Trào lưu uống trà hoa thanh cúc tối để tìm giấc ngủ ngon

Sau ngày làm việc căng thẳng, nhiều người giữ thói quen pha tách trà thảo mộc ấm trước giờ đi ngủ. Hoa thanh cúc với sắc xanh tím bắt mắt thường xuyên xuất hiện trong các gói trà dưỡng sinh được quảng cáo giúp thư giãn thần kinh, dễ đi vào giấc ngủ. Không ít người thắc mắc liệu loài hoa này có thực sự chứa hoạt chất an thần hay chỉ mang lại cảm giác dễ chịu nhờ hương vị và hơi ấm.

Câu trả lời ngắn gọn từ dữ liệu khoa học hiện có: chưa có bằng chứng trực tiếp chứng minh riêng hoa thanh cúc giúp an thần hay gây ngủ ở người. Các tài liệu nghiên cứu về thanh cúc chủ yếu ghi nhận đặc tính kháng viêm tại chỗ, lợi tiểu và thành phần hóa thực vật đặc trưng [1][2][3]. Trong khi đó, cơ chế giảm lo âu và hỗ trợ giấc ngủ bằng thảo mộc thường được chứng minh ở các loài thực vật khác thông qua hệ thống dẫn truyền thần kinh trung ương [4][5][6].

Nhận diện hoa thanh cúc và các đặc tính sinh học đã biết

Hoa thanh cúc có tên khoa học là Centaurea cyanus Linnaeus 1753, còn gọi là cúc ngô xanh (blue cornflower), thuộc họ Cúc (Asteraceae) [3]. Đây là cây thân thảo một năm hoặc hai năm, chiều cao từ 30-70 cm hoặc hơn, thân phân nhánh màu xám xanh và lá hình mũi mác dài 1-4 cm [3]. Cụm hoa có đường kính 1,5-3 cm với các hoa tia bên ngoài màu xanh lam đậm đặc trưng [3]. Loài cây này có nguồn gốc từ châu Âu, thường mọc trên các cánh đồng ngũ cốc vào mùa thu và mùa xuân, đồng thời được trồng phổ biến làm cây cảnh và nguyên liệu y học [3].

Trong y học cổ truyền và dược điển một số quốc gia, hoa thanh cúc được ứng dụng với mục đích rất cụ thể. Tại Liên bang Nga, hoa của loài cây này được đưa vào dược điển hiện hành để làm thuốc lợi tiểu và thực phẩm bổ sung [3]. Tại châu Âu, liệu pháp thực vật sử dụng cụm hoa thanh cúc để hỗ trợ xử lý các chứng viêm mắt nhẹ [1]. Như vậy, công dụng truyền thống được ghi nhận chính thức của thanh cúc hướng về lợi tiểu và làm dịu viêm hơn là tác động trực tiếp lên giấc ngủ [1][3].

Cơ chế an thần nhẹ của thảo mộc diễn ra trong cơ thể thế nào?

Để hiểu vì sao nhiều loại trà thảo mộc giúp thư giãn thần kinh, các nhà khoa học tập trung vào hệ thống thụ thể gamma-aminobutyric acid nhóm A (GABAA) tại hệ thần kinh trung ương [4][5]. GABA là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính của não bộ. Khi các hoạt chất thực vật gắn vào thụ thể GABAA, chúng thúc đẩy dòng ion clorua (Cl-) đi vào bên trong tế bào thần kinh [4]. Quá trình này làm giảm mức độ kích thích của tế bào thần kinh, tạo ra trạng thái bình tĩnh, giảm lo âu và dễ ngủ tương tự cơ chế của nhóm thuốc an thần benzodiazepine như diazepam [4][5].

Nhiều hợp chất tự nhiên trong thảo mộc được xác định có khả năng tham gia vào con đường này. Nhóm hợp chất flavonoid có cấu trúc tương đồng với diazepam nên có thể tác động qua phức hợp thụ thể GABAA để giảm căng thẳng [5]. Bên cạnh đó, hoạt chất linalool trong tinh dầu thực vật, alkaloid dạng magnoflorine hay hợp chất diterpenoid ở một số loài cây khác cũng cho thấy tác động an thần và giải lo âu rõ rệt trên thực nghiệm [4][5][6]. Khi người dùng uống trà thảo mộc phối trộn nhiều thành phần, chính các nhóm chất này cùng hơi ấm của nước giúp làm dịu hệ thần kinh.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hoa thanh cúc?

