Uống viên canxi có làm tăng nguy cơ sỏi thận?

Nhiều người có thói quen uống viên canxi bổ sung để phòng ngừa loãng xương, nhưng lại thường trực nỗi lo sợ bị lắng cặn tạo thành sỏi thận. Thực tế, không ít người từng bị sỏi thận đã vội vã cắt giảm toàn bộ canxi trong khẩu phần ăn thường ngày vì nghĩ rằng càng nạp nhiều canxi thì sỏi càng dễ hình thành.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy câu trả lời không đơn giản như vậy: việc uống viên canxi tổng hợp có thể làm tăng nguy cơ sỏi thận nếu dùng sai cách, trong khi canxi đến từ thực phẩm tự nhiên lại mang đến tác dụng bảo vệ và làm giảm nguy cơ tạo sỏi ^[1], ^[2].

Nghịch lý canxi và cơ chế hình thành sỏi canxi oxalat

Phần lớn sỏi thận hiện nay là dạng sỏi canxi oxalat. Khi lượng canxi đào thải qua nước tiểu tăng cao kết hợp với oxalat dư thừa, chúng sẽ kết tinh tạo thành các tinh thể sỏi. Vì vậy, nhiều người lầm tưởng rằng cắt giảm canxi nạp vào cơ thể sẽ giúp làm giảm nồng độ canxi niệu và ngăn ngừa sỏi thận ^[3], ^[4].

Trên thực tế, ruột non là nơi diễn ra sự tương tác quan trọng giữa canxi và oxalat. Canxi hoạt động như một chất liên kết tự nhiên với cả photphat và oxalat ngay trong lòng ruột ^[3]. Khi chúng ta ăn các thực phẩm chứa canxi trong bữa ăn, canxi sẽ gắn kết với oxalat từ thức ăn để tạo thành hợp chất không hòa tan và đào thải thẳng ra ngoài theo phân ^[1], ^[3].

Ngược lại, nếu áp dụng một chế độ ăn nghèo canxi, lượng ion oxalat tự do không được liên kết trong ruột sẽ tăng vọt ^[3]. Ruột sẽ hấp thu lượng oxalat tự do dư thừa này vào máu, sau đó chuyển đến thận để bài tiết ra nước tiểu, dẫn đến tình trạng tăng oxalat niệu và làm tăng nguy cơ kết tinh sỏi ^[3], ^[4], ^[5]. Nếu bổ sung quá mức, canxi có thể làm tăng canxi niệu lên tới 20% ở những người vốn đã bị tăng canxi niệu vô căn ^[3]. Do đó, việc thiếu canxi trong đường tiêu hóa thực chất lại thúc đẩy tạo sỏi oxalat mạnh mẽ hơn ^[3], ^[5].

Bằng chứng nghiên cứu trên hàng chục nghìn phụ nữ

Tác động trái ngược giữa canxi thực phẩm và viên uống canxi đã được chứng minh qua các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn theo dõi trong nhiều năm.

Một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu kinh điển công bố năm 1997 trên 91.731 phụ nữ tham gia Nurses' Health Study I, theo dõi suốt 12 năm với 903.849 người-năm, đã ghi nhận 864 trường hợp mắc sỏi thận có triệu chứng ^[2]. Kết quả cho thấy nhóm phụ nữ tiêu thụ canxi thực phẩm cao nhất giảm được 35% nguy cơ mắc sỏi thận so với nhóm tiêu thụ thấp nhất (nguy cơ tương đối RR = 0,65; khoảng tin cậy 95% CI: 0,50 - 0,83) ^[2]. Ngược lại, những người sử dụng viên canxi bổ sung lại có nguy cơ mắc sỏi thận tăng 20% so với người không dùng (RR = 1,20; CI: 1,02 - 1,41) ^[2]. Đáng chú ý, có tới 67% phụ nữ dùng viên canxi bổ sung trong nghiên cứu đã không uống kèm bữa ăn hoặc uống trong các bữa ăn có hàm lượng oxalat thấp ^[2].

