Nhiều người muốn áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải nhưng băn khoăn liệu có thể thay dầu ô liu bằng các loại dầu quen thuộc như dầu mè hay dầu phộng. Thói quen sử dụng nông sản địa phương là nhu cầu thực tế nhằm tiết kiệm chi phí và phù hợp khẩu vị gia đình.

Hiện tại, chưa có đủ bằng chứng khoa học để khẳng định dầu mè hay dầu phộng thay thế hoàn toàn được dầu ô liu trong chế độ ăn Địa Trung Hải. Các dữ liệu lâm sàng chất lượng cao chủ yếu tập trung vào dầu ô liu, trong khi dầu mè chỉ xuất hiện hạn chế trong nghiên cứu động vật, còn dầu phộng hoàn toàn vắng mặt trong các tài liệu thử nghiệm được cung cấp.

Dầu mè và dầu phộng: Thiếu hụt bằng chứng lâm sàng

Các thử nghiệm về mô hình ăn uống Địa Trung Hải chủ yếu ghi nhận giá trị bảo vệ tim mạch từ dầu ô liu [1]. Khi xem xét các giải pháp thay thế dầu ô liu, y văn xác nhận dầu hạt cải (canola) hoặc dầu hướng dương giàu oleic có hồ sơ axit béo tương tự [1], [2], [3].

Ngược lại, dầu phộng không có mặt trong dữ liệu nghiên cứu để đối chiếu hiệu quả chuyển hóa. Với dầu mè, bằng chứng chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên chuột C57BL/6J trong 6 tuần nhằm đánh giá sốc nội độc tố, cho thấy nhóm dùng dầu ô liu giảm tích tụ bạch cầu trung tính và giảm các chất trung gian gây viêm tốt hơn [4]. Do đó, việc tự ý xem dầu mè hay dầu phộng có tác dụng tương đương dầu ô liu là chưa có cơ sở thực chứng.

Lợi ích tim mạch của dầu ô liu trong các nghiên cứu trên người

Chế độ ăn Địa Trung Hải giàu axit béo chưa bão hòa đơn (MUFA) giúp phòng ngừa thứ phát sau nhồi máu cơ tim, hỗ trợ giảm tỷ lệ tử vong chung và tử vong do tim mạch [1]. Tác động này đến từ việc kiểm soát nồng độ lipoprotein máu và chống oxy hóa [1], [5].

Một can thiệp chuyển hóa trên 11 người trẻ tuổi áp dụng chế độ giàu dầu ô liu ghi nhận mức giảm 9,5% cholesterol toàn phần, giảm 7,4% apo B, giảm 12,2% LDL-cholesterol và giảm 25,5% triglyceride [6]. Nồng độ HDL-cholesterol và độ bão hòa cholesterol trong dịch mật không bị xáo trộn tiêu cực [6].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng khác so sánh chế độ ăn giàu dầu ô liu với chế độ ăn nhiều chất béo bão hòa ở nam giới Bắc Âu, kết quả cho thấy nhóm dùng dầu ô liu có LDL-cholesterol thấp hơn 15% và giảm hoạt hóa yếu tố đông máu VII sau ăn [7]. Nghiên cứu bệnh - chứng giữa 30 người Nam Âu và 30 người Bắc Âu cũng chứng minh chế độ ăn này cải thiện đáp ứng triglyceride và apolipoprotein B-48 sau bữa ăn [7].

Dữ liệu dịch tễ học củng cố thêm mối liên hệ này. Nghiên cứu EPIC tại Hy Lạp trên 20.343 người và nghiên cứu tại 9 cộng đồng Ý trên 4.903 người đều cho thấy lượng dầu ô liu tiêu thụ tỷ lệ nghịch với huyết áp tâm thu và tâm trương [8]. Một thử nghiệm mù đôi bắt chéo trên 23 bệnh nhân tăng huyết áp cho thấy dùng 30-40 g dầu ô liu nguyên chất mỗi ngày trong 6 tháng giúp hạ huyết áp lúc nghỉ và giảm nhu cầu dùng thuốc điều trị so với chế độ ăn giàu axit béo không bão hòa đa từ dầu hướng dương thông thường [8].

Các loại dầu giàu chất béo chưa bão hòa đơn có tác dụng giống nhau?

Quan niệm cho rằng mọi loại dầu chứa chất béo chưa bão hòa đơn đều mang lại tác động sức khỏe y hệt nhau là chưa chính xác. Bằng chứng tổng hợp từ các thử nghiệm kiểm soát ở người chỉ ra rằng tổng lượng cholesterol và LDL-cholesterol khi dùng dầu ô liu có phần cao hơn so với khi dùng dầu hạt cải hàm lượng erucic thấp hoặc dầu hướng dương giàu oleic [2].

