Khi tham gia tập luyện thể thao cường độ cao, cơ thể thường xuyên phải tiết ra lượng lớn mồ hôi để tự làm mát. Đa số người tập chỉ quan tâm việc bù nước, natri hoặc kali mà ít ai để ý đến những vi chất khác cũng bị cuốn trôi theo dòng mồ hôi. Một câu hỏi quan trọng nhưng thường bị bỏ quên là: Vận động viên đổ mồ hôi nhiều có bị thất thoát i-ốt hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là có. Các nghiên cứu sinh lý học thể thao đã chứng minh mồ hôi là một con đường bài tiết i-ốt đáng kể [1], [2]. Khi cường độ vận động tăng cao và kéo dài trong môi trường nóng ẩm, sự thất thoát này hoàn toàn có thể khiến lượng i-ốt tích lũy trong cơ thể sụt giảm nghiêm trọng nếu chế độ ăn uống không bù đắp kịp thời [2], [3].
Cơ chế bài tiết i-ốt qua mồ hôi của cơ thể
Thông thường, khoảng 90% lượng i-ốt hấp thụ từ thức ăn hàng ngày được bài tiết qua nước tiểu [2]. Do đó, chỉ số i-ốt niệu thường được y học sử dụng làm thước đo tiêu chuẩn để đánh giá mức độ hấp thụ vi chất này trong cộng đồng [2]. Tuy nhiên, nước tiểu không phải là con đường duy nhất để cơ thể đào thải i-ốt [2].
Các phân tích sinh hóa chỉ ra rằng i-ốt là một thành phần thiết yếu xuất hiện tự nhiên trong dịch mồ hôi người [1]. Nồng độ i-ốt trong mồ hôi có tính ổn định rất cao, thậm chí còn ổn định hơn nồng độ trong nước tiểu [1]. Nồng độ này không bị thay đổi bởi việc ăn thực phẩm giàu i-ốt, không đổi trước và sau 1 giờ vận động gắng sức, và cũng không khác biệt giữa người có bướu cổ hay không có bướu cổ [1].
Vì nồng độ i-ốt trong mỗi lít mồ hôi gần như cố định, tổng lượng i-ốt bị mất đi trong ngày sẽ phụ thuộc trực tiếp vào tổng thể tích mồ hôi tiết ra [1]. Điều này giải thích tại sao những người đổ mồ hôi đầm đìa trong nhiều giờ liền sẽ đối mặt với tình trạng mất i-ốt theo cấp số nhân [1], [2].
Bằng chứng khoa học về sự thất thoát i-ốt
Hiện tượng mất i-ốt qua bài tiết mồ hôi đã được làm rõ thông qua nhiều công trình nghiên cứu trên các nhóm vận động viên khác nhau:
Nghiên cứu công bố năm 1990 tiến hành theo dõi 13 vận động viên nam hoạt động thể chất trong 8 ngày liên tục [1]. Kết quả cho thấy nồng độ i-ốt trung bình trong mồ hôi của họ đạt mức khoảng 37 +/- 6,6 microgam/lít [1]. Sự biến thiên nồng độ giữa các cá nhân là rất nhỏ, khẳng định tuyến mồ hôi đào thải i-ốt một cách đều đặn theo thể tích dịch tiết [1].
Trước đó, một nghiên cứu vào năm 1985 tại Nhật Bản đã so sánh lượng bài tiết của 5 sinh viên ít vận động trong 15 ngày và 10 sinh viên câu lạc bộ chèo thuyền trong 6 ngày tập huấn mùa hè [4]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận nồng độ i-ốt trong mồ hôi thu thập khi chạy trên máy chạy bộ cũng ở mức xấp xỉ 37 microgam/lít, bất kể nồng độ i-ốt huyết thanh hay nước tiểu thay đổi theo khẩu phần [4]. Đáng chú ý, sinh viên câu lạc bộ chèo thuyền có mức i-ốt niệu trung bình thấp bất ngờ, chỉ đạt 149 microgam/ngày (dao động từ 50 đến 393 microgam/ngày), được giải thích là do i-ốt đã bị thất thoát phần lớn qua mồ hôi trong trại huấn luyện mùa hè nóng ẩm [4].
