Uống thuốc giảm đau NSAID sau tập có triệt tiêu sự phát triển cơ bắp?

Sau những buổi tập luyện cường độ cao hoặc khi thử các bài tập mới lạ, cảm giác đau nhức ê ẩm toàn thân là tình trạng mà hầu như ai cũng từng trải qua. Để nhanh chóng dập tắt cơn đau và quay trở lại nhịp sinh hoạt, nhiều người thường có thói quen tìm đến các loại thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAID). Điều này dấy lên một nỗi lo ngại lớn trong cộng đồng tập luyện: liệu việc dùng thuốc giảm đau sau tập có làm "triệt tiêu" quá trình tổng hợp và phát triển cơ bắp hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là việc thỉnh thoảng sử dụng NSAID hầu như không làm mất đi thành quả tăng cơ của bạn ^[1]. Tuy nhiên, việc lạm dụng hoặc dùng thuốc liên tục trong thời gian dài có thể gây ra những cản trở nhất định đến quá trình thích ứng và phục hồi chuyên sâu của các sợi cơ ^[1].

Đau cơ sau tập và thói quen dùng thuốc giảm đau

Tổn thương cơ do tập luyện là tình trạng rất phổ biến sau những đợt vận động thể chất mạnh mẽ, đặc biệt là khi cơ thể chưa quen với những động tác hay bài tập mới lạ ^[1]. Hiện tượng này thường đi kèm với chứng đau nhức cơ bắp khởi phát muộn (thường gọi là DOMS) cùng sự suy giảm tạm thời chức năng vận động thể chất ^[1].

Để xoa dịu những cơn đau nhức khó chịu này và nhanh chóng khôi phục chức năng vận động bình thường, các loại thuốc kháng viêm không steroid thường được chỉ định hoặc tự ý sử dụng sau các buổi tập ^[1]. Người tập thể thao thường xem đây như một giải pháp cứu cánh tức thì để có thể tiếp tục công việc hoặc duy trì lịch sinh hoạt thường nhật. Tuy nhiên, việc can thiệp bằng thuốc hóa dược vào một phản ứng tự nhiên của cơ thể đang đặt ra nhiều dấu hỏi về hiệu quả sinh học lâu dài ^[1].

Mặc dù thuốc giảm đau mang lại cảm giác dễ chịu tức thời, hiệu quả thực sự của chúng trong việc làm thuyên giảm các triệu chứng viêm sau vận động vẫn còn là vấn đề gây nghi vấn ^[1]. Cơn đau có thể giảm bớt về mặt cảm giác thần kinh, nhưng chu trình biến đổi và tổn thương vi mô bên trong tế bào cơ vẫn diễn ra theo quy luật sinh học riêng của nó.

Phản ứng viêm: Kẻ thù hay điều kiện cần để tăng cơ?

Nhiều người lầm tưởng rằng phản ứng viêm sau khi tập luyện là một hiện tượng tiêu cực cần phải triệt tiêu càng sớm càng tốt. Tuy nhiên, dưới góc độ sinh lý học, viêm là một mắt xích thiết yếu trong cơ chế thích ứng, tự chữa lành và phì đại của hệ thống cơ xương khớp ^[1].

Khi cơ bắp phải chịu tải trọng vận động quá mức, các enzyme cyclo-oxygenase, đặc biệt là enzyme COX-2, đóng vai trò cực kỳ quan trọng và thậm chí là điều kiện bắt buộc để đạt được sự phì đại tối đa của cơ xương nhằm đáp ứng lại kích thích ^[1]. Enzyme COX chịu trách nhiệm kích hoạt quá trình sản xuất prostaglandin, một chất trung gian hóa học tham gia điều hòa tái tạo mô cơ ^[1].

