Nhiều người có thói quen bắt đầu buổi sáng bằng một tách trà ấm để thanh lọc cơ thể và tìm kiếm sự tỉnh táo. Trà kukicha – loại trà truyền thống của Nhật Bản được làm từ cẫng và thân của cây trà – thường được ngợi ca vì hương vị thanh nhẹ, dịu ngọt và hàm lượng caffeine tự nhiên rất thấp. Tuy nhiên, không ít người sau khi uống loại trà này vào lúc bụng rỗng lại gặp phải cảm giác khó chịu, cồn cào và quặn thắt vùng thượng vị.
Thực tế, uống trà kukicha lúc đói hoàn toàn có thể gây cồn cào và xót ruột ở những người có cơ địa nhạy cảm hoặc tiền sử dạ dày. Dù kukicha lành tính hơn các loại trà búp thông thường, các thành phần hóa học tự nhiên trong dịch trà vẫn kích hoạt phản ứng tiết acid và kích thích niêm mạc dạ dày rỗng.
Cơ chế khiến dạ dày cồn cào khi bụng rỗng
Cảm giác cồn cào ruột xuất hiện chủ yếu do sự kết hợp giữa nồng độ acid dịch vị tăng cao và các đợt co bóp cơ trơn của thành dạ dày. Khi dạ dày rỗng, bên trong không có thức ăn để tạo ra lớp đệm hấp thu và trung hòa dịch vị.
Các hợp chất hóa học hòa tan trong nước trà khi tiếp xúc trực tiếp với bề mặt niêm mạc sẽ kích thích các tế bào thành dạ dày tăng cường bài tiết acid hydrochloric. Tác động hóa học cục bộ này của nước trà lên niêm mạc dạ dày diễn ra rất mạnh mẽ [1]. Khi lượng acid tự do này tăng nhanh mà không có cơ chất để tiêu hóa, nồng độ ion hydro tự do sẽ tăng cao, gây kích ứng các đầu mút thần kinh cảm giác.
Đồng thời, sự kích thích bài tiết acid thường đi kèm với những thay đổi về trương lực và nhu động của cơ trơn dạ dày [2]. Sự co thắt dạ dày kết hợp với môi trường acid đậm đặc tạo nên cảm giác quặn thắt, xót ruột và nóng rát mà dân gian thường gọi là "say trà" hay cồn cào ruột.
Nghiên cứu chỉ ra tác động của nước trà lên dịch vị
Để làm sáng tỏ ảnh hưởng trực tiếp của trà lên hệ tiêu hóa, các nhà khoa học đã tiến hành đo lường phản ứng tiết acid dạ dày khi sử dụng thức uống này.
Một nghiên cứu thực hiện năm 1984 trên 36 bệnh nhân loét tá tràng và 56 người khỏe mạnh không bị loét tá tràng đã theo dõi phản ứng acid dạ dày sau khi uống 200 ml trà bằng phương pháp chuẩn độ tại chỗ [1]. Kết quả cho thấy, việc uống 200 ml trà tạo ra một phản ứng tiết acid dạ dày gần tương đương với phản ứng khi tiêm một liều histamine tối đa ở mức 0,04 mg/kg [1].
Nghiên cứu này cũng xác nhận tác động kích thích của trà chủ yếu đến từ hành động hóa học cục bộ trực tiếp lên niêm mạc dạ dày [1]. Đáng chú ý, trà nguyên chất không pha thêm sữa và đường tạo ra phản ứng tiết acid thậm chí còn cao hơn mức phản ứng do liều tối đa của histamine kích thích [1]. Nồng độ nước trà có tác động mạnh nhất đến sự bài tiết acid dạ dày là 15 g trà pha trong 200 ml nước, tức đậm đặc gấp 3 lần so với một tách trà thông thường [1]. Bằng chứng này khẳng định trà là một chất kích thích tiết acid dạ dày rất mạnh, nhưng tác động này có thể giảm bớt bằng cách thêm sữa và đường [1].
Tác động của nhiệt độ và nhu động tiêu hóa
Nhiều người lầm tưởng rằng uống trà kukicha thật nóng khi bụng đói sẽ giúp làm ấm bụng và hạn chế cồn cào. Tuy nhiên, nhiệt độ của thức uống lỏng không làm thay đổi lượng acid mà dạ dày tiết ra.
Trong một nghiên cứu năm 1989 về ảnh hưởng của nhiệt độ thức uống dạng lỏng lên chức năng dạ dày ở người bình thường, 360 ml chất lỏng được truyền qua ống thông mũi - dạ dày ở ba mức nhiệt độ khác nhau: 58 độ C (rất nóng), 37 độ C (ấm bằng nhiệt độ cơ thể) và 4 độ C (lạnh đá) [3]. Cảm biến gắn trong ống thông ghi nhận nhiệt độ bên trong dạ dày trở về nhiệt độ cơ thể bình thường sau 16,7 ± 2,7 phút đối với đồ uống nóng và sau 23,8 ± 1,1 phút đối với đồ uống lạnh [3].
Lượng bài tiết acid dạ dày đều gia tăng sau khi nạp đồ uống ở cả ba mức nhiệt độ nóng, ấm và lạnh, nhưng nhiệt độ ban đầu hoàn toàn không ảnh hưởng đến mức độ bài tiết acid dạ dày [3]. Nhiệt độ cũng không gây tác động lên nồng độ gastrin trong huyết thanh, vốn tăng đáng kể sau tất cả các cữ uống [3]. Tốc độ tháo rỗng dạ dày đối với chất lỏng ở nhiệt độ nóng, ấm hay lạnh đều tương tự nhau [3]. Điều này chứng minh rằng dù uống trà kukicha nóng hay nguội, phản ứng kích thích tiết acid của dạ dày vẫn xảy ra như nhau khi bụng rỗng.
