các tuyến MUC5AC tiết dịch nhầy [7]. Ở đường hô hấp, tình trạng tăng tiết dịch nhầy từ tuyến MUC5AC cũng là đặc trưng của nhiều bệnh lý khi có mặt phản ứng viêm [7].
Tác giả giả định rằng nếu beta-CM-7 đi vào máu, nó có thể kích thích các tuyến ở đường thở tiết dịch nhầy [7]. Tuy nhiên, bài báo nhấn mạnh đây mới là giả thuyết cần kiểm chứng trong ống nghiệm (như dùng kỹ thuật RT-PCR định lượng trên tế bào đài đường hô hấp) và cần tìm thấy chất này trong máu bệnh nhân hen [7]. Để kịch bản này xảy ra trên thực tế, phải hội đủ đồng thời 3 điều kiện: người đó uống sữa A1, chất beta-CM-7 phải lọt được vào hệ tuần hoàn chung, và mô đường hô hấp đang trong tình trạng viêm hoạt động [7].
Thử nghiệm trên người nhiễm virus cảm lạnh nói gì?
Bằng chứng thực nghiệm rõ ràng nhất đến từ nghiên cứu công bố năm 1990 trên các tình nguyện viên trưởng thành [2]. Nhóm nghiên cứu cho 60 người khỏe mạnh tiếp xúc với rhinovirus-2 (virus gây cảm lạnh thông thường) và theo dõi nhật ký triệu chứng hô hấp cùng lượng sữa tiêu thụ mỗi ngày trong suốt 10 ngày [2]. Dữ liệu đầy đủ thu thập được trên 51 người, tương đương 510 ngày-người quan sát [2].
Để đo lường khách quan thay vì chỉ hỏi cảm giác, toàn bộ khăn giấy xì mũi của người tham gia được thu gom và bọc kín ngay sau khi dùng để cân trọng lượng dịch tiết mũi [2]. Lượng sữa tiêu thụ dao động từ 0 đến 11 cốc mỗi ngày (trung bình 2,7 cốc/ngày), còn trọng lượng dịch mũi từ 0 đến 30,4 g mỗi ngày (trung bình 1,1 g/ngày) [2].
Kết quả khảo sát ban đầu cho thấy 27,5% người tham gia có thói quen giảm uống sữa khi bị cảm hoặc cho rằng sữa không tốt cho người cảm lạnh; trong số này, 80% nêu lý do là "tạo thêm đờm/dịch nhầy" [2]. Thế nhưng số liệu cân đo thực tế chứng minh lượng sữa và chế phẩm từ sữa tiêu thụ không liên quan đến việc tăng triệu chứng nghẹt mũi hay tăng trọng lượng dịch tiết mũi [2].
Nghiên cứu ghi nhận một xu hướng ho có vẻ "long đờm" hơn khi uống nhiều sữa, nhưng sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê ở ngưỡng 5% [2]. Đáng chú ý, những người sẵn có niềm tin "sữa tạo đờm" tự báo cáo triệu chứng ho và tắc nghẽn nhiều hơn hẳn, dù lượng dịch mũi thực tế của họ không hề cao hơn nhóm còn lại [2].
Thử nghiệm mù đôi ở trẻ em mắc hen suyễn
Nỗi lo sữa làm nặng đường thở càng lớn hơn ở các gia đình có trẻ bị hen. Để kiểm chứng, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đã được công bố năm 2020 trên trẻ em từ 6 đến 18 tuổi tại một đơn vị hô hấp nhi khoa [3].
Nghiên cứu tuyển chọn 50 trẻ không bị hen (26 trẻ uống sữa bò, 24 trẻ uống sữa đậu nành thay thế) và 46 trẻ mắc hen suyễn (22 trẻ uống sữa bò, 24 trẻ uống sữa đậu nành) [3]. Các nhóm có độ tuổi, giới tính và chỉ số khối cơ thể tương đồng nhau [3]. Trẻ được đánh giá triệu chứng, đo chức năng hô hấp (hô hấp ký), đo nồng độ oxit nitric trong khí thở ra (FeNO — chỉ số phản ánh viêm đường thở) và độ bão hòa oxy máu (SpO2) tại thời điểm ban đầu cùng các mốc 30, 60, 90 và 120 phút sau khi uống [3].
Kết quả cho thấy không có bất kỳ thay đổi nào về triệu chứng lâm sàng, chức năng phổi, chỉ số viêm FeNO hay độ bão hòa oxy ở tất cả trẻ tham gia (cả nhóm hen và không hen) tại mọi mốc thời gian so với trước khi uống [3]. Các nhà khoa học kết luận một lần uống sữa bò không gây ra triệu chứng hô hấp, không gây viêm hay co thắt phế quản, đồng thời không ủng hộ việc kiêng khem nghiêm ngặt các sản phẩm từ sữa ở trẻ em để phòng ngừa triệu chứng hô hấp [3].
