Nhiều người Việt có thói quen uống trà atiso hàng ngày với niềm tin nước sắc thảo mộc này giúp "mát gan", thanh nhiệt và đào thải sạch độc tố rượu bia. Các sản phẩm trà túi lọc, trà khô atiso vì thế xuất hiện phổ biến trong gian bếp của nhiều gia đình. Tuy nhiên, liệu việc uống trà túi lọc thông thường có thực sự mang lại tác dụng phục hồi và giải độc gan như lời đồn thổi?
Câu trả lời từ góc độ khoa học là: Chiết xuất đậm đặc từ cây atiso thực sự chứa các hoạt chất sinh học hỗ trợ chức năng gan, nhưng hiệu quả này đến từ các chế phẩm chuẩn hóa liều cao chứ không tương đương với một vài ly trà loãng tự pha tại nhà.
Hoạt chất trong atiso bảo vệ tế bào gan ra sao?
Cây atiso (tên khoa học là Cynara scolymus L.) từ lâu đã được y học cổ truyền Địa Trung Hải và nhiều nước ứng dụng làm thảo dược nhuận mật, hỗ trợ tiêu hóa và gan mật [1], [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tác dụng bảo vệ tế bào gan của atiso phần lớn đến từ các hợp chất phenolic, điển hình như cynarin và axit caffeic [3].
Về mặt cơ chế tế bào, các chiết xuất từ lá atiso thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ và dọn dẹp các gốc tự do [4], [2]. Khi gan bị tác động bởi độc chất hoặc rượu bia, quá trình stress oxy hóa và viêm nhiễm sẽ bùng phát dữ dội [5]. Chiết xuất atiso đã được chứng minh giúp ức chế con đường truyền tín hiệu viêm TLR4/NF-kappaB [5]. Con đường này vốn là tác nhân kích hoạt sự thoái hóa, xâm nhập tế bào viêm và hoại tử tế bào nhu mô gan [5]. Bên cạnh đó, các polyphenol trong atiso còn kích thích bài tiết mật và hỗ trợ hạ lipid máu [4], [2].
Bằng chứng thực nghiệm: Từ giải độc cồn đến tổn thương do thuốc
Hàng loạt mô hình tiền lâm sàng trên động vật đã kiểm chứng khả năng ngăn chặn tổn thương gan của chiết xuất atiso trước các tác nhân phá hủy khác nhau.
Một nghiên cứu công bố năm 2017 tiến hành trên chuột đực chủng ICR nhằm đánh giá khả năng bảo vệ gan trước tác hại của rượu cấp tính [5]. Chuột được cho uống chiết xuất ethanol của atiso với các mức liều 0,4 g/kg, 0,8 g/kg và 1,6 g/kg mỗi ngày một lần, dùng liên tục trong 10 ngày [5]. Sau đó, chuột được cho uống cồn nồng độ 40% (liều 12 mL/kg) sau khi dùng atiso 1 giờ [5]. Kết quả ghi nhận chiết xuất atiso đã ngăn chặn đáng kể sự gia tăng của các men gan AST, ALT cũng như chỉ số triglyceride, cholesterol toàn phần và malondialdehyde (chất chỉ thị stress oxy hóa) [5]. Đồng thời, nồng độ các chất chống oxy hóa tự nhiên nội sinh bị cồn làm suy giảm như superoxide dismutase (SOD) và glutathione đã được nâng cao trở lại [5]. Kiểm tra mô bệnh học chứng minh atiso làm giảm sự thoái hóa, thâm nhiễm viêm và hoại tử tế bào gan [5].
Năm 2020, một nghiên cứu so sánh tác dụng bảo vệ gan thận của các bộ phận khác nhau trên cây atiso (đế hoa, lá bắc ngoài, lá bắc trong, thân và lá) trên chuột bị gây tổn thương bằng thuốc hạ sốt giảm đau paracetamol [6]. Chuột thí nghiệm được dùng chiết xuất cồn 80% từ các bộ phận này trong 5 ngày liên tiếp sau khi gây ngộ độc paracetamol [6]. Kết quả kiểm tra mô học và hóa sinh cho thấy chiết xuất từ đế hoa và thân cây là những phần mang lại hiệu quả cải thiện tổn thương tốt nhất [6]. Chúng làm giảm rõ rệt nồng độ men gan ALT và AST trong huyết thanh, dù không làm thay đổi phosphatase kiềm (ALP), creatinine hay chỉ số ure máu (BUN) [6].
