Cơn bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm hay tính khí thất thường là nỗi ám ảnh thường trực của phụ nữ khi bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau uống bột sắn dây mỗi ngày để làm mát cơ thể, cân bằng nội tiết tố và đẩy lùi các triệu chứng khó chịu. Tuy nhiên, liệu sắn dây cùng hoạt chất isoflavone có thực sự mang lại hiệu quả kỳ diệu như lời đồn?
Thực tế, dữ liệu khoa học hiện nay về khả năng giảm bốc hỏa trực tiếp từ sắn dây trên người còn rất khiêm tốn. Phần lớn các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên thế giới hiện nay tập trung vào isoflavone chiết xuất từ đậu nành hoặc cỏ ba lá đỏ chứ chưa có đủ thử nghiệm đối chứng rõ ràng riêng cho sắn dây [2, 8]. Do đó, sắn dây không thể thay thế liệu pháp hormone thay thế y khoa.
Cơ chế tác động của Phytoestrogen và Isoflavone
Isoflavone là hợp chất thuộc nhóm phytoestrogen – tức estrogen có nguồn gốc thực vật [2, 4]. Về mặt cấu trúc hóa học, các hợp chất này có điểm tương đồng với hormone nội sinh ở nữ giới, cho phép chúng gắn kết vào các thụ thể estrogen trong cơ thể người [1]. Đáng chú ý, các nghiên cứu chỉ ra rằng isoflavone có ái lực gắn kết cao hơn với thụ thể estrogen beta so với thụ thể estrogen alpha [1].
Đặc tính chọn lọc này giúp các hợp chất phytoestrogen hỗ trợ điều hòa hoạt động của hệ vận mạch mà không làm tăng sinh nội mạc tử cung hay mô tuyến vú [1]. Ngoài ra, trong cơ thể, một số hợp chất isoflavone (đặc biệt là daidzein) có thể được chuyển hóa thành equol nhờ các vi khuẩn đường ruột chuyên biệt [2]. Hợp chất equol này được ghi nhận là đóng vai trò then chốt giúp làm giảm tần suất cũng như mức độ nghiêm trọng của các cơn bốc hỏa ở phụ nữ sau mãn kinh [1, 6].
Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Bằng chứng hiện hành chủ yếu xoay quanh các chế phẩm isoflavone tổng hợp, chiết xuất từ đậu nành hoặc một số thảo dược khác:
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2012 tổng hợp từ 17 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) để đánh giá tần suất và độ nghiêm trọng của cơn bốc hỏa [3]. Kết quả cho thấy việc bổ sung isoflavone chiết xuất hoặc tổng hợp (liều trung vị 54 mg tương đương aglycone) dùng từ 6 tuần đến 12 tháng giúp giảm 20,6% tần suất bốc hỏa và giảm 26,2% mức độ nghiêm trọng so với giả dược [3]. Đáng chú ý, các chế phẩm cung cấp hơn 18,8 mg genistein mang lại hiệu quả giảm tần suất cơn bốc hỏa cao gấp đôi so với nhóm bổ sung hàm lượng genistein thấp hơn [3].
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi năm 2007 được tiến hành trên 60 phụ nữ sau mãn kinh khỏe mạnh, theo dõi trong 12 tuần (51 người hoàn thành) [1]. Những người uống 60 mg isoflavone mỗi ngày đã giảm 57% cơn bốc hỏa và giảm 43% tình trạng đổ mồ hôi đêm so với ban đầu [1]. Thử nghiệm cũng ghi nhận việc can thiệp không làm thay đổi nồng độ estradiol hay FSH trong huyết thanh, đồng thời không làm thay đổi thụ thể steroid hay chỉ số tăng sinh tế bào Ki67 ở tử cung và tuyến vú, không gây tác dụng phụ lên cân nặng hoặc mỡ máu [1].
Một nghiên cứu ngẫu nhiên tại Hàn Quốc năm 2017 tiến hành trên phụ nữ mãn kinh bổ sung 70 mg isoflavone mỗi ngày [4]. Sau 6 tuần, chỉ số Kupperman (thang đo độ nghiêm trọng của các triệu chứng mãn kinh) ở nhóm dùng isoflavone giảm rõ rệt, trong khi nhóm giả dược không đổi [4]. Tuy nhiên, sau 12 tuần, cả hai nhóm đều ghi nhận sự thuyên giảm và không tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai can thiệp [4]. Dù vậy, việc bổ sung isoflavone đã hỗ trợ gia tăng các dấu ấn chu chuyển xương như BALP và OC [4].
Năm 2017, một nghiên cứu ngẫu nhiên 2 nhánh so sánh việc dùng omega-3 (2 viên/ngày, 425 mg/viên, n = 38) và isoflavone đậu nành (2 viên/ngày, 54,4 mg/viên, n = 30) trong 16 tuần trên phụ nữ từ 45–65 tuổi [5]. Sau 4 tháng, isoflavone giúp giảm đáng kể các cơn bốc hỏa mức độ nặng (p = 0,02), dù mức giảm trên cơn bốc hỏa trung bình chưa đạt ý nghĩa thống kê (p = 0,077) [5].
