Uống sữa đậu nành hàng ngày có giúp giảm bốc hỏa ở tuổi tiền mãn kinh?

Nhiều phụ nữ bước vào giai đoạn tiền mãn kinh thường xuyên phải đối mặt với những cơn nóng bừng đột ngột ở mặt, cổ và ngực, kèm theo vã mồ hôi và tim đập nhanh. Trước tình trạng này, một giải pháp truyền miệng rất phổ biến được nhiều chị em mách nhau là uống sữa đậu nành đều đặn mỗi ngày để bổ sung nội tiết tố tự nhiên.

Liệu việc uống sữa đậu nành có thực sự xua tan được những cơn bốc hỏa khó chịu này hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là có thể hỗ trợ phần nào, nhưng tác dụng không diễn ra tức thì và mức độ cải thiện chỉ ở mức nhẹ đến trung bình chứ không thể thay thế hoàn toàn các biện pháp điều trị y khoa chuyên sâu.

Bốc hỏa tiền mãn kinh: Nỗi ám ảnh kéo dài nhiều năm

Cơn bốc hỏa là một biến cố vận mạch thoáng qua với cảm giác nóng bừng, thường kèm theo hiện tượng toát mồ hôi, đỏ bừng mặt, đánh trống ngực và đôi khi là cảm giác lo âu ^[1]. Đây là lý do phổ biến nhất khiến phụ nữ tìm kiếm các giải pháp điều trị những triệu chứng khó chịu của thời kỳ mãn kinh ^[2].

Nhiều người lầm tưởng rằng các cơn bốc hỏa sẽ biến mất rất nhanh sau một vài tháng. Trên thực tế, mặc dù cơn bốc hỏa thường lắng xuống trong khoảng từ sáu tháng đến hai năm, nhưng rất nhiều phụ nữ cho biết họ phải chịu đựng tình trạng này tới tận 20 năm sau khi mãn kinh ^[2].

Một nghiên cứu quan sát đa chủng tộc quy mô lớn mang tên Nghiên cứu Sức khỏe Phụ nữ trên Toàn nước Mỹ (SWAN), theo dõi 3.302 phụ nữ tại bảy địa điểm ở Mỹ, đã ghi nhận một thực tế đáng chú ý ^[2]. Ở những phụ nữ bắt đầu xuất hiện bốc hỏa ngay từ giai đoạn tiền mãn kinh hoặc quanh mãn kinh, thời gian chịu đựng triệu chứng này kéo dài trung bình lên tới 11,8 năm ^[2]. Sự kéo dài dai dẳng này khiến nhu cầu tìm kiếm các giải pháp tự nhiên và an toàn ngày càng trở nên cấp thiết.

Cơ chế tác động: Vì sao đậu nành được ví như hormone thực vật?

Sự chú ý của giới khoa học đối với đậu nành bắt nguồn từ quan sát dịch tễ học thực tế ^[2]. Người ta nhận thấy tỷ lệ xuất hiện bốc hỏa ở phụ nữ bản địa Nhật Bản rất thấp, chỉ khoảng 10% đến 20% phụ nữ châu Á gặp phải triệu chứng này, thấp hơn rất nhiều so với tỷ lệ 80% đến 90% ở phụ nữ tại Mỹ ^[2], ^[3].

Giả thuyết giải thích cho sự khác biệt to lớn này là do sự hiện diện chủ đạo của đậu nành và các món ăn chế biến từ đậu nành trong chế độ ăn uống truyền thống của người châu Á ^[3]. Đậu nành là nguồn cung cấp dồi dào phytoestrogen, tức các hợp chất tự nhiên có cả đặc tính tương tự estrogen lẫn đặc tính kháng estrogen ^[3]. Nhóm phytoestrogen này có thể được phân loại thành hai nhóm chính là isoflavone và lignan ^[3].

Cơ chế sinh học đã được các nhà khoa học đề xuất từ năm 1992, cho thấy isoflavone sở hữu hoạt tính tương tự estrogen vừa đủ để tương tác với các thụ thể estrogen (ER) ^[2], ^[1]. Nhờ khả năng gắn kết này, isoflavone có thể bù đắp phần nào sự suy giảm nồng độ estrogen lưu hành trong máu khi phụ nữ bước vào giai đoạn chuyển tiếp mãn kinh, từ đó làm dịu các cơn bốc hỏa ^[2], ^[1]. Đến năm 1995, thử nghiệm lâm sàng đầu tiên nhằm kiểm chứng giả thuyết này đã chính thức được công bố ^[1].

Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả thực tế của đậu nành?

