Uống viên ngậm kẽm trị đau họng: Lưu ý tác dụng phụ mất vị giác

Mỗi khi thời tiết thay đổi, cảm giác đau rát cổ họng hay khản tiếng khiến nhiều người tìm đến các loại viên ngậm tại quầy thuốc. Trong đó, viên ngậm chứa kẽm được quảng bá rộng rãi nhờ khả năng giảm nhanh triệu chứng cảm lạnh và viêm họng. Tuy nhiên, việc sử dụng không đúng cách hoặc dùng liều cao có thể mang lại những phiền toái bất ngờ đối với vị giác.

Thực tế, viên ngậm kẽm có thể hỗ trợ giảm thời gian khó chịu ở cổ họng, nhưng tác dụng phụ gây rối loạn hoặc biến đổi vị giác là vấn đề rất phổ biến ^[1]. Hiểu rõ cơ chế, liều lượng khuyến cáo và các phản ứng không mong muốn giúp người dùng đưa ra quyết định an toàn cho sức khỏe.

Viên ngậm kẽm tác động lên họng như thế nào?

Khi ngậm trong miệng, viên ngậm tan từ từ tại vùng hầu họng, giải phóng các ion kẽm tự do ^[2]. Các nghiên cứu cho thấy nồng độ ion kẽm tại chỗ đạt mức cao nhất ngay ở niêm mạc vùng hầu họng ^[2]. Dù vậy, tác dụng sinh học của ion kẽm không chỉ giới hạn tại họng mà còn lan tỏa đến các vùng giải phẫu lân cận của đường hô hấp trên ^[2].

Tuy nhiên, hiệu quả này phụ thuộc rất lớn vào dạng muối kẽm và công thức bào chế. Dạng kẽm gluconate và kẽm acetate khi tan giải phóng ion kẽm tự do mang lại hiệu quả sinh học [5, 8]. Ngược lại, nếu sản phẩm chứa các chất tạo phức như axit citric hoặc axit tartaric, các chất này sẽ gắn kết ion kẽm, làm giảm đáng kể tác dụng tại chỗ [5, 8]. Một số dạng kẽm không giải phóng ion ở độ pH 7,4 (như kẽm oxit) được đưa vào viên ngậm nhằm tránh vị chát gắt nhưng lại không đem lại tác dụng như mong đợi ^[3].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?

Nhiều phân tích tổng hợp và thử nghiệm lâm sàng đã xem xét chi tiết hiệu quả của viên ngậm kẽm đối với các triệu chứng cảm lạnh và viêm đường hô hấp trên:

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2015 đã gộp dữ liệu từ 3 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, sử dụng kẽm acetate với tổng liều 80–92 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày ^[2]. Kết quả cho thấy nhóm dùng kẽm rút ngắn thời gian đau họng 18% (khoảng tin cậy 95%: -10% đến 46%), giảm cảm giác ngứa rát họng 33% (95% CI: 8% đến 59%) và giảm khàn tiếng tới 43% (95% CI: 3% đến 83%) ^[2]. Bên cạnh đó, thời gian sổ mũi giảm 34%, nghẹt mũi giảm 37%, ho giảm 46% và đau nhức cơ bắp giảm 54% ^[2].

Một phân tích tổng hợp khác vào năm 2017 tổng kết các thử nghiệm chất lượng cao kéo dài suốt ba thập kỷ, xác nhận viên ngậm kẽm được bào chế đúng cách có thể rút ngắn thời gian mắc cảm lạnh khoảng 33% ^[4]. Nghiên cứu này nhận định liều kẽm khoảng 80 mg mỗi ngày dùng trong 1–2 tuần kể từ khi khởi phát triệu chứng cảm lạnh khó có nguy cơ gây hại lâu dài ^[4].

Mặc dù vậy, y văn cũng ghi nhận những kết quả chưa đồng nhất. Tổng quan y khoa năm 1998 ghi nhận trong số 8 thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược, chỉ 4 nghiên cứu cho thấy viên ngậm kẽm có hiệu quả, trong khi 4 nghiên cứu còn lại không thấy khác biệt so với giả dược ^[5]. Sự khác biệt này bắt nguồn từ công thức viên ngậm, sự hiện diện của tá dược liên kết kẽm và liều lượng sử dụng chưa tối ưu ^[5].

Nguy cơ rối loạn vị giác: Tác dụng phụ thường gặp

Vấn đề nổi bật nhất khi dùng viên ngậm kẽm là ảnh hưởng trực tiếp đến vị giác. Ion kẽm tự do có tính làm se niêm mạc miệng rất mạnh, gây khô và để lại cảm giác khó chịu ^[3].

Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2020 đánh giá viên ngậm kẽm acetate điều trị cảm lạnh trong 5 ngày, có đến 56% người tham gia ở nhóm dùng kẽm báo cáo gặp phải vấn đề về vị giác ^[1]. Một số người bệnh thậm chí mô tả viên ngậm có mùi vị vô cùng tồi tệ ^[1]. Tình trạng này làm rối loạn cảm giác tại khoang miệng và hầu họng, dẫn đến sai lệch trong việc tự đánh giá hồi phục triệu chứng ^[1].

