Nhiều người thích ăn quả chà là vì vị ngọt đậm đà tự nhiên và độ dẻo mềm đặc trưng. Tuy nhiên, chính kết cấu dẻo dính cùng hàm lượng đường cao khiến không ít người băn khoăn liệu loại quả này có dễ gây sâu răng hơn bánh kẹo thông thường hay không.
Thực tế, chà là chứa lượng đường tự nhiên đáng kể và từng được ghi nhận là loại thực phẩm có tiềm năng gây sâu răng cao [1]. Dẫu vậy, việc quy kết quả chà là gây hại răng miệng tương đương hoặc nhiều hơn bánh kẹo công nghiệp là chưa hoàn toàn phản ánh đúng bản chất dinh dưỡng của loại quả này khi so với các loại bánh kẹo chứa đường tự do tinh luyện [2].
Cơ chế hình thành sâu răng từ mảng bám vi khuẩn
Sâu răng là một bệnh lý nhiễm khuẩn mạn tính khởi phát do sự tích tụ của mảng bám vi khuẩn bám chắc trên bề mặt răng và nướu [3]. Thủ phạm vi khuẩn hàng đầu được xác định phổ biến nhất trong khoang miệng người là Streptococcus mutans [3].
Loài vi khuẩn ưa axit này sẽ tiêu thụ các loại đường dễ lên men tồn tại trong khoang miệng để sinh sống [1]. Trong quá trình chuyển hóa đường, vi khuẩn tiết ra axit làm giảm độ pH bề mặt răng, dẫn tới quá trình khử khoáng men răng và cuối cùng phá hủy cấu trúc mô cứng của răng [4].
Độc lực và khả năng gây hại của vi khuẩn S. mutans chịu tác động trực tiếp từ lượng đường có sẵn trong môi trường miệng [5]. Các chủng liên cầu khuẩn này thích nghi rất nhanh với sự dao động liên tục của nguồn cung cấp đường để tăng sinh và tạo mảng bám gây bệnh [5].
Góc nhìn lịch sử: Chà là và bệnh lý răng miệng
Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ quả chà là và tình trạng sâu răng đã được các nhà nghiên cứu chú ý từ lâu trong các tài liệu cổ nhân học. Nghiên cứu khảo cổ học công bố năm 2012 ghi nhận rằng tỷ lệ sâu răng ở người Neanderthal vốn rất thấp, một phần do chế độ ăn ít đường [1].
Tuy nhiên, các bằng chứng phát hiện sự khác biệt rõ rệt theo khu vực địa lý: quần thể người Neanderthal ở vùng Cận Đông đã tiêu thụ một lượng lớn thực vật, bao gồm cả quả chà là có khả năng gây sâu răng cao [1].
Dù vậy, tỷ lệ tổn thương răng miệng ở họ vẫn không bùng phát mạnh mẽ, dẫn đến giả thuyết rằng các chủng vi khuẩn có độc lực mạnh nhất như S. mutans thời kỳ đó có thể chưa hiện diện hoặc chưa phổ biến trong hệ vi sinh vật khoang miệng của họ như con người thời hiện đại [1].
Chà là và bánh kẹo công nghiệp: Bản chất đường khác nhau
Sự khác biệt lớn nhất giữa quả khô tự nhiên như chà là và bánh kẹo công nghiệp nằm ở bản chất cấu trúc thực phẩm và loại đường nạp vào cơ thể. Theo các định nghĩa về sức khỏe, đường tự do bao gồm tất cả các loại đường được nhà sản xuất thêm vào trong quá trình chế biến thực phẩm hoặc do người tiêu dùng tự thêm khi ăn [2].
Các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận mối liên hệ rõ rệt giữa chế độ ăn nhiều đường với nguy cơ sâu răng cao. Cụ thể, nghiên cứu năm 2014 ở trẻ em cho thấy nhóm tiêu thụ nhiều thức ăn nhanh, đồ ngọt và đồ ăn vặt mặn làm tăng đáng kể nguy cơ sâu răng với tỷ số chênh OR = 1,36 (khoảng tin cậy 95% từ 1,03 đến 1,80) [5]. Nguy cơ tương tự cũng xuất hiện ở nhóm ăn nhiều ngũ cốc có đường và chế phẩm sữa ngọt với OR = 1,36 (khoảng tin cậy 95% từ 1,09 đến 1,71) [5].
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo mạnh mẽ rằng lượng đường tự do nạp vào không nên vượt quá 10% tổng năng lượng mỗi ngày (tương đương dưới 50 gam đường mỗi ngày) và lý tưởng nhất là hạn chế dưới mức 5% để ngăn ngừa sâu răng lẫn bệnh béo phì [2]. Những cá nhân duy trì mức tiêu thụ đường thấp có số lượng vi khuẩn liên quan đến sâu răng trong nước bọt và mảng bám trên nướu ít hơn hẳn nhóm tiêu thụ nhiều đường [2].