Nghiên cứu công bố năm 2001 đã kiểm chứng cụ thể hơn trên 13 nam cầu thủ bóng đá và 100 học sinh ít vận động cùng trường trong 8 ngày tập luyện [3]. Sau 1 trận đấu kéo dài 1 giờ, các cầu thủ mất trung bình 52 microgam i-ốt, 1.896 mg natri, 248 mg kali và 20 mg canxi qua mồ hôi [3]. Tỷ lệ lượng mất qua mồ hôi so với lượng bài tiết qua nước tiểu hàng ngày của i-ốt lên tới 0,75 [3]. Hậu quả là có tới 38,5% cầu thủ bóng đá có mức i-ốt niệu thấp hơn ngưỡng bình thường 50 microgam/gam creatinine, so với chỉ 2% ở nhóm học sinh ít vận động [3]. Nguy cơ bệnh lý thể hiện rõ khi có 46% cầu thủ bóng đá bị bướu cổ độ I, trong khi tỷ lệ này ở nhóm ít vận động chỉ là 1% [3].
Tổng hợp các dữ liệu trên, một bài tổng quan khoa học năm 2005 khẳng định rằng ở những vùng có mức tiêu thụ i-ốt trong khẩu phần từ thấp đến trung bình, lượng i-ốt mất qua mồ hôi có thể tương đương với lượng mất qua nước tiểu [2]. Nếu không được bù đắp, lượng dự trữ i-ốt trong cơ thể của vận động viên có lịch tập luyện thường xuyên hoàn toàn có thể bị cạn kiệt, nhất là vào mùa hè khi chế độ ăn thường ít i-ốt hơn [2].
Lợi ích nhận biết và giới hạn của bằng chứng
Việc nhận thức rõ về tình trạng mất i-ốt giúp các vận động viên và huấn luyện viên có cái nhìn toàn diện hơn về dinh dưỡng thể thao [2]. Mồ hôi không chỉ làm mất nước, muối natri hay kali mà còn lấy đi vi chất cần thiết cho chức năng tuyến giáp [2], [3]. Nhận biết sớm giúp phòng tránh nguy cơ suy giáp tương đối hoặc phì đại tuyến giáp do vận động quá mức [2], [3].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại những giới hạn nhất định. Các nghiên cứu chuyên sâu về mồ hôi và i-ốt thường được thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ, chủ yếu là vận động viên nam giới trẻ tuổi (như 13 vận động viên năm 1990 [1], 10 vận động viên chèo thuyền năm 1985 [4], hay 13 cầu thủ năm 2001 [3]). Ngoài ra, dù hiện tượng thiếu hụt i-ốt tương đối do đổ mồ hôi quá mức đã được chứng minh, giới khoa học hiện tại vẫn chưa đưa ra một phác đồ bổ sung i-ốt đại trà hay hướng dẫn y khoa chính thức riêng biệt dành cho người tập luyện thể thao gắng sức [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi tập luyện
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống các loại nước điện giải thông thường là đã bù đủ mọi khoáng chất bị mất. Thực tế, hầu hết các đồ uống thể thao đóng chai trên thị trường chỉ tập trung bù nước, natri, kali hoặc carbohydrate mà hoàn toàn không chứa i-ốt.
Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn nhiều thực phẩm giàu i-ốt trước khi tập sẽ làm tăng nồng độ i-ốt bài tiết qua mồ hôi. Nghiên cứu năm 1990 đã chứng minh nồng độ i-ốt trong mồ hôi không bị ảnh hưởng bởi việc nạp thực phẩm giàu vi chất này [1]. Tuyến mồ hôi duy trì bài tiết ở nồng độ ổn định, trong khi thận mới là cơ quan chính điều hòa cân bằng i-ốt nội môi bằng cách tăng hoặc giảm bài tiết qua nước tiểu [1].
