Chế độ DASH khi mang thai: Lợi ích và rủi ro thiếu chất cần biết

Kiểm soát huyết áp trong thai kỳ là mối quan tâm hàng đầu của nhiều thai phụ nhằm phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm. Chế độ ăn DASH vốn nổi tiếng cho người tăng huyết áp thường được cân nhắc áp dụng nhằm duy trì huyết áp ổn định.

Hiện tại, bằng chứng về hiệu quả của chế độ DASH trong thai kỳ chủ yếu đến từ các nghiên cứu quan sát và một vài thử nghiệm quy mô nhỏ [3, 4]. Dữ liệu cho thấy DASH hỗ trợ điều hòa huyết áp nhẹ và giảm nguy cơ thai to, nhưng bằng chứng can thiệp lâm sàng để ngăn ngừa biến cố còn rất yếu [6, 7].

Bằng chứng chế độ DASH tác động đến huyết áp thai kỳ

Chế độ DASH tập trung vào rau củ quả, hạt, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo và giới hạn natri dưới 3 g mỗi ngày [2, 8]. Mô hình này giàu khoáng chất như kali, magie, canxi và chất xơ ^[1].

Một thử nghiệm can thiệp nhỏ trên 34 phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường thai kỳ tại Iran cho thấy tuân thủ chế độ DASH trong 4 tuần giúp cải thiện huyết áp tâm thu vào tam cá nguyệt thứ ba ^[2]. Tuy nhiên, một nghiên cứu quan sát trên 1.760 thai phụ tại Mỹ lại không ghi nhận mối liên hệ giữa điểm DASH và huyết áp ở giai đoạn này ^[2].

Tại Ireland, nghiên cứu quan sát ROLO trên 511 phụ nữ cho thấy việc tuân thủ DASH liên quan đến huyết áp tâm trương thấp hơn ở tam cá nguyệt thứ nhất (-0,70 mmHg) và tam cá nguyệt thứ ba (-0,68 mmHg) ^[3]. Chỉ số huyết áp động mạch trung bình cũng giảm lần lượt 0,78 mmHg và 0,54 mmHg trong hai giai đoạn này ^[3]. Dù vậy, sau khi điều chỉnh các yếu tố lối sống và nhân khẩu học, mức giảm huyết áp trong dân số nguy cơ thấp chỉ ở mức rất nhỏ ^[2].

Tác động của DASH đến cân nặng sơ sinh và nguy cơ sinh non

DASH có liên quan đến việc cải thiện một số chỉ số sinh của trẻ sơ sinh. Một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu trên 601 cặp mẹ con tại Brazil ghi nhận phụ nữ có điểm tuân thủ DASH cao nhất giảm 49% nguy cơ sinh con quá to so với tuổi thai (LGA) ^[4]. Chế độ này không làm tăng nguy cơ sinh trẻ nhẹ cân so với tuổi thai (SGA) trong quần thể nghiên cứu ^[4].

Phân tích gộp năm 2025 chỉ ra DASH là mô hình có triển vọng giảm nguy cơ sinh non và cân nặng sơ sinh thấp ^[5]. Tuy nhiên, kết luận này chỉ dựa trên một thử nghiệm can thiệp đơn lẻ với mức độ chắc chắn của bằng chứng rất thấp và tỷ lệ biến cố nhỏ ^[5].

Mối liên hệ giữa DASH và sức khỏe hô hấp của trẻ

Chế độ DASH giàu chất chống oxy hóa từ rau quả, trên lý thuyết có thể giúp phổi thai nhi giảm tổn thương do stress oxy hóa ^[6]. Nghiên cứu phân tích gộp trên 18.000 trẻ em nhận thấy người mẹ có điểm DASH rất thấp liên quan đến việc tăng nguy cơ trẻ bị khò khè hoặc tắc nghẽn đường thở ở tuổi mầm non ^[6].

Mặc dù vậy, nghiên cứu này không phát hiện mối liên hệ nhất quán giữa điểm số DASH của mẹ và bệnh hen suyễn ở trẻ ^[6]. Các nhà nghiên cứu nhận định việc bổ sung vi chất riêng lẻ như vitamin D hay axit béo omega-3 có thể đóng vai trò rõ ràng hơn đối với nguy cơ mắc hen suyễn so với một mô hình ăn tổng thể ^[6].

Nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và hiểu lầm thường gặp

Nhiều người cho rằng áp dụng máy móc chế độ ăn DASH luôn an toàn tuyệt đối cho mọi giai đoạn mang thai. Đây là quan điểm chưa đúng vì nhu cầu năng lượng và vi chất của thai phụ khác biệt lớn so với người trưởng thành không mang thai.

Đáng chú ý, các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu đánh giá về nguy cơ thiếu hụt iod hoặc thiếu hụt năng lượng khi thực hiện DASH trong thai kỳ. Việc tự ý cắt giảm quá mức lượng muối và tinh bột mà không bổ sung nguồn iod hoặc calo thay thế có thể tạo ra những rủi ro dinh dưỡng tiềm ẩn chưa được nghiên cứu kiểm chứng.

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Nhiều khía cạnh quan trọng về chế độ DASH ở thai phụ vẫn chưa có lời giải:

• Thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng quy mô lớn để xác định hiệu quả ngăn ngừa tiền sản giật thực tế [3, 7].
• Chưa có dữ liệu rõ ràng về tình trạng cung cấp đủ vi chất quan trọng như iod khi giảm muối nghiêm ngặt.
• Chưa xác định được tác động dài hạn của chế độ ăn theo từng tam cá nguyệt đối với sự phát triển đa cơ quan của trẻ ^[6].
• Mức độ biến thiên thực phẩm giữa các quốc gia và văn hóa ẩm thực làm giảm tính đồng nhất khi áp dụng thang điểm DASH ^[7].

Ai nên thận trọng khi ăn theo chế độ DASH?

• Thai phụ bị ốm nghén nặng, sụt cân hoặc khó nạp năng lượng cần tránh việc kiêng khem cứng nhắc.
• Thai phụ có bệnh lý nền về thận hoặc rối loạn chuyển hóa khoáng chất cần được bác sĩ chuyên khoa theo dõi lượng kali và magie nạp vào.
• Những người có thói quen ăn nhạt sẵn cần chú ý nguy cơ thiếu iod nếu tiếp tục cắt giảm mạnh gia vị chứa iod.
• Thai phụ mang đa thai hoặc có chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp cần ưu tiên mật độ năng lượng trước khi giới hạn các nhóm chất.

Cách áp dụng chế độ DASH an toàn trong thai kỳ

Thay vì rập khuôn thực đơn nghiêm ngặt, thai phụ nên áp dụng các nguyên tắc cốt lõi của DASH một cách linh hoạt:

• Tăng cường rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu để bổ sung chất xơ cùng khoáng chất tự nhiên [2, 8].
• Ưu tiên sữa ít béo và thịt nạc, hạn chế thịt đỏ chế biến sẵn và các loại nước ngọt chứa đường bổ sung ^[8].
• Duy trì lượng natri vừa phải, không giảm muối cực đoan và ưu tiên sử dụng muối iod theo khuyến nghị y tế.
• Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh khẩu phần phù hợp với từng giai đoạn phát triển của thai nhi.

DASH mang lại nhiều hứa hẹn trong việc hỗ trợ điều hòa huyết áp và cải thiện cân nặng thai nhi [4, 6]. Tuy nhiên, do bằng chứng can thiệp quy mô lớn còn thiếu, thai phụ không nên áp dụng kiêng khem cực đoan mà cần tập trung cân bằng dưỡng chất dưới sự hướng dẫn y tế [3, 7].