Các tổng quan y khoa trước đó cũng chỉ ra tác dụng phụ phổ biến nhất của viên ngậm kẽm gluconate gồm có vị khó chịu, kích ứng khoang miệng và buồn nôn ^[5]. Việc thay đổi cảm giác vị thường mang tính tạm thời và hết sau khi ngừng ngậm, nhưng cảm giác đắng ngắt hoặc mất độ nhạy của lưỡi gây bất tiện lớn cho sinh hoạt ăn uống hàng ngày.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng kẽm trị đau họng

Nhiều người lầm tưởng rằng viên ngậm kẽm là "thuốc tiên" có thể chữa khỏi ngay tức khắc các bệnh viêm đường hô hấp. Thực chất, kẽm chỉ hỗ trợ giảm nhẹ mức độ và rút ngắn thời gian biểu hiện của triệu chứng cảm thông thường nếu được dùng đúng thời điểm [3, 5].

Một sai lầm phổ biến khác là chọn mua viên ngậm dựa hoàn toàn vào vị ngon ngọt dễ chịu. Để che giấu vị chát tự nhiên của ion kẽm, nhiều nhà sản xuất bổ sung axit citric hoặc chuyển sang dạng muối kẽm không ion hóa ^[3]. Điều này vô tình triệt tiêu lượng ion kẽm hoạt tính tự do ở niêm mạc họng, khiến viên ngậm trở nên vô tác dụng hoặc thậm chí làm tăng cảm giác khó chịu ^[3].

Ngoài ra, quan niệm dùng kẽm liều càng cao càng nhanh khỏi họng cũng hoàn toàn sai lầm. Các liều nghiên cứu có hiệu quả thường dao động ở mức 80 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày [3, 6]. Việc tự ý tăng liều không mang lại thêm lợi ích mà chỉ làm gia tăng nguy cơ buồn nôn, kích ứng dạ dày và làm biến đổi vị giác nặng nề hơn ^[5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc tiền sử viêm loét dạ dày nên thận trọng, do kẽm ngậm giải phóng tại chỗ có thể gây buồn nôn hoặc cồn cào ruột khi nuốt dịch nước bọt xuống ^[5].

Những người làm việc đòi hỏi độ nhạy cảm cao của vị giác (như đầu bếp, chuyên gia nếm thử) cần cân nhắc kỹ trước khi lựa chọn viên ngậm kẽm liều cao, nhằm tránh tình trạng mất hoặc loạn vị giác ảnh hưởng đến công việc ^[1].

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc người mắc các bệnh mạn tính đang điều trị thuốc chuyên khoa tuyệt đối không tự ý dùng viên kẽm liều cao (80 mg/ngày) mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn. Viên ngậm kẽm không thể thay thế cho chỉ định kháng sinh trong các trường hợp đau họng do nhiễm khuẩn liên cầu.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý

Để đạt được hiệu quả giảm triệu chứng mà hạn chế tối đa tác dụng phụ lên vị giác, người bệnh nên lưu ý các điểm sau:

• Thời điểm sử dụng: Cần bắt đầu ngậm ngay khi xuất hiện những triệu chứng đầu tiên của cảm lạnh hoặc ngứa rát cổ họng [5, 6]. Bắt đầu muộn sau nhiều ngày khởi phát thường không mang lại hiệu quả rõ rệt ^[5].
• Liều lượng và thời gian: Tổng lượng kẽm nguyên tố được chứng minh có tác dụng rút ngắn triệu chứng là khoảng 80–92 mg mỗi ngày [3, 6]. Không nên duy trì mức liều này kéo dài quá 1 đến 2 tuần liên tục ^[4].
• Cách ngậm: Để viên ngậm tan tự từ trong miệng tại vùng hầu họng, không nhai nát hoặc nuốt chửng nguyên viên để ion kẽm có đủ thời gian tiếp xúc với bề mặt niêm mạc ^[2].
• Kiểm tra thành phần: Đọc kỹ nhãn sản phẩm để chọn dạng kẽm acetate hoặc kẽm gluconate; tránh các sản phẩm chứa axit citric hoặc axit tartaric vì các axit này làm mất hoạt tính của ion kẽm [5, 8].

Viên ngậm kẽm là một lựa chọn hỗ trợ hữu ích giúp rút ngắn thời gian đau rát họng và khàn tiếng do cảm lạnh ^[2]. Tuy nhiên, tác dụng phụ gây mất vị giác hoặc để lại dư vị khó chịu là điều rất dễ xảy ra ^[1]. Hãy lắng nghe cơ thể, sử dụng đúng liều lượng khuyến cáo và tham vấn nhân viên y tế nếu triệu chứng đau họng kéo dài hoặc trở nặng.