Đến năm 2004, nghiên cứu Nurses' Health Study II tiến hành trên 96.245 phụ nữ trẻ hơn (từ 27 đến 44 tuổi) trong thời gian 8 năm với 685.973 người-năm theo dõi, ghi nhận 1.223 ca mắc sỏi thận ^[6]. Nhóm phụ nữ tiêu thụ lượng canxi thực phẩm cao nhất cũng giảm được 27% nguy cơ mắc sỏi thận so với nhóm thấp nhất (RR = 0,73; CI: 0,59 - 0,90) ^[6]. Ở nhóm phụ nữ trẻ này, việc sử dụng viên canxi bổ sung không cho thấy mối liên hệ làm tăng nguy cơ tạo sỏi ^[6].

Năm 2013, nghiên cứu Study of Osteoporotic Fractures (SOF) trên phụ nữ lớn tuổi ghi nhận rằng những phụ nữ đang hoặc từng dùng viên canxi bổ sung có tỷ lệ tiền sử sỏi thận thấp hơn 21% đến 38% ^[5]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng phần lớn biến cố sỏi thận đã xảy ra từ trước khi tham gia nghiên cứu, khiến những phụ nữ từng có sỏi thường e ngại bổ sung canxi hoặc chỉ dùng liều rất thấp ^[5]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh những người có tiền sử tạo sỏi thường có tỷ lệ hấp thu canxi từng phần ở ruột cao hơn ^[5], ^[7].

Canxi thực phẩm và viên uống canxi: Vì sao có sự khác biệt?

Sự khác biệt lớn nhất giữa canxi từ thức ăn và viên canxi tổng hợp nằm ở thời điểm hiện diện trong ruột và nồng độ hấp thu. Canxi tự nhiên từ sữa, các sản phẩm từ sữa hoặc nguồn thực vật luôn đi kèm với thức ăn trong các bữa ăn chính ^[7]. Nhờ đó, canxi luôn có sẵn trong lòng ruột đúng lúc thức ăn chứa oxalat đi xuống để gắn kết trực tiếp, triệt tiêu sự hấp thu oxalat ^[1], ^[3]. Mức tiêu thụ canxi tự nhiên thông thường nếu không bổ sung nhân tạo cũng không vượt quá 1,2 gam/ngày ^[3].

Trong khi đó, viên uống canxi thường chứa hàm lượng canxi nguyên tố đậm đặc được giải phóng nhanh. Nếu người dùng uống viên canxi lúc bụng đói hoặc cách xa bữa ăn, trong ruột sẽ không có sẵn oxalat từ thức ăn để canxi gắn kết ^[1], ^[2]. Lượng canxi tự do dư thừa này sẽ được hấp thu ồ ạt vào máu, đẩy nhanh tốc độ lọc qua cầu thận và làm tăng nồng độ canxi trong nước tiểu, tạo điều kiện thuận lợi cho sỏi hình thành ^[2], ^[3], ^[4]. Dù vậy, một số nghiên cứu gần đây cho thấy nếu viên canxi bổ sung được uống ngay trong bữa ăn thì chúng cũng có thể tạo ra tác dụng bảo vệ tương tự canxi thực phẩm nhờ khả năng gắn kết oxalat ^[1].

Bên cạnh canxi, nhiều yếu tố dinh dưỡng khác cũng ảnh hưởng rõ rệt đến sỏi thận. Tiêu thụ nhiều chất lỏng giúp giảm nguy cơ sỏi với RR = 0,61 trong nghiên cứu năm 1997 và RR = 0,68 trong nghiên cứu năm 2004 ^[2], ^[6]. Kali giúp giảm nguy cơ với RR = 0,65 ^[2], và phytat giúp giảm nguy cơ tạo sỏi với RR = 0,63 ^[6]. Ngược lại, ăn nhiều đường sucrose làm tăng nguy cơ sỏi thận (RR = 1,52 theo nghiên cứu năm 1997 và RR = 1,31 theo nghiên cứu năm 2004) ^[2], ^[6], natri cao làm tăng nguy cơ với RR = 1,30 ^[2], và chế độ ăn nhiều protein động vật cũng làm tăng nguy cơ sỏi thông qua việc tăng tải lọc cầu thận và tăng bài tiết canxi niệu ^[3], ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp về việc kiêng canxi

Hiểu lầm phổ biến nhất là người từng bị sỏi thận thì phải kiêng tuyệt đối các thực phẩm giàu canxi như sữa, tôm, cua hay các loại rau lá xanh. Việc kiêng khem quá mức này không chỉ làm tăng nguy cơ loãng xương, mất xương mà còn trực tiếp làm tăng nguy cơ tái phát sỏi do ruột hấp thu quá nhiều oxalat tự do ^[3], ^[4], ^[5].

