Nhiều người có thói quen sử dụng các loại rau củ và thảo mộc họ hoa tán như cần tây, cần núi để thanh lọc cơ thể hoặc ép lấy nước uống mỗi ngày. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi uống nước ép cần núi đậm đặc hoặc chế biến các món ăn từ loại cây này với lượng lớn lại gặp phải tình trạng da ửng đỏ, ngứa ngáy và bỏng rát dữ dội khi ra nắng.
Hiện tượng này bắt nguồn từ việc trong cần núi có chứa hàm lượng đáng kể hợp chất tự nhiên mang tên furanocoumarin. Khi được dung nạp với liều lượng cao, chất này sẽ ngấm vào tế bào da và bị kích hoạt dưới tác động của tia cực tím từ ánh nắng mặt trời, gây ra phản ứng viêm da độc tính quang học (phytophotodermatitis).
Furanocoumarin và cơ chế gây độc quang học của cần núi
Cần núi là loài thực vật thuộc họ Hoa tán (Apiaceae), cùng họ với nhiều loại cây quen thuộc khác như cần tây, mùi tây hay cà rốt. Theo các chuyên gia da liễu, họ Hoa tán cùng với họ Cửu lý hương (Rutaceae) và họ Dâu tằm (Moraceae) là những nhóm thực vật điển hình chứa hàm lượng cao các hợp chất gây nhạy cảm ánh sáng [1].
Hợp chất chính chịu trách nhiệm cho phản ứng này là furanocoumarin và các dẫn xuất psoralen [1]. Bình thường, furanocoumarin đóng vai trò như một cơ chế tự vệ sinh học của thực vật giúp chống lại nấm mốc và côn trùng gây hại. Tuy nhiên, đối với làn da của con người, phân tử này lại trở thành một tác nhân độc hại khi gặp ánh sáng.
Phản ứng viêm da do độc quang học từ thực vật không phải là một phản ứng dị ứng mang tính miễn dịch mà là phản ứng độc tế bào trực tiếp [1]. Khi các phân tử ngoại sinh này tích tụ ở biểu bì, chúng hấp thụ những bước sóng ánh sáng thường vô hại và kích hoạt chuỗi phản ứng viêm cấp tính trên bề mặt da [2].
Phân tử thực vật phá hủy tế bào da dưới tia cực tím ra sao?
Để phản ứng viêm da độc quang bùng phát, cần có sự tương tác trực tiếp giữa furanocoumarin và tia bức xạ cực tím. Các nghiên cứu quang sinh học xác định rằng furanocoumarin đặc biệt nhạy cảm với dải sóng tia cực tím A (UV-A) có bước sóng dao động từ 320 đến 400 nm [3]. Khi tiếp xúc với ánh sáng trong dải quang phổ này, cấu trúc phân tử của hợp chất sẽ bị kích hoạt sang trạng thái năng lượng cao.
Khác với một số hợp chất thực vật khác chỉ tác động lên màng tế bào, mục tiêu tấn công chính của furanocoumarin lại là nhân tế bào [3]. Khi thâm nhập vào nhân, các phân tử furanocoumarin sẽ xen vào giữa các chuỗi xoắn kép của axit nucleic (DNA) [3]. Dưới tác động kích hoạt của tia cực tím UV-A, chúng liên kết cộng hóa trị với các đại phân tử này để tạo thành các phức hợp quang hóa (photoadducts) [3].
Sự hình thành của các phức hợp quang hóa làm tổn thương trực tiếp chuỗi DNA của tế bào da, ức chế quá trình sao chép và phân chia tế bào. Khi các tế bào biểu bì bị tổn thương nghiêm trọng và chết đi, phản ứng viêm độc tế bào sẽ nhanh chóng bùng phát, dẫn đến hiện tượng đỏ da (erythema), phù nề (edema), hình thành bọng nước chứa dịch và sau đó là tăng sắc tố da kéo dài [1].
Hấp thu qua đường tiêu hóa hay tiếp xúc trực tiếp nguy hiểm hơn?
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ khi nhựa cây chạm vào da mới gây ra hiện tượng bỏng rát. Tuy nhiên, các nhà khoa học chỉ ra rằng các chất gây độc quang học tự nhiên có thể xâm nhập vào da qua hai con đường riêng biệt: tiếp xúc trực tiếp qua bề mặt da hoặc vận chuyển theo đường toàn thân qua dòng máu sau khi tiêu thụ [4].
Khi bạn chạm hoặc cọ xát với lá và thân cây cần núi tươi, furanocoumarin sẽ bám trực tiếp trên bề mặt biểu bì và có thể kích hoạt tổn thương tế bào chỉ trong vài phút tiếp xúc với ánh nắng [4]. Ngược lại, khi bạn ăn hoặc uống nước ép cần núi liều cao, các hợp chất này được hấp thu nhanh chóng từ đường ruột vào máu và phân bố đến các mạch máu dưới da trong vòng vài giờ [4].
