Nhiều người bệnh tăng huyết áp thường truyền tai nhau chế độ ăn nhiều rau quả, uống nước ép để thanh lọc cơ thể và hạ áp. Tuy nhiên, nếu đang điều trị bằng các nhóm thuốc phổ biến như ức chế men chuyển (ACEI) hoặc ức chế thụ thể angiotensin (ARB), việc đột ngột nạp quá nhiều thực phẩm giàu kali có thể vô tình dẫn đến những biến chứng tim mạch nguy hiểm.

Lý do nằm ở chỗ các loại thuốc này làm suy giảm khả năng đào thải kali của thận. Khi lượng kali nạp vào vượt mức xử lý của cơ thể, nồng độ khoáng chất này trong máu sẽ tăng vọt, tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn nhịp tim đe dọa tính mạng mà người bệnh không hề hay biết [1], [2].

Cơ chế giữ kali của thuốc hạ áp diễn ra thế nào?

Hệ thống renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) đóng vai trò điều hòa huyết áp và cân bằng điện giải. Các thuốc nhóm ACEI và ARB can thiệp trực tiếp vào hệ thống này [3]. Khi thuốc ức chế quá trình tổng hợp hoặc hoạt động của angiotensin, nồng độ hormone aldosterone tiết ra từ tuyến thượng thận sẽ bị suy giảm rõ rệt [1].

Aldosterone vốn có nhiệm vụ thúc đẩy thận bài tiết kali qua nước tiểu để giữ lại natri. Khi lượng aldosterone suy giảm do tác dụng của thuốc, thận bị ức chế khả năng đào thải kali, dẫn đến việc khoáng chất này bị giữ lại trong tuần hoàn máu [1]. Ở người suy thận giai đoạn cuối, thuốc còn làm suy giảm tác động của aldosterone lên cân bằng kali ngoài thận, khiến nồng độ chất này tăng cao hơn [4]. Nếu người bệnh tiếp tục nạp thêm các nguồn kali dồi dào từ khẩu phần ăn hoặc chế phẩm bổ sung, tình trạng quá tải kali sẽ nhanh chóng xảy ra [1].

Bằng chứng từ các công trình nghiên cứu lâm sàng

Mối liên hệ giữa nhóm thuốc hạ áp ức chế men chuyển và nguy cơ tăng kali máu đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu trên các nhóm đối tượng khác nhau.

Một báo cáo tổng quan y khoa công bố năm 2018 cho biết tỷ lệ tăng kali máu liên quan đến thuốc ACEI ở bệnh nhân tăng huyết áp thông thường dao động từ 1% đến 2% [1]. Tuy nhiên, trong một thử nghiệm có đối chứng với giả dược, những người tham gia dùng enalapril kéo dài suốt 40 tháng ghi nhận tỷ lệ tăng kali máu cao gấp 3 lần so với nhóm dùng giả dược [1]. Báo cáo cũng chỉ ra nguy cơ này tăng cao rõ rệt ở người cao tuổi áp dụng chế độ ăn kiêng muối nhưng nạp nhiều kali [1].

Trước đó, một nghiên cứu bệnh chứng thực hiện trên 1.818 bệnh nhân ngoại trú điều trị bằng thuốc ACEI trong giai đoạn năm 1992–1993 tại một trung tâm y tế cho thấy có 194 người (tỷ lệ 11%) bị tăng kali máu (kali trên 5,1 mmol/L) [5]. Sau 1 năm theo dõi tiếp tục trên 146 bệnh nhân duy trì dùng thuốc, có 15 người (tỷ lệ 10%) chuyển biến thành tăng kali máu nghiêm trọng vượt ngưỡng 6,0 mmol/L [5]. Nghiên cứu này ghi nhận nồng độ urê máu (BUN) trên 6,4 mmol/L, nồng độ creatinine trên 136 mumol/L, bệnh suy tim xung huyết và việc dùng thuốc ACEI tác dụng kéo dài là các yếu tố độc lập làm tăng nguy cơ giữ kali [5]. Ngược lại, việc phối hợp cùng thuốc lợi tiểu quai hoặc thiazide giúp giảm thiểu nguy cơ này [5].

Năm 2014, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu theo dõi 5.171 người bệnh thận mạn tính bắt đầu dùng lisinopril từ năm 1998 đến 2006 [6]. Sau 90 ngày theo dõi, có 145 bệnh nhân bị tăng kali máu (định nghĩa là kali trên 5,5 mmol/L hoặc có mã chẩn đoán bệnh), tương ứng tỷ lệ 2,8% [6]. Nguy cơ tích lũy tăng dần theo mức độ suy giảm độ lọc cầu thận ước tính (eGFR) [6]. Nhóm nguy cơ cao nhất có tỷ lệ biến cố thực tế lên tới 6,9%, trong khi nhóm nguy cơ thấp chỉ là 0,7% [6].

Nghiên cứu hồi cứu trên 15 bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối đang chạy thận nhân tạo dài ngày cho thấy điều trị bằng thuốc ACEI làm hạ huyết áp từ 173/90 mmHg xuống 159/85 mmHg, nhưng đồng thời khiến nồng độ kali huyết thanh tăng từ 4,9 mmol/L lên 5,5 mmol/L, bất kể liều lượng thuốc hay lượng nước tiểu tồn dư [4]. Gần đây nhất, một báo cáo lâm sàng năm 2025 ghi nhận 3 trường hợp điều trị bệnh tim mạch bị tăng kali máu chỉ trong vòng 1 tháng ngắn ngủi sau khi dùng phác đồ ức chế hệ RAAS [7].