Bên cạnh đó, việc cho rằng chỉ người sống ở vùng núi cao thiếu muối mới bị bướu cổ là chưa chính xác. Khảo sát thực tế trên các cầu thủ bóng đá cho thấy hoạt động thể lực nặng kéo theo đổ mồ hôi đầm đìa trong môi trường nóng bức vẫn có thể gây bướu cổ độ I do thất thoát vi chất qua da [3].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Những người tham gia các môn thể thao đòi hỏi sức bền như chạy bộ đường dài, bóng đá, chèo thuyền hoặc ba môn phối hợp cần hết sức chú ý [4], [3]. Việc tập luyện liên tục nhiều giờ mỗi ngày tạo ra lượng mồ hôi khổng lồ, làm tăng nguy cơ thâm hụt khoáng chất [2], [3].
Những người lao động nặng nhọc hoặc vận động viên tập luyện trong điều kiện thời tiết nắng nóng, độ ẩm cao cũng là đối tượng nguy cơ cao [2], [4], [3]. Các yếu tố môi trường này kích thích cơ thể tiết nhiều mồ hôi hơn để điều hòa thân nhiệt, trực tiếp đẩy mạnh lượng i-ốt bị đào thải [1], [2].
Ngoài ra, những cá nhân đang duy trì chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt, cắt giảm hoàn toàn muối hoặc sống tại các vùng có mức tiêu thụ i-ốt tự nhiên thấp cần đặc biệt lưu tâm [2]. Tình trạng mất i-ốt kéo dài có thể gây ảnh hưởng xấu đến trạng thái tuyến giáp và làm giảm sút hiệu suất thi đấu, tập luyện thể thao [2].
Gợi ý chế độ dinh dưỡng và áp dụng thực tế
Dù chưa có chỉ định dùng viên uống bổ sung i-ốt chuyên biệt cho người tập thể thao [2], việc điều chỉnh khẩu phần ăn hàng ngày là biện pháp tự nhiên và an toàn nhất để bù đắp lượng thất thoát:
- Sử dụng gia vị chứa i-ốt: Người tập luyện nhiều nên sử dụng muối i-ốt trong việc nêm nếm thức ăn hàng ngày thay cho các loại muối hạt không bổ sung vi chất, nhằm duy trì nguồn cung ổn định cho cơ thể.
- Tăng cường thực phẩm biển: Dữ liệu nghiên cứu năm 1985 cho thấy việc bổ sung rong biển vào bữa ăn giúp nâng mức bài tiết i-ốt niệu lên đáng kể (từ mức thấp 153 microgam/ngày khi không ăn lên 1.106 microgam/ngày khi có rong biển) [4]. Bổ sung các loại hải sản, cá biển hoặc rong biển định kỳ vào thực đơn giúp tái tạo kho dự trữ i-ốt bị bào mòn sau những buổi tập nặng [2], [4].
- Cân bằng nước và điện giải: Song song với việc bù đắp muối và nước sau mỗi giờ tập [3], hãy xây dựng một chế độ dinh dưỡng phong phú. Người có bệnh lý nền về tuyến giáp hoặc đang điều trị thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn thay đổi đáng kể chế độ ăn hay dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.
Tóm lại, vận động viên đổ mồ hôi nhiều hoàn toàn có nguy cơ bị hao hụt lượng i-ốt đáng kể trong cơ thể [1], [2]. Tuy nhiên, thay vì tự ý dùng các loại viên uống vi chất liều cao, người tập luyện chỉ cần chú ý lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và xây dựng một chế độ ăn uống đa dạng, giàu dinh dưỡng để đảm bảo sức khỏe và phong độ thi đấu lâu dài.