Kể từ thử nghiệm đầu tiên, đã có ít nhất 25 thử nghiệm lâm sàng đánh giá tác động của nhiều sản phẩm đậu nành khác nhau đối với triệu chứng bốc hỏa thời kỳ mãn kinh ^[2]. Mặc dù các thử nghiệm đơn lẻ ban đầu đưa ra kết quả không đồng nhất, các phân tích tổng hợp quy mô lớn đã làm sáng tỏ hơn hiệu quả của hoạt chất này ^[2].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2012 đã tìm kiếm dữ liệu từ cơ sở dữ liệu PubMed và Cochrane, chọn lọc ra 19 thử nghiệm lâm sàng mù đôi ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược ^[4]. Trong đó, 17 thử nghiệm với sự tham gia của hàng nghìn phụ nữ được đưa vào phân tích định lượng chi tiết ^[4].

Kết quả cho thấy việc bổ sung isoflavone đậu nành với liều trung vị là 54 mg mỗi ngày (ở dạng aglycone tương đương) trong thời gian từ 6 tuần đến 12 tháng đã giúp giảm 20,6% tần suất bốc hỏa so với nhóm dùng giả dược ^[4]. Đồng thời, mức độ nghiêm trọng của các cơn bốc hỏa cũng giảm được 26,2% so với giả dược ^[4]. Nếu tính cả hiệu ứng tâm lý tích cực từ giả dược, tổng mức giảm tần suất cơn bốc hỏa ở nhóm sử dụng isoflavone lên tới khoảng 50% ^[2].

Một nghiên cứu quan sát thử nghiệm năm 2017 theo dõi 29 phụ nữ tiền mãn kinh và 21 phụ nữ sau mãn kinh được chỉ định dùng 100 mg isoflavone đậu nành trong vòng 12 tuần ^[5]. Các tác giả đã sử dụng bảng câu hỏi Thang đánh giá mãn kinh (MRS) để đo lường mức độ cải thiện ^[5].

Kết quả sau 12 tuần cho thấy tổng điểm triệu chứng mãn kinh được cải thiện có ý nghĩa thống kê, giảm 19,55% ở nhóm tiền mãn kinh và 12,62% ở nhóm sau mãn kinh ^[5]. Đáng chú ý, sự cải thiện rõ rệt nhất được ghi nhận ở triệu chứng bốc hỏa đối với cả hai nhóm phụ nữ, trong khi các triệu chứng tiết niệu - sinh dục lại ít có sự thay đổi nhất ^[5].

Tác dụng chậm và sự khác biệt giữa các chế phẩm

Mặc dù có tác dụng hỗ trợ, người dùng không nên kỳ vọng đậu nành mang lại hiệu quả thần tốc như thuốc tây y. Một phân tích tổng hợp dựa trên mô hình hóa công bố năm 2015 đã tổng hợp dữ liệu từ 16 nghiên cứu trên khoảng 1.710 người tham gia để xây dựng mô hình thời gian - tác dụng ^[6].

Nghiên cứu này chỉ ra rằng mức giảm tối đa của triệu chứng bốc hỏa do isoflavone đậu nành mang lại sau khi loại trừ hiệu ứng giả dược là 25,2%, tương đương khoảng 57% hiệu quả tối đa của liệu pháp nội tiết tố estradiol ^[6]. Đáng nói hơn, cơ thể cần một khoảng thời gian trung bình lên đến 13,4 tuần để isoflavone đậu nành đạt được một nửa hiệu quả tối đa ^[6]. Trong khi đó, thuốc nội tiết estradiol chỉ cần 3,09 tuần để đạt mốc này ^[6].

Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những can thiệp chỉ kéo dài 12 tuần là quá ngắn để đánh giá đầy đủ tác dụng của đậu nành ^[6]. Trên thực tế, người dùng cần duy trì liên tục ít nhất 48 tuần để hoạt chất này phát huy được 80% hiệu quả tối đa của nó ^[6]. Nhìn chung, isoflavone đậu nành thể hiện tác dụng nhẹ và chậm hơn nhiều so với việc bổ sung hormone trực tiếp ^[6].

Bên cạnh thời gian, thành phần của chế phẩm cũng quyết định trực tiếp tới kết quả. Hoạt chất genistein đóng vai trò hạt nhân trong việc giải thích tại sao một số thử nghiệm trước đây lại thất bại ^[2], ^[1]. Phân tích dữ liệu cho thấy các thử nghiệm sử dụng chế phẩm cung cấp trên 18,8 mg genistein mỗi ngày mang lại hiệu quả giảm tần suất bốc hỏa cao hơn gấp hai lần so với những chế phẩm chứa hàm lượng genistein thấp hơn ^[2], ^[4].

