Nhiều người tập luyện thể thao và thể hình thường xuyên sử dụng whey protein để hỗ trợ phát triển cơ bắp, nhưng không ít người lo ngại liệu việc này có làm thận bị quá tải. Một thắc mắc phổ biến là uống nhiều protein bổ sung có thể làm cơ thể bị toan hóa, khiến canxi từ xương bị rút ra và đào thải qua nước tiểu, từ đó hình thành sỏi thận. Thực tế, mối quan hệ giữa chế độ ăn giàu đạm, cân bằng toan kiềm và nguy cơ sỏi thận phức tạp hơn rất nhiều so với những lời đồn thổi thông thường.
Câu trả lời ngắn gọn là việc sử dụng whey protein đơn thuần không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra sỏi thận ở người khỏe mạnh, đặc biệt khi whey có nguồn gốc từ sữa [1]. Dù chế độ ăn quá nhiều đạm động vật nói chung có thể làm tăng gánh nặng axit và tăng bài tiết canxi, các bằng chứng khoa học cho thấy đạm từ sữa lại có mối liên hệ nghịch với nguy cơ mắc sỏi thận [1]. Vấn đề cốt lõi nằm ở tổng lượng protein nạp vào, nguồn gốc protein, lượng muối tiêu thụ và việc bạn có uống đủ nước hay ăn đủ rau quả để kiềm hóa nước tiểu hay không [1, 2].
Cơ chế cân bằng axit - bazơ nội môi và sự bài tiết canxi
Để hiểu rõ vấn đề, cần xem xét cách cơ thể xử lý tải lượng axit từ thực phẩm. Chế độ ăn nhiều đạm động vật khi chuyển hóa sẽ tạo ra một lượng axit mạn tính trong cơ thể [2]. Tình trạng toan chuyển hóa này kích thích sự tiêu xương để giải phóng các hệ đệm bazơ nhằm giữ cân bằng nội môi [3]. Quá trình giải phóng canxi từ xương kết hợp với việc giảm tái hấp thu canxi tại ống thận sẽ dẫn đến tình trạng tăng canxi niệu, yếu tố nguy cơ lớn nhất hình thành sỏi canxi [6, 7].
Bên cạnh việc làm tăng canxi niệu, tải lượng axit còn làm thay đổi nồng độ các chất ức chế sỏi trong nước tiểu [4, 7]. Tình trạng toan chuyển hóa làm tăng biểu hiện của chất vận chuyển dicarboxylate phụ thuộc natri 1 (NaDC-1) và enzyme ATP citrate lyase trong tế bào ống thận, dẫn đến tăng tái hấp thu và thoái hóa citrate [1]. Hậu quả là lượng citrate bài tiết ra nước tiểu giảm sút [1]. Do citrate là chất ức chế tự nhiên ngăn cản canxi kết tinh, sự kết hợp giữa tăng canxi niệu và giảm citrate niệu tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành sỏi canxi oxalat và sỏi canxi phosphat [2, 7].
Ngược lại, khi cơ thể được cung cấp đủ kiềm từ chế độ ăn, các enzyme tái hấp thu citrate ở ống thận sẽ bị ức chế [1]. Điều này giúp gia tăng lượng citrate được bài tiết ra nước tiểu, từ đó ngăn chặn sự kết tụ của các tinh thể khoáng chất [1]. Do đó, việc duy trì cân bằng axit - bazơ nội môi thông qua dinh dưỡng đóng vai trò cốt lõi trong việc kiểm soát bài tiết canxi và phòng ngừa sỏi [3, 4].
Các nghiên cứu khoa học thực tế nói gì?
Mối liên hệ giữa chế độ ăn giàu đạm và các yếu tố gây sỏi đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu can thiệp và dịch tễ học. Một nghiên cứu của tác giả Giannini và các cộng sự thực hiện trên 18 bệnh nhân có tiền sử tạo sỏi kèm tăng canxi niệu đã chứng minh tác động rõ rệt của việc điều chỉnh protein khẩu phần [1]. Trong thử nghiệm này, các đối tượng áp dụng chế độ ăn hạn chế protein ở mức 0,8 g/kg trọng lượng cơ thể/ngày kết hợp 955 mg canxi trong 15 ngày [1].
Kết quả nghiên cứu của Giannini cho thấy sự cải thiện đáng kể ở hàng loạt chỉ số sinh hóa nước tiểu [1]. Lượng canxi bài tiết qua nước tiểu giảm mạnh từ 9,35 +- 0,3 mmol/ngày xuống còn 6,45 +- 0,3 mmol/ngày [1]. Đồng thời, lượng oxalat niệu giảm từ 0,59 +- 0,09 xuống 0,31 +- 0,03 mmol/ngày và axit uric niệu giảm từ 3,1 +- 0,1 xuống 2,5 +- 0,1 mmol/ngày [1]. Ngược lại, lượng chất ức chế sỏi là citrate niệu đã tăng đáng kể từ 3,42 +- 0,3 lên 5,34 +- 0,9 mmol/ngày [1].