Hiểu lầm phổ biến và tác động của tâm lý
Nhiều người thắc mắc tại sao bản thân cảm thấy rõ ràng họng nhiều đờm hơn sau khi uống sữa nếu khoa học nói không. Câu trả lời nằm ở hiệu ứng tâm lý và định kiến sẵn có. Trong nghiên cứu năm 1993 trên 130 người được đánh giá tiền sử hô hấp và chế độ ăn, những người tin rằng "sữa tạo đờm" thường báo cáo nhiều triệu chứng hô hấp mạn tính hơn và uống ít sữa hơn, dù các triệu chứng của họ không khớp với biểu hiện của dị ứng hay không dung nạp thực phẩm [4].
Tương tự, tổng quan năm 2005 và nghiên cứu năm 1990 đều chỉ ra những người tin vào lý thuyết sữa gây đờm sẽ chú ý và báo cáo triệu chứng ho, nghẹt mũi nhiều hơn sau khi uống, bất chấp lượng dịch tiết đo được không tăng [1][2]. Trong một số trường phái y học thay thế, bệnh nhân hen phế quản thường được khuyên kiêng các "thực phẩm tạo nhầy", đặc biệt là sữa [1]. Tuy nhiên, các điều tra khoa học cho thấy uống sữa không làm trầm trọng thêm bệnh hen và không thể thiết lập mối liên hệ nhân quả giữa tiêu thụ sữa với sự xuất hiện bệnh hen [1].
Một bài báo năm 2019 về các lầm tưởng xoay quanh sữa cho biết mức tiêu thụ sữa những năm gần đây sụt giảm một phần do các lời đồn như "sữa bò chỉ hợp với bê con", "sữa làm tăng cholesterol" hay "sữa gây tiết dịch nhầy và hen suyễn" [8]. Việc tự ý loại bỏ hoặc hạn chế sữa khỏi chế độ ăn mà không có lý do y khoa chính đáng có thể gây hệ lụy xấu cho sức khỏe vì bỏ lỡ giá trị dinh dưỡng cao của nhóm thực phẩm này [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng sữa bò?
Dù sữa bò an toàn với đường hô hấp của đa số mọi người, một số trường hợp đặc biệt vẫn cần lưu ý. Trước hết là người có dị ứng đạm sữa bò đã được chẩn đoán: tổng quan năm 2005 ghi nhận một vài trường hợp hiếm gặp bị dị ứng sữa bò xuất hiện các triệu chứng giống hen suyễn [1].
Thứ hai, theo giả thuyết năm 2010, một nhóm nhỏ người có đường thở đang viêm hoạt động và tăng tiết dịch nhầy có thể nhận thấy triệu chứng cải thiện khi thử chế độ ăn loại trừ sữa nếu cơ địa của họ hấp thu hợp chất phân giải từ sữa A1 vào máu [7]. Tuy nhiên, đây không phải quy luật phổ quát cho mọi bệnh nhân hô hấp [7].
Những người mắc bệnh hô hấp mạn tính như hen phế quản, viêm phế quản mạn hoặc trẻ nhỏ có tiền sử dị ứng thực phẩm nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị để thay bằng việc kiêng ăn.
Cách uống sữa thoải mái khi đang ho hoặc viêm họng
Nếu bạn hoặc trẻ nhỏ đang cảm lạnh, ho có đờm nhưng không bị dị ứng sữa bò, hoàn toàn có thể duy trì uống sữa để bổ sung năng lượng và dưỡng chất phục hồi cơ thể [2][3][8]. Do cảm giác đặc ở cổ họng chỉ là hiệu ứng vật lý ngắn hạn giữa sữa và nước bọt tại vùng hầu họng, bạn có thể uống thêm vài ngụm nước lọc sau khi uống sữa để làm sạch khoang miệng [4].
Nếu cảm giác sánh đặc của sữa nguyên kem làm bạn khó chịu khi đang đau họng, có thể chia nhỏ lượng sữa uống trong ngày hoặc dùng kèm trong bữa ăn thay vì uống một lượng lớn cùng lúc. Việc giữ ấm cơ thể, uống đủ nước lọc và vệ sinh mũi họng đúng cách mới là biện pháp thiết thực giúp làm loãng dịch tiết đường hô hấp khi bị cảm.
Tóm lại, quan niệm uống sữa bò làm tăng đờm và gây hại đường thở là một hiểu lầm kéo dài nhưng không có cơ sở trên các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng [1][2][3][8]. Trừ khi có chỉ định riêng của bác sĩ do dị ứng sữa bò, người dân và đặc biệt là trẻ em không nên cắt bỏ nguồn dinh dưỡng quan trọng này mỗi khi thời tiết giao mùa hay mắc các đợt cảm ho thông thường [1][3][8].