Các công trình nghiên cứu trực tiếp trên hoa thanh cúc (Centaurea cyanus) chủ yếu phân tích thành phần hóa học, khả năng kháng viêm và hoạt tính sinh học cơ bản. Một nghiên cứu công bố năm 1999 đã đánh giá tác dụng kháng viêm và miễn dịch của cụm hoa thanh cúc thông qua các thí nghiệm dược lý trên mô hình phù nề do carrageenan, zymosan và dầu croton gây ra [1]. Kết quả cho thấy các polysaccharide chiết xuất từ hoa thanh cúc có đặc tính kháng viêm và can thiệp vào hệ thống bổ thể [1]. Phân tích hóa học xác định chuỗi polysaccharide này cấu tạo chủ yếu từ axit galacturonic, arabinose, glucose, rhamnose và galactose [1]. Giới hạn của nghiên cứu là mới dừng ở các phép thử dược lý thực nghiệm về phản ứng viêm, không đánh giá tác động trên hệ thần kinh hay giấc ngủ [1].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 tiến hành đánh giá so sánh thành phần hóa thực vật và hoạt tính sinh học của dịch chiết ba loài thuộc chi Centaurea mọc tại miền trung Liên bang Nga, bao gồm thanh cúc (Centaurea cyanus L.), Centaurea jacea L. và Centaurea scabiosa L. [2]. Phân tích bằng sắc ký khí khối phổ cho thấy trong dịch chiết ethanol của hoa thanh cúc, hai thành phần chính là catechol và alpha-amyrin, trong khi loài Centaurea jacea L. giàu flavone [2]. Kết quả thử nghiệm chỉ ra rằng dịch chiết ethanol từ hoa thanh cúc có hoạt tính kháng khuẩn và chống oxy hóa ở mức thấp [2].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2008 phân tích các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs) thu thập trực tiếp trên lá nguyên vẹn và lá bị tổn thương cơ học của ba loài thuộc chi Centaurea bằng kỹ thuật vi chiết pha rắn và sắc ký khí khối phổ [7]. Các nhà khoa học ghi nhận hợp chất dễ bay hơi trans-beta-farnesene xuất hiện đặc trưng ở loài Centaurea cyanus và Centaurea solstitialis [7]. Tuy nhiên, mục tiêu của nghiên cứu này là tìm hiểu sự thu hút côn trùng phục vụ kiểm soát sinh học, không khảo sát tác động của mùi hương lên tâm lý người [7].