Tuy nhiên, không phải mọi nghiên cứu đều cho thấy đạm động vật làm tăng nguy cơ sỏi thận trên diện rộng. Trong nghiên cứu quan sát thuộc sáng kiến sức khỏe phụ nữ (WHI OS) năm 2014, việc tiêu thụ đạm động vật không cho thấy mối liên quan làm tăng nguy cơ hình thành sỏi thận mới trong cả phân tích đơn biến lẫn đa biến [4]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng lượng đạm động vật tiêu thụ có thể chỉ góp phần gây sỏi ở một nhóm nhỏ bệnh nhân nhạy cảm, hoặc yếu tố này ít quan trọng hơn so với các giả định trước đây [4]. Đồng thời, nghiên cứu WHI OS nhấn mạnh rằng lượng natri tiêu thụ quá mức (trên 3.249 mg/ngày) mới làm tăng nguy cơ sỏi thận từ 11% đến 61% do natri trực tiếp làm tăng bài tiết canxi niệu [4].
Đạm từ sữa và whey protein: Sự khác biệt quan trọng
Một điểm mấu chốt thường bị bỏ qua là nguồn gốc của loại protein được nạp vào cơ thể. Trong một phân tích trên ba đoàn hệ quy mô lớn, các nhà khoa học phát hiện ra rằng protein thực vật hoàn toàn không liên quan đến nguy cơ mắc sỏi thận, kể cả sau khi đã hiệu chỉnh theo tuổi, chỉ số khối cơ thể (BMI) hay việc sử dụng thuốc lợi tiểu thiazide [1]. Hàm lượng kali dồi dào từ nguồn thực vật chính là một trong những yếu tố bảo vệ thận mạnh mẽ nhất [1].
Đáng chú ý, nghiên cứu trên ba đoàn hệ này chỉ ra rằng việc tiêu thụ protein từ sữa lại có mối liên hệ nghịch với nguy cơ mắc sỏi thận mới [1]. Chỉ có các loại đạm động vật không có nguồn gốc từ sữa mới cho thấy tác hại làm tăng tỷ lệ mắc sỏi thận với tỷ số nguy cơ dao động từ 1,15 đến 1,20 ở các nhóm nghiên cứu khác nhau [1]. Vì whey protein được tinh chế từ sữa, nó thuộc nhóm đạm sữa vốn không làm tăng nguy cơ sỏi như đạm từ thịt đỏ hay gia cầm [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu dịch tễ học cũng chỉ ra rằng chế độ ăn có lượng canxi cao hơn thực chất lại liên quan đến việc giảm nguy cơ hình thành sỏi thận [1, 4]. Cơ chế giải thích cho nghịch lý này là canxi trong thức ăn sẽ liên kết trực tiếp với oxalat tại lòng ruột, tạo thành hợp chất không hòa tan và bị đào thải qua phân [1, 4]. Nhờ đó, lượng oxalat tự do được hấp thu vào máu giảm đi, kéo theo sự sụt giảm nồng độ oxalat đào thải qua nước tiểu [1, 4]. Whey protein thường chứa một lượng canxi sữa tự nhiên, hỗ trợ phần nào cơ chế bảo vệ đường tiêu hóa này [1, 3].
Hiểu lầm thường gặp về protein, canxi và sỏi thận
Hiểu lầm phổ biến nhất là cứ ăn nhiều đạm hoặc bổ sung whey là canxi tự động bị bào mòn khỏi xương và gây sỏi thận. Mặc dù tải lượng axit mạn tính từ đạm động vật không từ sữa có thể làm tăng đào thải canxi và axit uric, nguy cơ chỉ thực sự trở nên nguy hiểm khi kết hợp với tình trạng thiếu hụt các chất bảo vệ [1, 3, 7]. Sỏi thận chỉ hình thành khi nước tiểu bị cô đặc, có nồng độ cao của canxi, oxalat, phosphat hoặc axit uric kèm theo sự sụt giảm của citrate và magie [5].
Một quan niệm sai lầm khác là những người sợ sỏi thận thì nên kiêng tuyệt đối canxi. Việc hạn chế canxi trong khẩu phần ăn không những không ngăn được sỏi mà còn có thể khiến lượng oxalat niệu tăng vọt do không có canxi liên kết tại ruột [1, 4]. Tuy nhiên, việc dung nạp quá nhiều canxi vượt mức 2.000 mg/ngày cũng cần tránh vì có thể dẫn đến chứng tăng canxi niệu và tạo sỏi [6]. Ngoài ra, chế độ ăn nhiều muối (natri) mới là thủ phạm thường gặp thúc đẩy đào thải canxi qua thận nhưng lại ít người để ý [1, 5, 7].