Mức độ nghiêm trọng của phản ứng độc quang phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng chất đưa vào cơ thể, mức độ và thời gian tiếp xúc với tia cực tím, loại tia cực tím cũng như thể tích phân bố của chất đó trong da [5]. Do đó, việc tiêu thụ cần núi với số lượng quá nhiều, đặc biệt là dưới dạng nước ép cô đặc, sẽ làm tăng nồng độ furanocoumarin phân bố tại các mô da, khiến da trở nên đặc biệt nhạy cảm ngay cả khi chỉ phơi nắng trong thời gian ngắn [5].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Một tổng quan công bố năm 2024 về hiện tượng viêm da do thực vật nhấn mạnh rằng furanocoumarin và psoralen là các hợp chất then chốt thúc đẩy các phản ứng độc quang học dẫn đến viêm da tiếp xúc ánh sáng [1]. Báo cáo này ghi nhận các tổn thương da đặc trưng bao gồm ban đỏ, bọng nước và tăng sắc tố sau viêm, đồng thời khẳng định việc xác định các loài cây thuộc họ Hoa tán có vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa bệnh lý này [1].
Nghiên cứu về độc chất quang học tự nhiên năm 1987 đã làm rõ cơ chế ở cấp độ phân tử, xác định furanocoumarin phản ứng trong dải tia UV-A từ 320-400 nm và tấn công trực tiếp vào nhân tế bào bằng cách tạo liên kết quang hóa với axit nucleic [3]. Đây là bằng chứng thực nghiệm giải thích vì sao tổn thương do furanocoumarin thường sâu và để lại vết thâm rất lâu lành.
Nghiên cứu về các phản ứng nhạy cảm ánh sáng năm 2024 cũng chỉ ra rằng phản ứng độc quang học (phototoxicity) xảy ra phổ biến hơn nhiều so với phản ứng dị ứng quang học (photoallergy) [5]. Báo cáo này cảnh báo rằng bên cạnh các tổn thương cấp tính như bỏng rát hay phồng rộp, sự tích tụ của các chất gây nhạy cảm ánh sáng khi kết hợp với tia cực tím còn làm tăng nguy cơ ung thư da về lâu dài thông qua cơ chế sinh ung do ánh sáng [5].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu năm 1998 và 2006 cũng xác nhận rằng trong các phản ứng độc quang, mô tế bào bị phá hủy trực tiếp mà không cần sự tham gia của các kháng thể hay tế bào miễn dịch [2]. Tỷ lệ mắc các rối loạn độc quang trong cộng đồng là rất lớn do có hàng trăm hợp chất tự nhiên và hóa dược mang đặc tính này [6].
Lợi ích của cần núi và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Không thể phủ nhận rằng cần núi là một loại rau gia vị và thảo dược truyền thống mang lại nhiều giá trị dinh dưỡng. Loại cây này chứa các hợp chất chống oxy hóa, tinh dầu thơm hỗ trợ tiêu hóa và thường được dùng trong ẩm thực để kích thích cảm giác ngon miệng. Tuy nhiên, việc sử dụng cần núi như một "thần dược" thải độc với liều lượng cực lớn hàng ngày lại tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.
Các bằng chứng khoa học hiện nay đã làm rất rõ cơ chế gây độc của furanocoumarin trên tế bào và mô sinh học [1], [3]. Dẫu vậy, phần lớn các thử nghiệm định lượng chính xác nồng độ furanocoumarin hấp thu qua đường tiêu hóa dẫn đến phản ứng bỏng rát lâm sàng chủ yếu được ghi nhận qua các báo cáo ca bệnh hoặc nghiên cứu trên động vật ăn cỏ [4]. Chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người về ngưỡng an toàn tuyệt đối của từng loại nước ép thảo mộc do rào cản đạo đức liên quan đến nguy cơ gây bỏng da và tổn hại DNA [5]. Do đó, việc tự ý sử dụng cần núi với liều cao luôn tiềm ẩn nguy cơ vượt ngưỡng dung nạp của cơ thể.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc
Sai lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì tuyệt đối lành tính". Nhiều người tin rằng nước ép rau củ càng đậm đặc thì hiệu quả thanh lọc cơ thể càng cao. Thực tế, việc cô đặc một lượng lớn cần núi trong một cốc nước ép sẽ làm tăng vọt nồng độ furanocoumarin được đưa vào máu, khiến làn da trở thành một "tấm bia" nhạy cảm trước ánh sáng mặt trời [4].