Rối loạn nhịp tim: Mối nguy thầm lặng khi kali máu tăng cao

Kali là ion nội bào chịu trách nhiệm chính trong việc dẫn truyền xung động điện tim. Tăng kali máu là một rối loạn điện giải nguy hiểm có thể đe dọa tính mạng, đặc biệt do nguy cơ gây ra các rối loạn nhịp tim nghiêm trọng [2].

Điều nguy hiểm là tình trạng này thường diễn tiến âm thầm. Nhiều bệnh nhân tăng kali máu hoàn toàn không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt, chỉ được phát hiện ngẫu nhiên qua các xét nghiệm máu định kỳ [7]. Nếu không theo dõi thường xuyên, nồng độ kali tích tụ quá cao có thể dẫn tới ngừng tim đột ngột [2].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng thuốc?

Dù thuốc ACEI và ARB là nền tảng quan trọng trong điều trị tăng huyết áp, suy tim và bệnh thận mạn [3], một số nhóm đối tượng có nguy cơ tích lũy kali cao hơn hẳn:

  • Người cao tuổi, đặc biệt là nhóm trên 65 hoặc 70 tuổi [1], [7], [5].
  • Người mắc bệnh suy thận mạn tính, suy thận giai đoạn cuối hoặc người bệnh đái tháo đường [1], [7], [4], [6].
  • Bệnh nhân suy tim xung huyết [1], [5], [6].
  • Người sử dụng liều cao thuốc ức chế men chuyển [6].
  • Người đang dùng đồng thời các loại thuốc gây giữ kali khác [8], [3].

Cảnh giác các tương tác thuốc làm bùng phát kali máu

Bên cạnh chế độ ăn, việc phối hợp các thuốc điều trị cũng là nguyên nhân phổ biến đẩy kali máu lên ngưỡng báo động. Nguy cơ tăng kali máu nghiêm trọng sẽ tăng lên khi phối hợp thuốc chẹn hệ RAAS với các thuốc lợi tiểu giữ kali hoặc chế phẩm bổ sung kali [1], [8], [3].

Một nghiên cứu năm 2017 lưu ý việc kết hợp thuốc ACEI (như enalapril) với spironolactone làm gia tăng nguy cơ tăng kali máu nặng theo liều dùng của thuốc giữ kali [8]. Ngoài ra, nguy cơ này cũng gia tăng khi dùng chung với kháng sinh trimethoprim, thuốc chẹn beta giao cảm, thuốc kháng nấm, thuốc ức chế calcineurin, pentamidine, heparin hoặc thuốc chống viêm không steroid (NSAID) [8], [3].

Tuy nhiên, việc ngừng đột ngột các thuốc nhóm ức chế hệ RAAS không phải là giải pháp tối ưu. Một đánh giá trên 248.963 bệnh nhân cho thấy việc ngưng thuốc ức chế RAAS dù giảm được nguy cơ tăng kali máu (tỷ số nguy cơ HR 0,79) nhưng lại làm tăng tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân (HR 1,41), tăng nguy cơ bệnh thận giai đoạn cuối (HR 1,32) và tăng biến cố tim mạch bất lợi lớn (HR 1,20) [7]. Do đó, thay vì tự ý bỏ thuốc, người bệnh cần kiểm soát lượng kali đưa vào và tuân thủ các biện pháp theo dõi y tế [8], [7].

Hướng dẫn theo dõi và kiểm soát chế độ ăn thực tế

Việc kiêng khem kali quá mức đôi khi không khả thi cho một chế độ ăn lành mạnh bảo vệ tim mạch [7]. Do đó, người bệnh cần nắm vững các nguyên tắc dung nạp thực tế để đảm bảo an toàn:

  • Tránh xa các viên uống bổ sung kali và không tự ý dùng các loại muối ăn nhân tạo thay thế (muối ít natri thường được bổ sung lượng lớn muối kali) khi chưa có chỉ định từ bác sĩ [1], [8], [3].
  • Kiểm soát khẩu phần thực phẩm giàu kali, hạn chế việc tiêu thụ dồn dập cùng lúc các loại trái cây và rau củ đậm đặc kali hoặc các loại nước ép cô đặc [1].
  • Đi xét nghiệm máu kiểm tra định kỳ nồng độ kali huyết thanh và chức năng thận theo lịch hẹn của bác sĩ điều trị để phát hiện sớm các biến động bất thường [8], [7], [2].
  • Thông báo ngay cho bác sĩ tất cả các thuốc đang sử dụng, bao gồm cả thuốc giảm đau NSAID không kê đơn [8], [3].

Hiện nay, y học đã có thêm các giải pháp hỗ trợ kiểm soát điện giải. Các loại thuốc gắn kali qua đường tiêu hóa như sodium zirconium cyclosilicate (SZC) hoặc patiromer có thể được bác sĩ cân nhắc bổ sung để đào thải bớt kali thừa, giúp người bệnh tiếp tục duy trì được liệu trình thuốc tim mạch thiết yếu mà không phải ăn kiêng quá ngặt nghèo [7], [2]. Bệnh nhân suy tim phân suất tống máu giảm khi kết hợp thêm thuốc ức chế SGLT2 cũng ghi nhận tỷ lệ bị tăng kali máu ít thường xuyên hơn [7].

Kiểm soát huyết áp là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa dùng thuốc và lối sống khoa học. Thuốc nhóm ACEI và ARB mang lại nhiều lợi ích tim mạch vượt trội nhưng đòi hỏi người bệnh phải chú ý đến lượng kali đưa vào cơ thể mỗi ngày. Chủ động kiểm tra máu định kỳ, dùng thuốc đúng chỉ định và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng là chìa khóa giúp bạn điều trị an toàn và hiệu quả.