Bằng chứng về cơ chế giảm căng thẳng từ các thảo mộc khác

Dù thanh cúc chưa được thử nghiệm trực tiếp về khả năng gây ngủ, cơ chế an thần của các hợp chất thảo mộc tương tự đã được làm sáng tỏ qua nhiều nghiên cứu trên động vật và tế bào. Một nghiên cứu năm 2013 đã kiểm tra tác dụng an thần và giảm lo âu của dịch chiết ethanol 70% từ dược liệu Sinomeni Caulis et Rhizoma (SR) trên chuột nhắt với các mức liều uống 25, 50, 100, 200 hoặc 400 mg/kg [4]. Chuột được đánh giá qua chuỗi bài kiểm tra hành vi gồm trường mở, trục quay rota-rod, nghiệm pháp ngủ cảm ứng bằng thiopental sodium và mê cung chữ thập nâng cao [4]. Kết quả cho thấy liều 100 và 200 mg/kg làm giảm đáng kể vận động tự nhiên, giảm khả năng giữ thăng bằng trên trục quay và kéo dài giấc ngủ do thiopental sodium [4]. Liều 50 và 100 mg/kg thể hiện rõ tác dụng giảm lo âu tương đương thuốc đối chứng diazepam [4]. Khi thử nghiệm trên tế bào u nguyên bào thần kinh người nuôi cấy, dịch chiết này làm tăng dòng ion Cl- đi vào nội bào phụ thuộc liều, và tác dụng này bị chặn bởi bicuculline (chất đối kháng cạnh tranh thụ thể GABAA) [4]. Trong các thành phần chính, chỉ có hoạt chất magnoflorine tạo ra mức tăng dòng Cl- tương tự qua cơ chế GABAergic [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2011 đánh giá hoạt tính giảm lo âu của cây rau mùi (Coriandrum sativum) trên các mô hình thực nghiệm [5]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra dịch chiết cồn-nước từ quả của loài cây này có tác dụng giải lo âu, liên quan mật thiết đến hàm lượng tinh dầu và flavonoid [5]. Trong dầu hạt rau mùi, hợp chất linalool chiếm tỷ lệ chính từ 60-70% [5]. Linalool có tác động rõ rệt lên hệ thần kinh trung ương, bao gồm đặc tính gây ngủ, chống co giật, giảm lo âu và an thần đã được ghi nhận trên cả đối tượng con người [5]. Ngược lại, các thành phần tinh dầu khác như alpha-thujene, sabinene, beta-pinene, myrcene, limonene hay camphor không cho thấy hoạt tính giảm lo âu [5].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2009 khảo sát hợp chất diterpenoid tên là CMP1 chiết xuất từ loài Salvia cinnabarina thông qua nghiệm pháp mê cung chữ thập nâng cao, bài kiểm tra bơi cưỡng bức và nghiệm pháp ngủ với pentobarbital trên động vật [6]. Dữ liệu khẳng định ở mức liều không làm ảnh hưởng đến vận động tự nhiên, CMP1 tạo ra tác dụng giảm lo âu và an thần nhưng không có tác dụng chống trầm cảm [6]. Các nghiên cứu này cho thấy tác dụng hỗ trợ giấc ngủ của thảo mộc phụ thuộc chặt chẽ vào từng hoạt chất chuyên biệt như linalool, flavonoid hay magnoflorine [4][5][6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà hoa buổi tối

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi loại trà hoa cúc đều có công dụng gây ngủ như nhau. Thực tế, hoa thanh cúc (Centaurea cyanus) có thành phần chính trong dịch chiết ethanol là catechol và alpha-amyrin cùng hoạt tính chống oxy hóa thấp [2]. Nếu chỉ uống độc vị hoa thanh cúc, người dùng chủ yếu nhận được các polysaccharide kháng viêm nhẹ và tác dụng lợi tiểu thay vì các hoạt chất tác động mạnh lên thụ thể GABAA [4][1][3]. Cảm giác thư thái khi uống trà thanh cúc phần nhiều đến từ thói quen nghỉ ngơi, ngừng nhìn màn hình điện thoại và thưởng thức đồ uống ấm.

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng uống càng nhiều trà hoa đặc vào sát giờ đi ngủ sẽ càng ngủ sâu. Do hoa thanh cúc được ghi nhận có tác dụng lợi tiểu trong dược điển Nga [3], việc nạp lượng lớn nước trà thanh cúc ngay trước khi nằm xuống có thể kích thích bàng quang. Hệ quả là người dùng phải thức giấc giữa đêm để đi vệ sinh, làm gián đoạn chu kỳ giấc ngủ tự nhiên.

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng nguyên liệu thảo mộc tự nhiên hoàn toàn sạch và không có tồn dư hóa chất. Một nghiên cứu năm 2023 tại bán đảo Iberia cho thấy loài thanh cúc (Centaurea cyanus L.) cùng một số loài cỏ dại cùng chi mọc trên ruộng ngũ cốc có khả năng kháng tự nhiên với thuốc diệt cỏ nhóm ức chế ALS như tribenuron-methyl (TM) [8]. Giá trị LD50 (liều gây chết 50% quần thể) của thanh cúc lên tới 65 g/ha, cao hơn liều phun ngoài đồng ruộng là 20 g hoạt chất/ha [8]. Lá thanh cúc giữ lại từ 150-180 microlít dung dịch thuốc diệt cỏ, hấp thu 14-28%, vận chuyển 7-12% và cây có thể chuyển hóa tới 25% lượng thuốc này nhờ hệ enzyme cytochrome P450 [8]. Loài này cũng sống sót từ 80-100% khi xử lý bằng các thuốc diệt cỏ florasulam, imazamox hoặc metsulfuron-methyl [8]. Do đó, nếu thu hái hoa thanh cúc trôi nổi từ các cánh đồng canh tác nông nghiệp dùng hóa chất, nguy cơ tồn dư thuốc bảo vệ thực vật là rất đáng lưu tâm.