Một hiểu lầm khác là cho rằng phản ứng nổi đỏ, rát da sau khi ăn cần núi là do "cơ thể đang thải độc qua da" hoặc do dị ứng thực phẩm. Về mặt bệnh học, phản ứng độc quang học hoàn toàn khác với dị ứng [2]. Trong dị ứng quang học, hệ miễn dịch bị kích hoạt và chỉ xảy ra ở những cá thể có cơ địa mẫn cảm, trong khi phản ứng độc quang học là tổn thương trực tiếp lên tế bào và có thể xảy ra ở bất kỳ ai nếu tích lũy đủ lượng chất và tiếp xúc đủ liều lượng tia cực tím [5], [2].
Ngoài ra, nhiều người tin rằng chỉ cần bôi kem chống nắng thông thường là có thể thoải mái uống nước ép cần núi liều cao rồi phơi nắng. Mặc dù kem chống nắng có chỉ số bảo vệ cao rất quan trọng, nhưng chúng thường không thể ngăn chặn hoàn toàn 100% tia UV-A, đặc biệt là khi nồng độ chất cảm quang trong da đang ở mức rất cao [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng cần núi?
Những đối tượng có đặc thù nghề nghiệp phải hoạt động nhiều ngoài trời như nông dân, công nhân xây dựng, vận động viên thể thao hay người đi du lịch biển cần đặc biệt hạn chế sử dụng cần núi liều cao trước khi ra nắng.
Người đang điều trị bằng các loại thuốc có tác dụng phụ gây nhạy cảm ánh sáng cũng cần cẩn trọng. Một số nhóm thuốc như thuốc tim mạch amiodarone, thuốc lợi tiểu thiazid, thuốc kháng sinh nhóm fluoroquinolon, tetracyclin hay thuốc chống viêm không steroid (NSAID) đã được chứng minh là làm tăng độ nhạy cảm của da với ánh nắng [5], [2], [7]. Nếu kết hợp những thuốc này với chế độ ăn giàu furanocoumarin từ cần núi, nguy cơ viêm da và bỏng rát sẽ tăng lên gấp bội.
Những người có tiền sử viêm da tiếp xúc, bệnh nhân mắc bệnh tự miễn liên quan đến ánh sáng hoặc người đang có các tổn thương da chưa lành cũng nên tránh xa các loại thực phẩm giàu furanocoumarin để tránh làm tình trạng viêm nhiễm thêm trầm trọng.
Cách sử dụng an toàn và biện pháp bảo vệ làn da
Để tận hưởng hương vị của cần núi mà không phải lo lắng về tác dụng phụ bắt nắng, bạn chỉ nên sử dụng loại rau này như một loại gia vị nấu ăn với lượng nhỏ thay vì ép lấy nước uống nguyên chất. Việc nấu chín thảo mộc cũng có thể giúp làm giảm bớt hoạt tính của một số hợp chất thực vật.
Nếu bạn vừa chế biến hoặc vô tình tiếp xúc với nhựa cây cần núi tươi, hãy rửa sạch vùng da đó ngay lập tức bằng xà phòng và nước lạnh dưới bóng râm, tránh để da tiếp xúc với ánh nắng mặt trời trong ít nhất vài giờ [4]. Khi làm vườn hoặc thu hái các loại cây thuộc họ Hoa tán, việc trang bị găng tay bảo hộ và mặc áo dài tay là giải pháp phòng ngừa thiết yếu [1].
Trong trường hợp phải ra ngoài trời sau khi đã ăn các món chứa cần núi, biện pháp hữu hiệu nhất là sử dụng trang phục bảo hộ kín đáo, đeo găng tay, đội mũ rộng vành và thoa kem chống nắng có chỉ số SPF cao bảo vệ phổ rộng chống lại cả tia UV-A và UV-B [1], [7]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu ban đỏ, ngứa rát hoặc phồng rộp da, việc đầu tiên cần làm là ngừng sử dụng thảo mộc, tránh tiếp xúc với ánh sáng và đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám, chẩn đoán bằng các phương pháp chuyên sâu như đèn Wood hoặc sinh thiết da khi cần thiết [1], [7]. Tuyệt đối không tự ý chọc vỡ các bọng nước để tránh nguy cơ nhiễm trùng thứ phát.
Cần núi là một loại rau thơm ngon khi được dùng đúng mực trong văn hóa ẩm thực thường nhật. Việc thấu hiểu cơ chế tương tác giữa các hợp chất tự nhiên như furanocoumarin và ánh sáng mặt trời sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ làn da, tránh được những biến chứng độc quang không đáng có. Hãy luôn lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi có ý định sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào với mục đích bồi bổ sức khỏe dài ngày.