Các loại thuốc giảm đau NSAID phát huy tác dụng bằng cách ức chế hoạt động của enzyme COX, từ đó ngăn chặn sự sản sinh của prostaglandin ^[1]. Do đó, về mặt lý thuyết, việc dùng các loại thuốc này hoàn toàn có thể gây ra những tác động bất lợi đối với quá trình tái tạo cơ bắp và sự siêu bù đắp sau vận động ^[1]. Khi phản ứng viêm tự nhiên bị kìm hãm nhân tạo, các tín hiệu sinh học kích thích cơ bắp tự sửa chữa và gia tăng kích thước cũng có thể bị gián đoạn ^[1].

Bằng chứng khoa học về tác động của NSAID lên cơ bắp

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu để làm sáng tỏ xem thuốc giảm đau thực sự tác động thế nào đến cơ bắp của con người lẫn động vật thí nghiệm. Các kết quả mang lại cái nhìn nhiều chiều, tùy thuộc vào liều lượng, thời điểm và cách thức dùng thuốc.

Một tổng quan khoa học toàn diện công bố năm 2012 đã đánh giá tác động của NSAID đối với sự phát triển cơ bắp ^[1]. Báo cáo này cho thấy dựa trên các bằng chứng hiện tại, việc thỉnh thoảng sử dụng NSAID rất ít khả năng gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển cơ ^[1]. Đối với những người mới tập luyện, việc dùng thuốc thường xuyên trong ngắn hạn dường như không cản trở quá trình tăng cơ, thậm chí có nghiên cứu còn ghi nhận tác động tích cực ban đầu ^[1]. Tuy nhiên, về mặt dài hạn, thuốc có thể làm suy giảm hoạt động của các tế bào vệ tinh, dẫn đến những tác động bất lợi, đặc biệt là ở những cá nhân có tiềm năng phát triển cơ bắp lớn ^[1].

Một nghiên cứu thực nghiệm trên cơ thể người vào năm 2011 đã kiểm tra tác động của việc truyền thuốc giảm đau tại chỗ ^[2]. Trong nghiên cứu này, 8 nam giới tình nguyện khỏe mạnh đã thực hiện 200 lần co cơ lệch tâm tối đa với mỗi bên chân ^[2]. Để ức chế tổng hợp prostaglandin tại chỗ trong cơ xương, thuốc indomethacin được truyền liên tục trong 7,5 giờ thông qua ống thông vi lọc vào cơ vastus lateralis của một bên chân ^[2]. Sự tổng hợp protein được xác định thông qua việc kết hợp 1,2-(13)C(2) leucine vào protein cơ từ 24 đến 28 giờ sau tập luyện ^[2]. Đồng thời, biểu hiện mRNA của một số gen được đo bằng kỹ thuật sinh thiết cơ tại thời điểm 5 giờ và 8 ngày sau buổi tập ^[2].

Kết quả nghiên cứu này cho thấy sự tổng hợp protein sợi cơ và protein collagen hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi việc truyền thuốc NSAID tại chỗ ^[2]. Tại thời điểm 5 giờ sau tập, mức độ biểu hiện mRNA của COX-2 ở bên chân dùng NSAID thậm chí còn cao gấp 6 lần so với bên chân không dùng thuốc với mức ý nghĩa thống kê P=0.016 ^[2]. Sự biểu hiện của các yếu tố tăng trưởng và các gen liên quan đến khuôn nền gian bào cũng không bị thay đổi bởi thuốc ^[2]. Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh rằng dù NSAID ức chế sự tăng sinh tế bào vệ tinh do tập luyện, chúng chỉ gây ra những tác động hạn chế lên biểu hiện gen và quá trình tổng hợp protein sau tập ^[2].