Hiện nay, các sản phẩm can thiệp từ đậu nành thường chia làm hai nguồn gốc khác nhau ^[1]. Chế phẩm chiết xuất từ hạt đậu nành toàn phần sẽ có tỷ lệ hoạt chất tương tự như trong hạt đậu tự nhiên, tức là genistein chiếm tỷ lệ chủ yếu ^[1]. Ngược lại, những sản phẩm làm từ mầm hạt đậu nành (hypocotyledon) lại có hàm lượng genistein rất thấp, chỉ chiếm khoảng 10% tổng lượng isoflavone, nên hiệu quả cải thiện vận mạch kém hơn hẳn ^[1].

Hiểu lầm phổ biến và các kết quả nghiên cứu trái chiều

Nhiều người tin rằng cứ uống bất kỳ loại nước đậu nành nào cũng sẽ lập tức hết sạch cảm giác nóng bừng. Thực tế lâm sàng cho thấy không phải nghiên cứu nào cũng đem lại kết quả khả quan, và nhận thức chủ quan của người bệnh đóng vai trò rất lớn ^[7], ^[1].

Vì cơn bốc hỏa là triệu chứng được xác định dựa trên cảm nhận chủ quan, hiệu ứng tâm lý giả dược trong các thử nghiệm là rất lớn và có sự dao động mạnh giữa các đối tượng ^[1]. Thêm vào đó, khả năng chuyển hóa isoflavone của hệ vi sinh đường ruột ở mỗi cá nhân có sự khác biệt rất lớn, khiến kết quả nghiên cứu đôi khi trở nên trái ngược ^[1].

Điển hình là trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược trên 91 phụ nữ tiền mãn kinh kéo dài 12 tuần ^[7], ^[3]. Các đối tượng được chia thành ba nhóm dùng đạm đậu nành giàu isoflavone, đạm đậu nành nghèo isoflavone, hoặc đạm whey ^[7], ^[3]. Sau 12 tuần theo dõi, các nhà khoa học không tìm thấy bất kỳ sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào về tần suất lẫn độ nặng của cơn bốc hỏa giữa ba nhóm nghiên cứu ^[7], ^[3]. Một phân tích tổng hợp khác điểm lại 11 thử nghiệm dùng dịch chiết isoflavone đậu nành cũng cho thấy kết quả chung không mấy khả quan ^[7], ^[3].

Ngoài đậu nành, một số loại phytoestrogen khác từ thảo mộc cũng thường được quảng bá quá mức ^[7]. Một thử nghiệm lâm sàng lớn trên 252 phụ nữ mãn kinh sử dụng các chất bổ sung từ cỏ ba lá đỏ (red clover) gồm promensil và rimostil trong 12 tuần đã không ghi nhận sự giảm bớt có ý nghĩa lâm sàng đối với các cơn bốc hỏa ^[7]. Một phân tích tổng hợp 6 thử nghiệm về cỏ ba lá đỏ sau đó cũng cho kết quả tiêu cực tương tự ^[7].

Ai nên thận trọng khi dùng đậu nành giảm bốc hỏa?

Mặc dù đậu nành là thực phẩm quen thuộc, những người có tiền sử bệnh lý nhạy cảm với hormone cần phải hết sức cẩn trọng. Liệu pháp thay thế hormone (HRT) dù là giải pháp hiệu quả nhất cho triệu chứng tiền mãn kinh nhưng lại đi kèm nguy cơ gia tăng ung thư vú, ung thư nội mạc tử cung và thuyên tắc huyết khối ^[5]. Dù isoflavone thường được xem là giải pháp thay thế an toàn hơn, bằng chứng về lợi ích của nó ở người từng mắc ung thư vú lại không mấy tích cực ^[7], ^[5].

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã khảo sát việc dùng phytoestrogen đậu nành để giảm bốc hỏa cho bệnh nhân ung thư vú ^[7], ^[3]. Một thử nghiệm mù đôi trên 177 phụ nữ từng sống sót sau ung thư vú dùng viên đậu nành hoặc giả dược trong 4 tuần cho thấy hoàn toàn không có sự khác biệt về tần suất bốc hỏa giữa hai nhóm ^[7], ^[3]. Ngay cả khi tiến hành thử nghiệm bắt chéo mù đôi, kết quả vẫn là số không, và điều thú vị là khi kết thúc nghiên cứu, nhiều phụ nữ còn muốn tiếp tục dùng giả dược hơn là dùng sản phẩm đậu nành ^[7].

