Thiếu sữa cho con bú là nỗi lo lắng thường trực của rất nhiều bà mẹ sau sinh. Nhiều phụ nữ vì cảm thấy mình không tiết đủ sữa mà vội vã tìm đến các loại trà thảo mộc, trong đó có trà chứa tiểu hồi hương (fennel), với hy vọng kích thích nguồn sữa mẹ dồi dào hơn.
Tuy nhiên, liệu uống trà tiểu hồi hương có thực sự mang lại hiệu quả lợi sữa vượt trội hay không, và mức độ an toàn của nó đối với mẹ và bé ra sao? Dữ liệu khoa học cho thấy các loại thảo dược này có thể mang lại sự an tâm tâm lý, nhưng bằng chứng đo lường về sự gia tăng thể tích sữa thực tế vẫn còn rất hạn chế và cần được nhìn nhận một cách thận trọng.
Cơn sốt thảo dược lợi sữa xuất phát từ tâm lý thiếu sữa
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo mạnh mẽ việc nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu đời và duy trì bú mẹ đến ít nhất 2 năm [1]. Dẫu vậy, lý do phổ biến nhất khiến các bà mẹ ngừng cho con bú sớm lại chính là cảm giác nhận định bản thân không đủ sữa cho con [1, 2].
Khi gặp rào cản này, rất nhiều phụ nữ tìm đến các sản phẩm kích thích tiết sữa (galactagogues) gồm thực phẩm, thảo dược hoặc thuốc [1, 8]. Việc sử dụng thảo dược lợi sữa đang ngày càng trở nên phổ biến trên toàn cầu dù dữ liệu về hiệu quả và tính an toàn của chúng còn hạn chế [1, 2, 8]. Nhu cầu tìm lại khả năng tự chủ và quyết tâm nuôi con bằng sữa mẹ thôi thúc nhiều người tìm đến các loại trà thảo mộc có chứa tiểu hồi hương [2].
Tác động thực tế: Hiệu quả sinh học hay lợi ích tâm lý?
Nhiều người tin rằng các hoạt chất trong thảo dược như tiểu hồi hương có thể tác động trực tiếp lên quá trình sản xuất sữa. Thế nhưng, các nghiên cứu lâm sàng đo lường chính xác lượng thể tích sữa tăng thêm từ thảo dược vẫn còn thiếu hụt rõ rệt [3].
Trong một nghiên cứu định tính năm 2015 qua 20 cuộc phỏng vấn sâu với các bà mẹ cho con bú dùng thảo dược lợi sữa, cảm giác tự tin và trao quyền làm mẹ là yếu tố nổi bật gắn liền với trải nghiệm tích cực [3]. Dù không có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng ghi nhận việc tăng thể tích sữa tiết ra, các dấu hiệu nhận thức về việc bú mẹ đầy đủ đã giúp nâng cao mức độ tự tin và mang lại lợi ích tâm lý cho người mẹ [3]. Chính tâm lý thoải mái và bớt căng thẳng này có thể gián tiếp hỗ trợ quá trình cho con bú thuận lợi hơn [3].
Bằng chứng khoa học về tính an toàn của trà thảo mộc chứa tiểu hồi
Để đánh giá mức độ an toàn của việc dùng trà lợi sữa, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng được công bố vào năm 2019 đã khảo sát 60 phụ nữ đang nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ và không gặp tình trạng thiếu sữa [4].
Các đối tượng được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm can thiệp uống trà thảo mộc tự nhiên (Mother's Milk herbal tea) chứa quả tiểu hồi đắng (bitter fennel), tiểu hồi (anise), rau mùi (coriander), hạt cỏ cà ri (fenugreek) và các thảo mộc khác; nhóm đối chứng dùng giả dược là lá cỏ roi ngựa chanh (lemon verbena) [4]. Nhật ký của người mẹ ghi nhận các triệu chứng bất lợi, lượng trà tiêu thụ và sự thỏa mãn của trẻ; chất lượng cuộc sống và tâm lý của mẹ được đánh giá tại thời điểm bắt đầu, sau 2 tuần và 4 tuần; các cuộc gọi sau nghiên cứu tiếp tục theo dõi tác dụng phụ cho đến khi trẻ tròn 12 tháng tuổi [4].
Kết quả thử nghiệm cho thấy không có bất kỳ biến cố bất lợi nào liên quan đến sản phẩm được ghi nhận trong suốt 30 ngày nghiên cứu cũng như trong năm đầu đời của trẻ [4]. Không có sự khác biệt giữa hai nhóm về các triệu chứng bất lợi của mẹ hoặc bé, chất lượng cuộc sống, sự tự tin vào việc nuôi con bằng sữa mẹ, tâm lý người mẹ, sự phát triển của trẻ và mức độ thỏa mãn của trẻ (tất cả p > 0,05) [4]. Kết quả này cho thấy loại trà kết hợp này dường như không gây nguy cơ mất an toàn cho mẹ và trẻ nhỏ khi dùng đúng liều thử nghiệm [4].
Hiểu lầm: Tự nhiên là hoàn toàn vô hại?
Tại nhiều quốc gia, quan niệm về các chất lợi sữa có sự phân hóa rõ rệt. Một khảo sát trực tuyến năm 2022 trên 2.055 phụ huynh tại Úc cho thấy đa số người tham gia nhìn nhận các chất kích thích tiết sữa có nguồn gốc thảo dược hoặc chế độ ăn uống là an toàn hơn so với việc dùng thuốc [5].
