Thói quen uống nước thanh đạm theo phong cách Địa Trung Hải với nước lọc hoặc trà thảo mộc đang được nhiều người áp dụng nhằm thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ này cho những công việc nặng nhọc như thợ hàn hay thợ mỏ trong môi trường nhiệt độ cao lại là vấn đề hoàn toàn khác.

Câu trả lời ngắn gọn là cách uống này không đủ đáp ứng nhu cầu bù điện giải khi lao động cường độ cao dưới nhiệt độ khắc nghiệt. Hiện chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh việc chỉ dùng nước lọc hoặc trà thảo mộc theo chuẩn Địa Trung Hải có thể bảo vệ thợ mỏ hay thợ hàn [1]. Các dữ liệu y học lao động và thể thao cho thấy mất mồ hôi nhiều đòi hỏi giải pháp bù dịch chuyên biệt hơn nước lọc đơn thuần [1] [2].

Nguy cơ khi chỉ dùng nước lọc trong môi trường nhiệt khắc nghiệt

Thành phần tối ưu của một loại đồ uống bù dịch phụ thuộc trực tiếp vào nguồn gốc dịch bị mất đi, điển hình là qua mồ hôi khi làm việc [1]. Việc xây dựng thức uống cần phải tùy chỉnh theo nhu cầu sinh lý cụ thể, điều kiện môi trường làm việc và cường độ gắng sức [1].

Khi làm việc trong môi trường nhiệt độ cao, mồ hôi tiết ra nhiều mang theo một lượng lớn muối khoáng [3]. Nếu chỉ uống nước lọc hoặc trà thảo mộc không chứa khoáng chất, cơ thể sẽ đối mặt với tình trạng mất cân bằng tỷ lệ dịch nội bào và ngoại bào [2]. Uống quá nhiều nước lọc trong thời gian ngắn còn có thể dẫn đến hiện tượng thừa nước cục bộ và gây nguy hiểm cho sức khỏe [2].

Cơ chế mất nước và suy giảm thể lực khi làm việc nặng

Khi vận động liên tục dưới nhiệt độ cao, phần lớn lượng nước mất đi là qua đường mồ hôi [4]. Cơ thể sẽ tiêu hao khoảng 580 kcal nhiệt lượng cho mỗi lít mồ hôi bốc hơi khỏi da [4]. Mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể bị sụt giảm trong quá trình vận động tương đương với khoảng 1 lít dịch bị đào thải [4].

Khi mức độ mất nước đạt 1% đến 2% trọng lượng cơ thể, các chức năng thể chất và khả năng nhận thức của người lao động đã bắt đầu suy giảm rõ rệt [2]. Mất nước ở mức 1% trọng lượng làm gia tăng áp lực lên hệ tim mạch, khiến nhịp tim tăng nhanh và làm suy giảm khả năng dẫn nhiệt ra ngoài da [4]. Nếu lượng nước mất đi tiến gần đến ngưỡng 7%, người lao động có thể bị kiệt sức và ngất xỉu [2].

Nghiên cứu chỉ ra nhu cầu bù dịch và điện giải thế nào?

Một nghiên cứu năm 1996 khuyến nghị mức bù nước cơ bản là 500 ml mỗi giờ (chia nhỏ 250 ml mỗi 30 phút) cho những người làm việc trong môi trường nóng dưới 45 độ C [3]. Các cơ quan quản lý an toàn lao động tại Bắc Mỹ cũng khuyến cáo người làm việc trong môi trường nóng nên uống khoảng 250 ml nước sau mỗi 20 phút [5]. Dù vậy, các hướng dẫn này vẫn còn chung chung khi chưa tính toán cụ thể đến trang phục bảo hộ hay cường độ lao động của từng ngành nghề [5].

Về mặt bổ sung muối khoáng, việc bổ sung điện giải natri và kali thường chưa cần thiết cho những ca làm việc thông thường dưới 3 giờ nếu người lao động có chế độ ăn đầy đủ [3] [6]. Tuy nhiên, với các công việc kéo dài trên 3 giờ hoặc khi vận động liên tục trên 1 giờ, người lao động cần đồ uống có chứa cả chất điện giải và carbohydrate thay vì chỉ dùng nước lọc đơn thuần [3] [4]. Điều này giúp ngăn ngừa tình trạng hạ natri máu, kiệt sức vì nóng và duy trì ổn định chức năng tim mạch [3] [4].