Ở góc độ tế bào miễn dịch, một nghiên cứu năm 2017 trên mô hình động vật bị tổn thương cơ do co cơ lệch tâm đã làm rõ hơn về thời điểm dùng thuốc ^[3]. Nghiên cứu được thiết kế để mô phỏng tình huống thực tế ở người, khi thuốc thường được dùng vào thời điểm cơn đau cơ đạt đỉnh từ 24 đến 48 giờ sau tổn thương ^[3]. Tại mốc 24-48 giờ sau tổn thương, khả năng phát lực của cơ bắp suy giảm rõ rệt và đi kèm các thay đổi cấu trúc lẫn tình trạng viêm ^[3]. Ở thời điểm 47 giờ sau chấn thương, quá trình tái tạo cơ bắp tích cực đang diễn ra ^[3]. Đồng thời, các đại thực bào M1 tiền viêm sẽ chuyển hướng sang kiểu hình M2 chống viêm để duy trì quá trình biệt hóa cơ, phát triển sợi cơ và sửa chữa màng tế bào ^[3]. Khi dùng thuốc ketorolac sau đỉnh điểm tràn vào của tế bào M1, thuốc không gây ảnh hưởng đáng kể đến số lượng hoặc kiểu hình chức năng của các đại thực bào trong mô cơ bị thương ^[3].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu trên chuột năm 2020 đánh giá chấn thương đụng giập cơ cho thấy việc dùng NSAID đường uống liều 10mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày khi kết hợp với resveratrol đã giúp thúc đẩy sự tái tạo tế bào vệ tinh cơ và làm gia tăng protein desmin ^[4]. Điều này gợi ý rằng những can thiệp chống oxy hóa và kháng viêm có thể hỗ trợ phục hồi tổn thương cơ bắp trong những tình huống bệnh lý cụ thể ^[4].

Lợi ích tạm thời và giới hạn của các nghiên cứu

Các bằng chứng khoa học hiện có cho thấy một bức tranh tương đối cân bằng về thuốc giảm đau. Lợi ích rõ ràng nhất của thuốc là giúp kiểm soát các cơn đau nhức dữ dội, hỗ trợ người tập duy trì được khả năng vận động chức năng cơ bản khi gặp phải các cơn đau nghiêm trọng sau tập ^[1]. Việc sử dụng ngắt quãng, thỉnh thoảng một vài liều dường như không làm thui chột khả năng tổng hợp protein sợi cơ tức thời [1, 3].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là sự khác biệt giữa tác động ngắn hạn và dài hạn ^[1]. Trong khi việc dùng thuốc ngắn ngày ít gây hại cho việc tăng cơ ở người mới tập, việc dùng thường xuyên lại cho thấy nguy cơ làm suy yếu hoạt động của tế bào vệ tinh – những tế bào mầm chịu trách nhiệm chính cho việc sửa chữa và tái cấu trúc sợi cơ lâu dài [1, 3]. Hơn nữa, nhiều nghiên cứu được thực hiện trên các mô hình động vật hoặc truyền thuốc cục bộ với kỹ thuật can thiệp sâu, do đó việc ngoại suy hoàn toàn sang thực tế sử dụng thuốc viên dạng uống hàng ngày ở người tập thể hình chuyên nghiệp vẫn cần thêm những kiểm chứng dài hạn [1, 2, 3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc giảm đau cơ

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng cứ uống một viên thuốc giảm đau sau buổi tập ngực hay chân là toàn bộ cơ bắp vừa rèn luyện sẽ bị "teo biến" hoặc không thể phát triển. Dữ liệu thực tế cho thấy quá trình tổng hợp protein cơ bắp không bị chặn đứng ngay lập tức chỉ sau một liều dùng ngắt quãng [1, 3]. Sự phì đại cơ là một chu trình sinh học kéo dài hàng tuần, hàng tháng và chịu sự chi phối của nhiều yếu tố khác nhau.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống thuốc trước hoặc ngay sau khi tập để chặn đứng cơn đau từ trong trứng nước". Nghiên cứu cho thấy việc cố tình dùng thuốc để dập tắt phản ứng viêm tự nhiên có thể làm suy giảm sự tăng sinh tế bào vệ tinh cần thiết cho quá trình thích nghi sau này [1, 3]. Ngoài ra, việc dùng thuốc vào các mốc thời gian khác nhau sau tổn thương cũng mang lại các đáp ứng tế bào khác biệt, và việc dùng thuốc muộn khi cơn đau đạt đỉnh có thể không làm ảnh hưởng đến sự chuyển hóa của các đại thực bào tái tạo ^[3].