Khảo sát này cũng chỉ ra nguồn thông tin về chất lợi sữa được tìm kiếm nhiều nhất là internet (52%), chuyên gia tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ (46%), nữ hộ sinh (42%), bác sĩ đa khoa (39%) và mạng xã hội (35%) [5]. Trong khi đó, các chuyên gia tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ và đường dây nóng hỗ trợ thường được đánh giá là hữu ích, còn bác sĩ đa khoa và dược sĩ cộng đồng lại hay bị đánh giá là không hữu ích [5].
Việc tự ý tìm hiểu trên mạng và tin rằng thảo dược luôn lành tính khiến nhiều người có xu hướng dùng quá liều hoặc dùng bừa bãi. Tại Đông Nam Á, một nghiên cứu mô tả năm 2022 tại Penang (Malaysia) trên 322 bà mẹ có con dưới 6 tháng tuổi ghi nhận 76% người tham gia có dùng chất lợi sữa, chủ yếu là thực phẩm như chà là (66%), yến mạch (58%) và đậu nành (56%), với nguồn thông tin chủ yếu đến từ gia đình và bạn bè [6]. Dù 65% số người sử dụng cảm thấy chúng có hiệu quả, nghiên cứu vẫn nhấn mạnh cần thêm các khảo sát chặt chẽ về tính an toàn và hiệu lực [6].
Giới hạn của bằng chứng và góc nhìn từ giới chuyên môn
Mặc dù được dùng rộng rãi, bằng chứng khoa học vững chắc về các sản phẩm lợi sữa nói chung vẫn là một lỗ hổng lớn. Một khảo sát cắt ngang năm 2016 tại Mỹ trên nhóm nhân viên y tế tư vấn cho phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ cho thấy hơn 70% người được hỏi có khuyên dùng các sản phẩm lợi sữa [1]. Hơn 80% người phản hồi nhận định các sản phẩm này hữu ích cho khách hàng của họ và chỉ một phần ba báo cáo có tác dụng phụ [1].
Tuy nhiên, lý do chính khiến các nhân viên y tế ngần ngại giới thiệu các chất kích thích tiết sữa chính là thiếu bằng chứng đầy đủ về hiệu quả và độ an toàn [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng cần có thêm các thử nghiệm mạnh mẽ hơn cũng như hệ thống giám sát cảnh giác dược tốt hơn để đảm bảo cho cả người dùng lẫn người kê đơn [1].
Đối với các can thiệp dùng thuốc tây như domperidone, một đánh giá hệ thống năm 2015 chỉ ra rằng dù thuốc có làm tăng lượng sữa, dữ liệu còn hạn chế và thuốc tiềm ẩn nguy cơ gây hội chứng QT kéo dài và đột tử do tim, phần lớn xảy ra ở phụ nữ [7]. Tổng quan này kết luận rằng việc cải thiện thực hành cho con bú dường như hiệu quả và an toàn hơn so với việc điều trị dùng thuốc ngoài chỉ định [7].
Ai nên thận trọng khi dùng thảo dược lợi sữa?
Phụ nữ đang mang thai cần tuyệt đối thận trọng và không tự ý sử dụng các loại trà dược liệu đậm đặc như tiểu hồi hương khi chưa có hướng dẫn y tế, bởi một số thành phần thảo dược có thể gây co thắt tử cung hoặc ảnh hưởng đến thai kỳ.
Bên cạnh đó, các bà mẹ đang cho con bú có con sơ sinh non yếu, nhẹ cân hoặc có bệnh lý bẩm sinh không nên tùy tiện dùng liều cao các chế phẩm thảo dược chiết xuất đậm đặc. Hệ thống chuyển hóa và thần kinh của trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện, việc tiếp xúc với các hợp chất tinh dầu qua sữa mẹ ở nồng độ cao tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe. Những người có tiền sử dị ứng với các loại thảo mộc thuộc họ hoa tán cũng cần tránh dùng.
Gợi ý áp dụng thực tế cho mẹ sau sinh
Khi gặp khó khăn về nguồn sữa, việc đầu tiên người mẹ cần làm là tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn về kỹ thuật cho con bú thay vì tự ý tìm mua các loại thảo dược không rõ nguồn gốc. Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng việc phụ nữ gặp phải những trải nghiệm không thỏa đáng với nhân viên y tế, bị từ chối hoặc nhận thông tin mâu thuẫn là nguyên nhân chính khiến họ tự tìm đến chất kích thích tiết sữa [2].
Nếu có ý định dùng trà thảo mộc có chứa tiểu hồi, các mẹ nên lưu ý:
- Chỉ chọn sản phẩm trà túi lọc thương mại có công thức rõ ràng, được kiểm định từ các nhãn hiệu uy tín, chẳng hạn như dạng trà thảo mộc tổng hợp đã qua nghiên cứu kiểm nghiệm [4].
- Không tự ý đun sắc các loại tinh dầu nguyên chất hoặc hạt tiểu hồi thô với liều lượng lớn trong thời gian dài.
- Giữ tinh thần thoải mái, bởi sự tự tin và tâm lý ổn định là một trong những chìa khóa quan trọng nhất giúp duy trì nguồn sữa mẹ thành công [3].
- Khi gặp vấn đề thiếu sữa kéo dài hoặc có các triệu chứng bất thường, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia tư vấn sữa mẹ trước khi áp dụng bất kỳ sản phẩm hỗ trợ nào.
Tóm lại, trà thảo mộc chứa tiểu hồi có thể mang lại sự an tâm và là giải pháp hỗ trợ lành tính nếu dùng đúng liều lượng đã được kiểm chứng an toàn [4]. Tuy nhiên, thảo dược không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng cân bằng, việc uống đủ nước và kỹ thuật cho con bú đúng cách.