Hiểu lầm thường gặp khi bù nước lúc làm việc nóng

Nhiều người cho rằng uống càng nhiều nước lọc càng tốt để phòng tránh sốc nhiệt. Thực tế, mất cân bằng natri không chỉ do thất thoát muối qua mồ hôi mà còn do tình trạng uống quá nhiều nước lọc không có điện giải [2]. Việc uống nước quá mức không giúp giảm bớt gánh nặng sinh lý do nhiệt một cách rõ ràng vì bằng chứng khoa học cho biện pháp này hiện chưa vững chắc [6].

Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng cơ thể thích nghi với nhiệt ngay tức thì. Quá trình thích nghi nhiệt sinh lý đòi hỏi tối thiểu 9 giờ tiếp xúc với nhiệt để kích hoạt sự thay đổi có lợi là tăng tiết mồ hôi nhưng giảm bớt nồng độ natri mất qua mồ hôi [3]. Những người đã thích nghi nhiệt lại càng cần chú ý bù nước cẩn thận vì tốc độ tiết mồ hôi của họ cao hơn bình thường [6].

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa giải đáp

Các nghiên cứu được xem xét chưa kiểm tra trực tiếp tác động của các loại trà thảo mộc hay chế độ uống nước mang phong cách Địa Trung Hải trên người lao động nặng. Do đó, chưa có dữ liệu xác nhận việc kết hợp các loại thảo mộc thông thường có thể thay thế dung dịch điện giải tiêu chuẩn hay không.

Ngoài ra, lượng natri thất thoát qua mồ hôi có sự chênh lệch rất lớn giữa các cá nhân và không liên quan chặt chẽ đến tốc độ đổ mồ hôi [3]. Hiện tại, giới khoa học vẫn chưa thể dự đoán mức độ nhạy cảm của từng người trước các rối loạn nước và điện giải chỉ dựa trên độ tuổi, thể trạng hay chỉ số hấp thụ oxy tối đa [3].

Ai nên thận trọng với tình trạng mất nước và điện giải?

Thợ hàn và thợ mỏ phải làm việc trong điều kiện bức xạ nhiệt cao, không gian kín hoặc nhiệt độ vượt quá 45 độ C cần hết sức thận trọng với tình trạng thiếu hụt dịch và khoáng chất [3]. Những người phải mang trang phục bảo hộ dày, bí khí cũng nằm trong nhóm có nguy cơ cao bị rối loạn điều hòa thân nhiệt [5].

Các nghiên cứu khoa học cũng chỉ ra ba nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước các vấn đề cân bằng nước và điện giải bao gồm: người cao tuổi, người mắc bệnh xơ nang và người bị tổn thương tủy sống [6]. Những người lao động có bệnh nền tim mạch hoặc suy giảm chức năng thận cũng cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi bổ sung dung dịch điện giải [2] [4].

Gợi ý áp dụng thực tế cho người lao động nặng

Với các ca lao động dưới 3 giờ trong điều kiện nhiệt độ không quá khắc nghiệt, người lao động chỉ cần uống nước lọc đều đặn khoảng 250 ml sau mỗi 20 đến 30 phút và duy trì bữa ăn thông thường [3] [6] [5].

Nếu ca làm việc kéo dài trên 3 giờ, làm việc trong hầm lò hoặc môi trường hàn nhiệt độ cao, người lao động nên chủ động sử dụng các loại đồ uống thể thao hoặc dung dịch bù dịch có chứa natri và một lượng nhỏ carbohydrate [3] [4]. Việc chia nhỏ lượng nước uống thành nhiều lần trong suốt ca làm việc sẽ giúp cơ thể hấp thu tốt hơn và hạn chế nguy cơ tai nạn lao động do mệt mỏi [3] [5].

Tóm lại, thói quen uống nước thanh đạm theo chuẩn Địa Trung Hải chỉ phù hợp cho sinh hoạt nhẹ nhàng thường ngày. Đối với các công việc đặc thù như thợ hàn hay thợ mỏ, người lao động cần dựa trên các khuyến cáo y học lao động thực tế để bổ sung cả nước lẫn điện giải đúng cách, đảm bảo an toàn cho sức khỏe và hiệu suất làm việc.