Nghiên cứu cho thấy việc hạn chế canxi trong chế độ ăn thậm chí còn kém hiệu quả hơn so với việc hạn chế muối và hạn chế protein động vật trong việc ngăn ngừa sỏi tái phát ^[7]. Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ uống viên canxi là chắc chắn bị sỏi thận. Thực chất, nguy cơ sỏi thận từ viên uống canxi chỉ tăng lên khi người dùng uống sai thời điểm (uống lúc bụng đói), uống liều quá cao không cần thiết, hoặc không bổ sung đủ nước trong ngày ^[1], ^[2].

Ai nên thận trọng khi dùng viên canxi?

Những người đã từng được chẩn đoán mắc sỏi thận chứa canxi cần đặc biệt cẩn trọng. Viên canxi bổ sung từng được xếp vào nhóm chống chỉ định chính thức ở người có tiền sử sỏi thận chứa canxi ^[1]. Với nhóm đối tượng này, việc ưu tiên canxi từ thực phẩm tự nhiên luôn là lựa chọn hàng đầu bất cứ khi nào có thể do viên uống tiềm ẩn nguy cơ tuân thủ kém và gia tăng canxi niệu ^[1].

Những người mắc chứng tăng canxi niệu vô căn cũng cần cảnh giác, bởi việc bổ sung canxi có thể làm tăng canxi niệu lên đến 20% ^[3]. Những bệnh nhân có bệnh lý cường tuyến cận giáp hoặc loãng xương thường bị mất cân bằng canxi âm tính, làm tăng đào thải canxi qua nước tiểu bất kể lượng nạp vào từ chế độ ăn ^[3]. Đối với những người đã từng bị sỏi thận, việc can thiệp chế độ ăn và bổ sung canxi nên được hướng dẫn dựa trên xét nghiệm hóa sinh nước tiểu 24 giờ để kiểm soát an toàn mức canxi niệu ^[8], ^[4].

Hướng dẫn sử dụng canxi đúng cách và an toàn

Để vừa bảo vệ khung xương vừa không tạo gánh nặng cho hệ tiết niệu, bạn nên áp dụng các nguyên tắc khoa học sau:

• Ưu tiên canxi từ nguồn thực phẩm tự nhiên: Nên bổ sung canxi qua chế độ ăn thường ngày thông qua sữa, các chế phẩm từ sữa hoặc các loại thực phẩm giàu canxi khác được phân bổ đều trong các bữa ăn ^[1], ^[7].
• Uống viên canxi cùng bữa ăn nếu phải bổ sung: Nếu có chỉ định phải dùng viên canxi, hãy uống ngay trong hoặc ngay sau bữa ăn có chứa oxalat để canxi gắn kết với oxalat tại ruột, giảm thiểu hấp thu cả oxalat lẫn canxi tự do dư thừa vào máu ^[1], ^[2].
• Cân bằng các chất dinh dưỡng: Cắt giảm lượng đường sucrose và muối natri trong khẩu phần vì chúng thúc đẩy tạo sỏi ^[2], ^[6]. Hạn chế tiêu thụ quá nhiều protein động vật nhằm tránh tình trạng tăng lọc cầu thận và tăng canxi niệu ^[3], ^[6].
• Uống đủ nước và tăng cường chất ức chế tạo sỏi: Duy trì lượng chất lỏng dồi dào để làm loãng nước tiểu ^[2], ^[6]. Tăng cường các thực phẩm giàu phytat và các chất bảo vệ như kali, magie để ức chế quá trình kết tinh sỏi ^[2], ^[6], ^[7].

Viên canxi tổng hợp có thể làm tăng nguy cơ sỏi thận nếu sử dụng tùy tiện, đặc biệt là khi uống cách xa bữa ăn. Thay vì lo sợ mà kiêng khem cực đoan, hãy ưu tiên nguồn canxi tự nhiên từ thực phẩm và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được kiểm tra nước tiểu 24 giờ trước khi dùng viên bổ sung liều cao.