Ai nên thận trọng với thuốc giảm đau sau tập?

Những người tập luyện thể hình lâu năm hoặc các vận động viên đang trong giai đoạn xây dựng khối lượng cơ bắp đỉnh cao cần đặc biệt cẩn trọng với việc dùng thuốc giảm đau liên tục ^[1]. Nhóm đối tượng này sở hữu tiềm năng phát triển cơ bắp lớn, do đó bất kỳ sự suy giảm nào đối với hoạt động của tế bào vệ tinh do thuốc gây ra đều có thể cản trở sự phì đại cơ bắp về lâu dài ^[1].

Những người có tiền sử bệnh lý tim mạch, suy giảm chức năng thận hoặc các bệnh lý viêm loét dạ dày - tá tràng tuyệt đối không được tự ý sử dụng thuốc giảm đau NSAID chỉ để giảm đau cơ sau tập. Bất kỳ ai đang phải điều trị các bệnh mãn tính hoặc đang dùng các loại thuốc theo đơn khác cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm bất kỳ loại thuốc giảm đau nào.

Gợi ý giải pháp tự nhiên và ứng dụng thực tế

Để tối ưu hóa quá trình phục hồi mà không phải phụ thuộc vào thuốc giảm đau, người tập nên ưu tiên các biện pháp tự nhiên và khoa học để cơ thể tự chữa lành:

• Tôn trọng phản ứng viêm sinh lý: Hãy chấp nhận những cơn đau nhức cơ bắp ở mức độ vừa phải như một phần tất yếu của quá trình tiến bộ thể lực ^[1]. Cơ thể cần những tín hiệu từ phản ứng viêm để kích hoạt quá trình tự phục hồi và phát triển các sợi cơ mới ^[1].
• Chỉ dùng thuốc khi thật sự cần thiết: Nếu cơn đau quá mức gây cản trở sinh hoạt thường ngày, bạn chỉ nên dùng thuốc ngắt quãng với liều lượng tối thiểu theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, tránh thói quen hễ đau là tự ý uống thuốc dài ngày ^[1].
• Cho cơ bắp thời gian hồi phục: Nhận thức rằng tại mốc 24-48 giờ sau các bài tập gây tổn thương cơ, khả năng phát lực của cơ bắp sẽ suy giảm rõ rệt và các tế bào đang tích cực tái cấu trúc ^[3]. Do đó, hãy sắp xếp lịch tập cách ngày cho từng nhóm cơ để tránh quá tải.
• Tận dụng các phương pháp phục hồi không dùng thuốc: Giấc ngủ sâu đủ giấc, chế độ dinh dưỡng giàu dưỡng chất và việc bù đủ nước là chìa khóa then chốt cho quá trình phục hồi. Các bài tập thả lỏng nhẹ nhàng, giãn cơ tĩnh hoặc tắm nước ấm cũng giúp cải thiện cảm giác dễ chịu mà không can thiệp thô bạo vào hoạt động sinh học của tế bào cơ.

Tóm lại, việc thỉnh thoảng sử dụng một liều thuốc giảm đau NSAID sẽ không triệt tiêu công sức tập luyện hay làm mất đi cơ bắp của bạn ^[1]. Dù vậy, lạm dụng thuốc như một thói quen thường nhật sau mỗi buổi tập có thể gây hại cho sự phát triển cơ bắp lâu dài do ức chế tế bào vệ tinh ^[1]. Hãy lắng nghe cơ thể, tôn trọng phản ứng phục hồi tự nhiên và chỉ sử dụng thuốc khi có chỉ định phù hợp từ nhân viên y tế.