Tổng quan hệ thống năm 2019 phân tích 5 thử nghiệm lâm sàng (728 đối tượng) về hoạt chất equol đã chỉ ra rằng việc bổ sung equol cho những phụ nữ không tự sản sinh được chất này giúp hạ thấp đáng kể điểm số bốc hỏa [6]. Một tổng quan hệ thống khác năm 2015 cũng ghi nhận trong 7 thử nghiệm dùng các nguồn isoflavone khác ngoài đậu nành, có 6 nghiên cứu cho thấy giảm cơn bốc hỏa, đồng thời liều 80 mg/ngày từ cỏ ba lá đỏ (Red Clover) còn hỗ trợ cải thiện tâm trạng, đau nhức và chức năng nhận thức [7].
Lợi ích ghi nhận và những hạn chế của bằng chứng
Bên cạnh khả năng hỗ trợ cải thiện cơn bốc hỏa ở các mức độ khác nhau, isoflavone còn ghi nhận nhiều tác động tích cực đối với sức khỏe tim mạch nhờ tối ưu hóa chỉ số mỡ máu, đồng thời cải thiện mật độ khoáng xương và các dấu ấn thoái hóa xương ở phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh [2, 5].
Dù vậy, các bằng chứng khoa học vẫn tồn tại nhiều mâu thuẫn. Một phân tích gộp năm 2022 cho thấy việc bổ sung isoflavone không mang lại sự thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với triệu chứng bốc hỏa trong mẫu phân tích của họ, mặc dù chỉ số Kupperman có sự chuyển biến rõ [2]. Nguyên nhân dẫn đến các kết luận trái chiều xuất phát từ số lượng thử nghiệm RCT còn hạn chế, cỡ mẫu nhỏ và độ không đồng nhất cao giữa các nghiên cứu [2]. Dạng dùng (viên nang, thực phẩm hay phương pháp chiết xuất), sự biến thiên hàm lượng hoạt chất theo mùa vụ, giống cây trồng và khả năng chuyển hóa equol khác nhau ở mỗi người là rào cản lớn trong việc chuẩn hóa dữ liệu [1, 6]. Quan trọng nhất, hầu hết dữ liệu hiện nay đều đến từ đậu nành hoặc các thảo mộc chuyên biệt, chưa có nghiên cứu RCT riêng biệt xác lập hiệu lực của củ hay bột sắn dây trên cơn bốc hỏa của phụ nữ [1, 2, 8].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem sắn dây như một phương thuốc thay thế hoàn toàn liệu pháp hormone y khoa. Bổ sung thảo dược chỉ cung cấp một lượng phytoestrogen với tác động yếu hơn rất nhiều so với hormone nội sinh và hoàn toàn không có khả năng đảo ngược quy luật mãn kinh tự nhiên.
Một sai lầm khác là quan niệm "uống bột sắn dây càng nhiều thì cơn bốc hỏa biến mất càng nhanh". Trên thực tế, hàm lượng isoflavone trong bột sắn dây tinh chế qua nhiều lần lắng lọc nước có thể bị hao hụt đáng kể. Việc uống quá nhiều còn có thể gây mất cân đối khẩu phần ăn hoặc nạp thừa đường nếu pha thêm chất tạo ngọt.
Ai nên thận trọng?
Những người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng với sắn dây và các cây họ đậu cần cẩn trọng khi sử dụng. Dù các nghiên cứu trên isoflavone cho thấy không gây tăng sinh mô vú hay tử cung trong thời gian can thiệp ngắn hạn [1], những người có tiền sử bệnh lý nhạy cảm với nội tiết tố hoặc đang điều trị các khối u vẫn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung phytoestrogen nào.
Những người đang dùng thuốc điều trị mạn tính hoặc gặp các rối loạn tiêu hóa kéo dài cũng không nên tự ý dùng sắn dây với liều lượng lớn nhằm mục đích chữa bệnh. Phụ nữ gặp các triệu chứng mãn kinh nghiêm trọng gây ảnh hưởng nặng nề đến sinh hoạt cần được thăm khám tại cơ sở y tế thay vì tự ý điều trị tại nhà.
Cách áp dụng thực tế
Sắn dây là thực phẩm quen thuộc, lành tính trong bữa ăn hằng ngày của người Việt. Bạn hoàn toàn có thể sử dụng sắn dây như một món giải khát hoặc món ăn phụ thanh mát trong chế độ dinh dưỡng tổng thể.
Nên chế biến bột sắn dây chín (nấu súp, quấy chín thành chè loãng) để hỗ trợ tiêu hóa tốt hơn. Hạn chế pha thêm nhiều đường tinh luyện khi sử dụng vì đường có thể ảnh hưởng tiêu cực đến chuyển hóa năng lượng và cân nặng. Hãy kết hợp sắn dây với một lối sống lành mạnh: uống đủ nước, vận động thể chất đều đặn, bổ sung đa dạng rau củ quả và kiểm soát căng thẳng để làm dịu các biến động thể chất trong giai đoạn mãn kinh.
Tóm lại, sắn dây chứa isoflavone – nhóm chất có hoạt tính phytoestrogen nhận được nhiều sự quan tâm khoa học [2, 4]. Dù vậy, bằng chứng lâm sàng trực tiếp về sắn dây đối với cơn bốc hỏa còn yếu và không thể thay thế phác đồ điều trị y tế chính quy. Hãy xem sắn dây như một phần của chế độ ăn uống cân bằng, đồng thời tham khảo ý kiến bác sĩ để có giải pháp kiểm soát triệu chứng mãn kinh an toàn, khoa học nhất.