Hiệu quả đối với xơ gan và tắc mật thực nghiệm
Không chỉ dừng lại ở tổn thương cấp tính do độc chất, các nhà khoa học còn thử nghiệm chiết xuất atiso trên các bệnh lý gan mạn tính phức tạp hơn.
Nghiên cứu công bố năm 2025 thực hiện trên chuột cống trắng Wistar bị thắt ống mật chủ (BDL) - mô hình gây ứ mật, xơ gan dẫn đến biến chứng bệnh não gan [1]. Động vật thí nghiệm được chia làm 6 nhóm và cho uống nước muối sinh lý hoặc chiết xuất lá, đế hoa atiso ở liều thấp (250 mg/kg) hoặc liều cao (500 mg/kg) trong 28 ngày [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất atiso liều cao giúp điều hòa men gan và bilirubin, đồng thời gia tăng rõ rệt các enzym chống oxy hóa vốn bị sụt giảm [1]. Nồng độ chỉ dấu tổn thương oxy hóa DNA (8-OHdG), các cytokine gây viêm và hydroxyproline (chỉ số đánh giá mức độ xơ hóa) trong mô gan và não đều giảm đi [1]. Ngoài ra, chiết xuất atiso còn đảo ngược tình trạng suy giảm bơm Na+/K+-ATPase, cải thiện đáng kể khả năng nhận thức và định hướng không gian của chuột trong các bài kiểm tra mê cung nước Morris [1].
Một thử nghiệm khác năm 2022 trên chuột bị vàng da tắc mật kèm thiếu máu cục bộ trong 60 phút và tái tưới máu 90 phút cho thấy: nhóm chuột được uống 300 mg/kg chiết xuất lá atiso trước phẫu thuật 2 giờ có hoạt tính enzym chống oxy hóa cao hơn hẳn nhóm đối chứng [7]. Điểm số tổn thương mô bệnh học ở nhóm dùng atiso cũng thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng [7].
Các thử nghiệm độc chất khác cũng ghi nhận chiết xuất lá atiso cho chuột uống trong 60 ngày giúp giảm men gan ALT, AST, ALP tăng cao do chế độ ăn nhiều chất béo [3]. Ở chuột nhiễm độc thuốc trừ sâu diazinon, atiso làm giảm biểu hiện gen TNF-alpha gây viêm; còn ở chuột tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4), dùng atiso trong 2 tuần giúp giảm phân mảnh DNA và enzym caspase 3 gây chết tế bào [3].
Thử nghiệm lâm sàng trên người: Nhiều triển vọng nhưng chưa đồng nhất
Mặc dù các dữ liệu trên động vật rất ấn tượng, kết quả từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên cơ thể người lại cho thấy bức tranh đa chiều và thận trọng hơn [4].
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 về tác động của việc bổ sung atiso đối với men gan người cho thấy việc bổ sung chiết xuất atiso có ảnh hưởng đáng kể đến nồng độ ALT và AST trong huyết thanh [4]. Cụ thể, hai thử nghiệm lâm sàng tại Iran ghi nhận việc bổ sung chiết xuất lá atiso cải thiện rõ rệt men gan ở bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) và viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu (NASH) [4]. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi khác cũng ghi nhận bệnh nhân tổn thương gan không do rượu uống 600 mg chiết xuất lá atiso mỗi ngày trong 2 tháng đã tăng lưu lượng tĩnh mạch gan, giảm đường kính tĩnh mạch cửa và cải thiện nồng độ men gan lẫn mỡ máu [3].
Tuy nhiên, hiệu quả này không đồng nhất ở mọi mặt bệnh [4]. Một nghiên cứu của Fallah Huseini và cộng sự cho thấy bổ sung chiết xuất atiso ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 kèm mỡ máu cao chỉ làm giảm AST mà không làm giảm được ALT [4]. Thậm chí, một thử nghiệm điều trị cho bệnh nhân viêm gan C mạn tính bằng chiết xuất lá atiso chuẩn hóa liều cao tới 3.200 mg/ngày trong suốt 12 tuần đã thất bại trong việc cải thiện men gan, dù có hỗ trợ làm giảm cảm giác mệt mỏi và đau khớp cho người bệnh [3].
Bên cạnh đó, trong mô hình bệnh gan nhiễm mỡ ở chuột đái tháo đường type 2 năm 2022, khi so sánh chế phẩm atiso thương mại (Atheromod-B) với chế phẩm từ cây kế sữa chứa silymarin (Livergol), atiso chỉ làm giảm được nồng độ triglyceride huyết thanh mà không làm giảm được AST hay tổn thương mô học như cây kế sữa [8].
Trà atiso túi lọc khác gì chiết xuất chuẩn hóa?