Ai nên thận trọng khi sử dụng trà hoa thanh cúc?

Nhóm đầu tiên cần lưu ý là người có chứng tiểu đêm, bàng quang tăng hoạt hoặc người cao tuổi thường xuyên mất ngủ do phải dậy đi vệ sinh. Đặc tính lợi tiểu của hoa thanh cúc có thể làm tăng lượng nước tiểu bài tiết vào ban đêm nếu uống muộn [3]. Những người đang sử dụng thuốc lợi tiểu theo đơn bác sĩ cũng nên tránh uống nhiều trà thanh cúc để không làm rối loạn cân bằng điện giải.

Nhóm thứ hai là người có cơ địa dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) [3]. Khi mới bắt đầu sử dụng, người dùng chỉ nên thử một lượng nhỏ để quan sát phản ứng của cơ thể.

Ngoài ra, bệnh nhân đang điều trị chứng mất ngủ, rối loạn lo âu bằng thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương (như nhóm benzodiazepine) hoặc người có bệnh lý gan, thận mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các loại trà thảo mộc phối trộn [4][5]. Không tự ý dùng trà hoa để thay thế phác đồ điều trị y khoa hoặc kỳ vọng trà có thể chữa khỏi bệnh mất ngủ mạn tính.

Cách pha và thưởng thức trà thảo mộc hợp lý cho giấc ngủ

Để tận dụng lợi ích thư giãn của trà thảo mộc vào buổi tối mà không gây tiểu đêm, thời điểm uống thích hợp nhất là trước giờ đi ngủ khoảng 90 đến 120 phút. Khoảng thời gian này đủ để cơ thể bài tiết bớt lượng nước dư thừa trước khi bước vào giấc ngủ sâu. Mỗi lần chỉ nên pha một lượng nhỏ từ 3-5 bông hoa khô với khoảng 150-200 ml nước ấm, uống từng ngụm nhỏ để làm ấm cơ thể.

Nếu mục tiêu chính là giảm căng thẳng thần kinh và dễ ngủ, người dùng không nên chỉ dùng đơn độc hoa thanh cúc. Có thể kết hợp thanh cúc với các thảo mộc giàu flavonoid hoặc chứa tinh dầu linalool để hỗ trợ tác động thư giãn lên hệ thần kinh trung ương [5]. Khi chọn mua nguyên liệu, cần ưu tiên sản phẩm có chứng nhận canh tác hữu cơ, rõ nguồn gốc xuất xứ để tránh nguy cơ phơi nhiễm thuốc bảo vệ thực vật từ đồng ruộng [8][2].

Thói quen uống trà buổi tối chỉ phát huy hiệu quả tốt nhất khi đi kèm lối sống lành mạnh. Người dùng nên kết hợp giảm ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử, giữ phòng ngủ thoáng mát và duy trì giờ đi ngủ cố định mỗi ngày.

Tóm lại, hoa thanh cúc mang lại thức uống có màu sắc đẹp mắt cùng đặc tính kháng viêm nhẹ và lợi tiểu, nhưng chưa có bằng chứng trực tiếp cho thấy bản thân loài hoa này có hoạt tính an thần gây ngủ [1][2][3]. Để cải thiện giấc ngủ bền vững, người đọc nên xem việc thưởng trà như một nghi thức thư giãn tinh thần, chọn nguồn hoa an toàn và trao đổi với bác sĩ nếu tình trạng mất ngủ kéo dài.