Bên cạnh đó, nghiên cứu trên mô hình động vật năm 1982 cho thấy các chất kích thích bài tiết acid và nhu động dạ dày hoạt động theo những cơ chế rất phức tạp [2]. Khi hóa chất kích thích acid như carbamylcholine tác động, nó gây kích thích bài tiết acid, làm co thắt dạ dày và tăng tốc độ tháo rỗng dạ dày [2]. Trong khi đó, các chất hóa học khác dù kích thích tiết acid nhưng không phải lúc nào cũng gây co thắt hoặc làm tăng tốc độ làm rỗng dạ dày [2]. Sự xuất hiện của các chất kích thích trong trà khi tiếp xúc niêm mạc rỗng có thể kích hoạt các phản ứng co thắt bất thường này.
Giới hạn của bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu hiện có đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về việc dung dịch trà kích thích bài tiết acid dạ dày trực tiếp thông qua cơ chế hóa học cục bộ [1]. Nghiên cứu cũng xác lập rằng nhiệt độ của dịch lỏng không can thiệp vào lượng acid được tiết ra [8, 1].
Tuy nhiên, các dữ liệu này có giới hạn nhất định khi xét riêng cho trà kukicha. Các thử nghiệm lâm sàng kinh điển chủ yếu đánh giá phản ứng tổng thể của trà nói chung hoặc dịch truyền lỏng có hoạt tính tương tự mà chưa phân lập riêng từng dòng trà cẫng đã rang. Dù vậy, do kukicha vẫn là sản phẩm từ cây chè và chứa đầy đủ các nhóm polyphenol tự nhiên, các phản ứng kích thích hóa học tại niêm mạc dạ dày được ghi nhận trong nghiên cứu vẫn áp dụng đầy đủ cho loại trà này [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi uống trà kukicha
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng trà kukicha hầu như không có caffeine nên hoàn toàn có thể uống thoải mái khi bụng đói mà không lo xót ruột. Thực tế, caffeine chỉ là một phần trong cơ chế gây khó chịu. Tác động kích thích bài tiết acid cục bộ từ các thành phần hóa học khác trong nước trà lên niêm mạc dạ dày mới là nguyên nhân chính khiến acid dâng cao [1].
Một ngộ nhận khác là uống trà thật nóng sẽ giúp dạ dày dễ chịu và tránh bị co thắt lúc đói. Nghiên cứu khoa học đã chứng minh nhiệt độ ban đầu của thức uống nóng hay lạnh không hề làm giảm tiết acid dạ dày cũng như không làm thay đổi nồng độ gastrin huyết thanh hay tốc độ tháo rỗng của dạ dày [3]. Thậm chí uống trà quá nóng còn có thể gây kích ứng vật lý thêm cho niêm mạc đang rỗng.
Ai nên thận trọng khi dùng trà kukicha lúc đói?
Những người có tiền sử viêm loét dạ dày, loét tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản cần đặc biệt cẩn giác. Phản ứng tiết acid sau khi uống một tách trà 200 ml có thể mạnh tương đương hoặc cao hơn tác động của liều histamine tối đa, khiến niêm mạc đang tổn thương bị xót và đau rát dữ dội hơn [1].
Những người có cơ địa bụng yếu, thường xuyên bị nôn nao, hoa mắt khi đói cũng không nên dùng trà kukicha như thức uống đầu tiên trong ngày. Trẻ nhỏ và người đang trong giai đoạn hồi phục sau bệnh đường tiêu hóa cần tránh hoàn toàn việc uống trà khi bụng rỗng. Đối với người có bệnh lý dạ dày mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi thói quen dùng trà.
Hướng dẫn cách dùng trà kukicha đúng cách và an toàn
Để thưởng thức hương vị của trà kukicha mà không lo bị cồn cào ruột, việc điều chỉnh thời điểm và nồng độ pha chế là yếu tố quyết định.
- Thời điểm sử dụng: Tuyệt đối không uống trà kukicha vào sáng sớm khi chưa ăn gì hoặc lúc đang đói cồn cào. Thời điểm lý tưởng nhất là uống sau bữa ăn chính từ 30 đến 60 phút, khi trong dạ dày đã có sẵn thức ăn làm lớp đệm che chắn.
- Nồng độ pha chế: Tránh pha trà quá đặc. Bằng chứng khoa học đã chỉ ra nồng độ trà 15 g/200 ml sẽ kích thích dạ dày tiết acid mạnh nhất [1]. Bạn nên pha thật loãng, dùng khoảng 3-5 g trà cho mỗi ấm nước để giảm bớt nồng độ kích ứng cục bộ lên niêm mạc.
- Cách kết hợp: Nếu yêu thích uống trà vào buổi sáng, có thể áp dụng phát hiện từ nghiên cứu: thêm một chút sữa vào trà sẽ làm giảm đáng kể khả năng kích thích bài tiết acid dạ dày của thức uống [1]. Bên cạnh đó, luôn lót dạ một chút tinh bột như bánh mì hoặc yến mạch trước khi nhấp từng ngụm trà nhỏ.
Trà kukicha là một thức uống truyền thống thơm ngon và đem lại nhiều giá trị thư giãn cho cuộc sống thường nhật. Tuy nhiên, việc lắng nghe cơ thể và uống đúng thời điểm sau khi ăn no sẽ giúp bạn tận hưởng trọn vẹn vị ngon của trà mà không phải chịu đựng cảm giác cồn cào, khó chịu nơi dạ dày.