Đặc biệt, một nghiên cứu công bố năm 2012 theo dõi lượng isoflavone tiêu thụ ở các thời điểm 6 tháng và 36 tháng sau khi chẩn đoán ung thư vú đã đưa ra cảnh báo đáng lưu tâm ^[8]. Kết quả phân tích hồi quy đa biến cho thấy ở thời điểm 36 tháng sau chẩn đoán, những bệnh nhân tiêu thụ lượng isoflavone ở nhóm cao nhất (trên 62,86 mg mỗi ngày) có nguy cơ gặp phải cơn bốc hỏa cao hơn 1,59 lần so với nhóm tiêu thụ thấp nhất (từ 27,28 mg mỗi ngày trở xuống) với khoảng tin cậy 95% từ 1,02 đến 2,48 ^[8].

Tình trạng gia tăng tỷ suất chênh của cơn bốc hỏa cũng được quan sát thấy ở cả những bệnh nhân có sử dụng thuốc điều trị tamoxifen và những người không dùng thuốc này ^[8]. Do đó, phụ nữ có tiền sử mắc các bệnh ung thư phụ khoa hoặc đang điều trị ung thư vú tuyệt đối không nên tự ý dùng các chế phẩm isoflavone liều cao mà phải luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa ^[7], ^[8].

Hướng dẫn sử dụng đậu nành an toàn và hiệu quả mỗi ngày

Đối với những phụ nữ có thể trạng khỏe mạnh bình thường, việc đưa đậu nành vào thực đơn dinh dưỡng hàng ngày là một thói quen có lợi cho sức khỏe tổng thể. Tuy nhiên, cách sử dụng cần hợp lý để nhận được tối đa giá trị sinh học của thực phẩm này.

Về liều lượng, các dữ liệu phân tích chỉ ra rằng lượng isoflavone toàn phần cần thiết để mang lại hiệu quả sinh học là khoảng 40 mg mỗi ngày từ nguồn đậu nành nguyên hạt ^[2]. Mức liều trung vị trong các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận hiệu quả rõ rệt là khoảng 54 mg isoflavone mỗi ngày ở dạng aglycone ^[4]. Để đạt được con số này qua chế độ ăn thông thường, phụ nữ có thể dùng từ 1 đến 2 ly sữa đậu nành nấu truyền thống hoặc kết hợp thêm các món ăn quen thuộc như đậu phụ non, đậu nành lông luộc (edamame) vào các bữa ăn chính.

Về thời gian, chị em cần hiểu rõ rằng thực phẩm tự nhiên không phải là thuốc cắt cơn co thắt hay hạ sốt tức thì. Để các hợp chất này ngấm vào cơ thể và điều hòa lại hệ thống vận mạch, cần kiên trì sử dụng liên tục trong ít nhất 3 đến 6 tháng, bởi các phân tích dược lý cho thấy phải mất tối thiểu 13 tuần mới đạt một nửa công năng tối đa ^[3], ^[6]. Nếu chỉ sử dụng ngắt quãng vài ngày hoặc vài tuần ngắn ngủi, người dùng hầu như sẽ không thấy được sự chuyển biến nào rõ rệt ^[3], ^[6].

Về cách chế biến và kết hợp, nên ưu tiên các sản phẩm chế biến từ hạt đậu nành toàn phần thay vì các loại thực phẩm cô lập chỉ chứa mầm đậu nành, nhằm bảo toàn hàm lượng genistein có lợi ^[1]. Bên cạnh đó, việc duy trì một chế độ dinh dưỡng đa dạng chứa nhiều chất xơ, rau xanh, cùng việc bổ sung các loại hạt giàu lignan như hạt lanh cũng hỗ trợ sức khỏe phụ nữ ^[7], ^[3]. Uống đủ nước, hạn chế đồ uống có cồn, gia vị cay nóng và tập luyện thể dục đều đặn là những nền tảng không thể thiếu để giảm bớt sự khó chịu trong giai đoạn chuyển tiếp này.

Sữa đậu nành và các chế phẩm từ đậu nành nguyên hạt thực sự mang lại sự trợ giúp nhẹ nhàng cho những cơn bốc hỏa phiền toái ở tuổi tiền mãn kinh, nhưng hiệu quả cần thời gian tích lũy và mức độ cải thiện chỉ ở ngưỡng vừa phải ^[2], ^[6]. Phụ nữ nên xem đây là một phần của chế độ ăn uống lành mạnh thay vì thần thánh hóa như một phương thuốc chữa lành dứt điểm. Đối với những trường hợp triệu chứng vận mạch quá nặng gây suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống hoặc có bệnh lý nền kèm theo, việc thăm khám và nhận tư vấn chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa luôn là bước đi cần thiết nhất.