Nhiều người cũng nghĩ rằng thực phẩm bổ sung luôn là nguyên nhân chính gây sỏi. Dù vậy, các nghiên cứu chuyên sâu ghi nhận thuốc và thực phẩm bổ sung chỉ chiếm khoảng 1% đến 2% tổng số các ca sỏi thận được phân tích trong phòng thí nghiệm chuyên biệt [6]. Phần lớn sỏi thận phát sinh từ rối loạn chuyển hóa tự phát (như tăng canxi niệu vô căn) kết hợp cùng lối sống ít vận động, uống ít nước và thói quen ăn uống mất cân đối [1, 2].
Nhóm người nào cần đặc biệt thận trọng?
Bệnh sỏi thận có tỷ lệ hiện hành từ 15% đến 20% trên toàn cầu, và sỏi canxi oxalat là loại thường gặp nhất [5]. Những người có tiền sử từng mắc sỏi thận nhiều lần hoặc tái phát cần thực hiện đánh giá chuyển hóa toàn diện trước khi sử dụng các loại thực phẩm bổ sung protein [5]. Với nhóm đối tượng có chứng tăng canxi niệu vô căn, bất kỳ tải lượng axit dư thừa nào cũng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng đào thải canxi qua đường tiết niệu [2, 3].
Những người mắc các bệnh lý chuyển hóa đặc thù cũng cần hết sức lưu tâm. Chẳng hạn, sỏi canxi phosphat thường liên quan mật thiết đến các bệnh lý như toan hóa ống thận tuýp 1, nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc cường cận giáp [5]. Trong bệnh cường cận giáp nguyên phát, nồng độ canxi máu và canxi niệu tăng rất cao [7]. Nghiên cứu trên 55 bệnh nhân cường cận giáp nguyên phát cho thấy tình trạng tăng canxi niệu làm tăng nguy cơ sỏi lên 4 lần (OR = 4,0), tăng oxalat niệu làm tăng nguy cơ lên 7 lần (OR = 7,0), và khi cả hai cùng xuất hiện thì nguy cơ tạo sỏi tăng vọt lên 33,5 lần [7].
Ngoài ra, những người thường xuyên ăn mặn, uống không đủ nước, hoặc có thói quen ăn nhiều thực phẩm giàu oxalat cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao [1, 2]. Nếu nhóm đối tượng này sử dụng lượng lớn whey protein mà không bù đắp nước và rau củ, môi trường nước tiểu sẽ dễ bị toan hóa, làm giảm citrate và tạo điều kiện cho các tinh thể khoáng chất lắng đọng thành sỏi [1, 3, 4].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và phòng ngừa sỏi thận
Đối với người tập thể hình muốn sử dụng whey protein mà vẫn bảo vệ sức khỏe thận, chiến lược dự phòng quan trọng nhất là duy trì lượng nước uống đầy đủ [5]. Nồng độ nước tiểu thấp (thể tích nước tiểu ít) là một trong những yếu tố nguy cơ chính gây kết tinh khoáng chất [5]. Việc tăng cường uống nước giúp làm giảm độ bão hòa của các loại muối khoáng trong nước tiểu, từ đó hạn chế tối đa nguy cơ hình thành sỏi canxi [4]. Nếu sỏi có kích thước dưới 5 mm, chúng thường có thể tự đào thải qua đường tiết niệu mà hiếm khi cần can thiệp phẫu thuật [5].
Bên cạnh đó, việc bổ sung rau xanh và trái cây tươi trong khẩu phần hàng ngày là bắt buộc [1, 2]. Rau củ cung cấp nguồn kiềm tự nhiên và citrate dồi dào, giúp ức chế enzyme NaDC-1 ở thận, kiềm hóa nước tiểu và gia tăng bài tiết citrate để chống sỏi [1]. Đồng thời, các loại thực phẩm giàu kali và magie từ thực vật cũng đã được chứng minh có tác dụng bảo vệ, làm giảm nguy cơ hình thành sỏi mới ở nam giới [3, 4].
Người sử dụng whey protein cũng cần chủ động cắt giảm lượng muối tiêu thụ hàng ngày [1, 2]. Chế độ ăn nhiều natri kích thích trực tiếp sự bài tiết canxi qua thận [5, 7]. Hạn chế đạm động vật không từ sữa ở mức vừa phải, duy trì lượng canxi từ thực phẩm ở mức cân đối và tránh nạp canxi vượt quá ngưỡng 2.000 mg/ngày là các bước đi khoa học giúp bạn vừa đạt được mục tiêu cơ bắp, vừa bảo vệ hệ tiết niệu khỏe mạnh [1, 3, 4].
Nhìn chung, whey protein không phải là thủ phạm trực tiếp gây sỏi thận nếu bạn sử dụng đúng cách và có chế độ dinh dưỡng lành mạnh [1]. Hãy luôn uống đủ nước mỗi ngày, ăn nhiều rau quả tươi và giảm bớt muối trong bữa ăn để giữ cân bằng nội môi [1, 2, 3]. Trong trường hợp bạn có tiền sử bệnh thận hoặc sỏi tiết niệu tái phát, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ chế độ bổ sung đạm liều cao nào [5].