Nhiều người tiêu dùng thường nhầm lẫn giữa công dụng của "chiết xuất atiso" trong các nghiên cứu khoa học với tách "trà atiso túi lọc" uống hàng ngày. Đây là một khoảng cách rất lớn về mặt dược lý.
Các nghiên cứu khoa học chứng minh hiệu quả bảo vệ tế bào gan đều sử dụng chiết xuất cồn hoặc cao chiết chuẩn hóa từ lá, thân hoặc đế hoa atiso [1], [6], [5], [3]. Những chiết xuất này được định lượng chính xác hàm lượng hoạt chất phenolic cao, dùng với liều lượng hàng trăm miligam đến hàng gam mỗi ngày [1], [5], [3].
Ngược lại, trà atiso túi lọc thương mại hoặc hoa atiso sấy khô nấu nước chỉ là dạng ngâm nước nóng đơn thuần. Quá trình phơi sấy công nghiệp, nhiệt độ nước sôi và lượng thảo mộc ít ỏi trong một túi lọc khiến hàm lượng hoạt chất sinh học hòa tan vào nước rất thấp. Uống trà atiso cung cấp nước, tạo cảm giác giải khát dễ chịu và hỗ trợ tiêu hóa nhẹ nhờ tính lợi mật, nhưng hoàn toàn không đủ nồng độ dược chất để đảo ngược các tổn thương gan, hạ men gan bệnh lý hay thay thế thuốc giải độc cồn [4], [2], [5].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù atiso được đánh giá là một loại thực phẩm thảo dược tương đối an toàn trong đời sống hàng ngày, một số đối tượng vẫn cần cẩn trọng [2]:
Thứ nhất, người mắc bệnh lý sỏi mật hoặc tắc nghẽn đường mật. Do atiso có đặc tính kích thích co bóp túi mật và tăng tiết mật rất mạnh (choleretic), việc sử dụng các chế phẩm atiso liều cao có thể làm tăng nguy cơ co thắt, đau quặn mật hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng tắc mật cơ học [4], [2].
Thứ hai, người có bệnh nền mạn tính nặng như xơ gan mất bù, suy thận hoặc phụ nữ mang thai và cho con bú cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung atiso dạng viên uống hay cao đậm đặc nào. Tuyệt đối không tự ý ngưng các phác đồ điều trị viêm gan B, viêm gan C hay dùng trà thay thuốc chữa bệnh [3].
Gợi ý sử dụng atiso đúng cách và cân bằng
Để tận dụng tối đa lợi ích mà atiso mang lại cho sức khỏe mà không rơi vào bẫy ngộ nhận quảng cáo, người tiêu dùng nên lưu ý:
Về liều lượng và hình thức: Nếu sử dụng trà atiso sấy hoặc túi lọc, chỉ nên uống từ 1 đến 2 tách mỗi ngày như một loại thức uống giải khát lành mạnh, không nên uống thay thế hoàn toàn nước lọc. Nếu có nhu cầu hỗ trợ điều trị men gan cao hoặc gan nhiễm mỡ, cần tìm đến các dạng chiết xuất lá atiso chuẩn hóa dạng viên nang đã được kiểm định chất lượng, với liều tham khảo trong các thử nghiệm lâm sàng thường quanh mức 600 mg/ngày [3].
Về thời điểm: Nên uống trà atiso sau bữa ăn khoảng 30 phút hoặc dùng trong ngày để hỗ trợ tiêu hóa và kích thích tiết mật [2]. Tránh uống quá nhiều nước atiso đậm đặc vào buổi tối trước khi đi ngủ vì đặc tính lợi tiểu nhẹ có thể làm gián đoạn giấc ngủ.
Về chế độ sinh hoạt kết hợp: Cần nhớ rằng không một loại thảo mộc nào có thể triệt tiêu được tác hại của rượu bia hay lối sống thiếu lành mạnh [4], [5]. Việc bảo vệ gan vững chắc nhất vẫn bắt đầu từ việc hạn chế tối đa bia rượu, kiểm soát cân nặng, giảm khẩu phần calo dư thừa và duy trì vận động thể chất thường xuyên [4].
Uống một tách trà atiso ấm là thói quen thư giãn tốt cho hệ tiêu hóa nhờ các chất chống oxy hóa tự nhiên. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống chứ không phải "thần dược" thanh lọc hay tẩy rửa độc tố cho gan. Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường về men gan hoặc bệnh lý chuyển hóa, người bệnh cần thăm khám y khoa chính quy thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các bài thuốc truyền miệng.