Sự khác biệt này xuất phát từ tỷ lệ các axit béo khác đi kèm và các thành phần không xà phòng hóa có trong từng loại hạt có dầu [2]. Đáng chú ý, ba phân tích gộp lớn cho thấy axit béo chưa bão hòa đơn (MUFA) có hiệu quả hạ cholesterol huyết tương thấp hơn so với axit béo chưa bão hòa đa (PUFA) [2]. Vì vậy, việc tráo đổi nguồn dầu thực vật sẽ dẫn đến những đáp ứng lipid máu khác nhau chứ không đồng nhất [2].

Tác động bảo vệ đường tiêu hóa từ phòng thí nghiệm

Axit oleic, thành phần axit béo chưa bão hòa đơn chính trong dầu ô liu, đã được thử nghiệm trên mô hình nuôi cấy tế bào Caco-2 [4]. Kết quả cho thấy axit oleic làm giảm 40% khả năng bám dính của vi khuẩn gây bệnh đường ruột EPEC thông qua việc ức chế biểu hiện gen độc lực espA và tir [4].

Trên mô hình chuột, chế độ ăn giàu dầu ô liu làm tăng biểu hiện enzym phosphatase kiềm ruột (IAP) so với chuột ăn dầu ngô hay chất béo từ sữa, giúp hạn chế tổn thương mô khi nhiễm trùng [4]. Ngoài ra, dầu ô liu còn hỗ trợ sự vận động làm rỗng túi mật và hỗ trợ làm lành vết loét dạ dày trong các mô hình thực nghiệm sinh học [5]. Các đặc tính bảo vệ niêm mạc ruột cụ thể này chưa được kiểm chứng trên dầu mè hay dầu phộng.

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Nguồn tài liệu khoa học hiện có chưa trả lời được nhiều câu hỏi thực tế quan trọng:

  • Chưa có dữ liệu so sánh trực tiếp giữa dầu phộng và dầu ô liu trên các chỉ số tim mạch hoặc tỷ lệ biến cố tim mạch ở người.
  • Chưa có thử nghiệm can thiệp dài hạn trên người đánh giá xem dầu mè có thể thay thế dầu ô liu trong chế độ ăn Địa Trung Hải mà vẫn giữ nguyên lợi ích hạ huyết áp hay không.
  • Chưa rõ việc kết hợp đan xen dầu mè, dầu phộng với một lượng nhỏ dầu ô liu có tạo ra kết quả chuyển hóa tương đương chế độ Địa Trung Hải truyền thống hay không.

Những ai nên thận trọng khi thay đổi chất béo khẩu phần?

Việc bổ sung hay thay đổi loại dầu ăn cần được cân nhắc kỹ ở các nhóm đối tượng:

  • Người đang điều trị tăng huyết áp: Dầu ô liu có thể hỗ trợ hạ huyết áp và làm giảm liều thuốc điều trị [8]. Nếu tự ý thay đổi loại dầu mà không theo dõi huyết áp thường xuyên, hiệu quả kiểm soát bệnh có thể biến động [8].
  • Người có bệnh lý túi mật hoặc tiền sử viêm loét đường tiêu hóa: Dầu ô liu thúc đẩy làm rỗng túi mật và hỗ trợ lành vết loét [5]. Các loại dầu thực vật khác chưa có bằng chứng xác nhận tác dụng tương tự, cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi thay thế.
  • Người cần kiểm soát cân nặng: Dù chọn dầu ô liu, dầu hạt cải hay bất kỳ loại dầu thực vật nào, mật độ năng lượng của chất béo vẫn rất cao; tiêu thụ quá nhiều đều dẫn đến dư thừa calo.

Hướng áp dụng chế độ ăn hợp lý

Không nên thần thánh hóa việc phải có dầu ô liu đắt đỏ mới ăn uống lành mạnh được, nhưng cũng không thể khẳng định dầu mè hay dầu phộng đem lại giá trị tương đương dầu ô liu trong mô hình Địa Trung Hải. Nguyên tắc cốt lõi được các chuyên gia khuyến cáo vẫn là: giảm chất béo bão hòa từ mỡ động vật, tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc và cá [1], [3].

Nếu muốn tìm dầu thực vật có cơ cấu axit béo tương tự dầu ô liu với chi phí hợp lý hơn, dầu hạt cải là lựa chọn đã được khoa học ghi nhận [1], [2], [3]. Người tiêu dùng có thể dùng đa dạng dầu mè, dầu phộng cho các món ăn truyền thống ở mức vừa phải, nhưng nên giữ chế độ ăn ít chất béo bão hòa thay vì kỳ vọng các loại hạt này thay thế trọn vẹn vai trò của dầu ô liu.

Chế độ ăn Địa Trung Hải phát huy hiệu quả nhờ sự kết hợp tổng thể của lối sống, lượng rau quả dồi dào và nguồn chất béo chưa bão hòa đơn đặc trưng từ dầu ô liu [1]. Hiện chưa có bằng chứng cho thấy dầu mè hay dầu phộng mang lại đầy đủ lợi ích tương tự. Người có bệnh nền tim mạch nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi nguồn chất béo chính.