Bên cạnh đó, các loại nước ngọt có tính axit kết hợp với đường tinh luyện càng làm giảm nhanh độ pH trong khoang miệng, đẩy mạnh quá trình phá hủy men răng [4].
Bằng chứng khoa học về lợi ích của trái cây và chất chống oxy hóa
Mặc dù có độ ngọt tự nhiên, việc ăn hoa quả nguyên phần lại thể hiện nhiều yếu tố bảo vệ răng miệng hơn là đồ ngọt chế biến sẵn. Một nghiên cứu năm 2021 tại Ba Lan trên trẻ 3 tuổi chỉ ra rằng chỉ số răng sâu, mất, trám (dmft) ở trẻ có thói quen ăn vặt lành mạnh thấp hơn gần ba lần so với nhóm ăn vặt không lành mạnh [6].
Nghiên cứu này phân tích rằng trái cây tươi chứa đường fructose có tính gây sâu răng thấp hơn đường sucrose tinh luyện [6]. Thêm vào đó, lượng chất xơ và các hợp chất polyphenol tự nhiên dồi dào trong quả có vai trò làm gián đoạn sự hình thành mảng bám cũng như làm giảm khả năng sinh axit của vi khuẩn miệng [6]. Trẻ ăn vặt lành mạnh kết hợp hoa quả tăng khả năng không bị sâu răng với tỷ số chênh hiệu chỉnh AOR = 1,50 [6].
Tại Ả Rập Xê Út, nghiên cứu dịch tễ học năm 2018 trên học sinh tiểu học ghi nhận rằng việc ăn ít trái cây tươi (dưới 2 lần mỗi tuần) làm tăng nguy cơ mắc sâu răng [4]. Các nhà khoa học cũng phát hiện một số chiết xuất tự nhiên từ quả có khả năng ức chế sự phát triển của vi khuẩn sinh sâu răng [4].
Tương tự, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2021 đối với chiết xuất ethanol từ quả Terminalia chebula chứng minh tác dụng làm giảm sự hình thành glucan không hòa tan, giảm biểu hiện các gen bám dính của vi khuẩn S. mutans (như gtf B, gtf C, gtf D, ftf) và thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do chống oxy hóa DPPH, ABTS mà không gây độc tế bào nguyên bào sợi nướu [3].
Hiểu lầm thường gặp về độ dính của quả chà là
Nhiều người lầm tưởng rằng độ bám dính của quả chà là sẽ lưu lại vĩnh viễn trên kẽ răng và tàn phá men răng nhanh hơn kẹo mềm. Tuy nhiên, nguy cơ của sâu răng không chỉ phụ thuộc vào cảm giác dính tạm thời mà chịu sự chi phối tổng thể từ tần suất ăn, loại đường (sucrose tự do hay đường tự nhiên kèm chất xơ) và mức độ kiểm soát vi sinh vật [2], [6].
Đường tự do trong bánh kẹo công nghiệp và đồ uống ngọt thiếu chất xơ, dễ dàng hòa tan và tạo điều kiện lý tưởng cho vi khuẩn sinh axit ồ ạt [2], [4], [5]. Ngược lại, thực phẩm dạng quả mang theo mạng lưới chất xơ và polyphenol, giúp hạn chế phần nào tác động bất lợi của axit chuyển hóa so với các loại kẹo ngọt chứa đường tinh luyện đơn thuần [6].
Tuy nhiên, không thể xem chà là là một "thần dược" chống sâu răng. Bản thân chà là vẫn chứa lượng đường tự nhiên rất đậm đặc và được xếp vào nhóm có tiềm năng gây sâu răng nếu ăn thả ga và không làm sạch răng [1].
Ai nên thận trọng khi dùng chà là?
Dù là thực phẩm tự nhiên giàu dinh dưỡng, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng chà là:
Người đang có sẵn nhiều lỗ sâu răng chưa trám hoặc viêm nướu nặng: Lượng đường trong chà là vẫn có thể kích thích vi khuẩn S. mutans gia tăng hoạt động chuyển hóa axit tại các vùng mô răng đã tổn thương sẵn [3], [1].
Trẻ nhỏ có thói quen ăn vặt kéo dài trong ngày: Việc nhai chà là liên tục giữa các bữa ăn mà không súc miệng hay làm sạch kẽ răng sẽ làm tăng tần suất tiếp xúc của đường với men răng non nớt của trẻ [6].
Người đeo khí cụ chỉnh nha hoặc răng giả: Độ dẻo dính cơ học của chà là có thể bám vào mắc cài kim loại, dây cung, gây khó khăn cho việc vệ sinh mảng bám cơ học hàng ngày [3].
Người cần kiểm soát lượng đường nạp vào theo khuyến nghị y tế nên tham khảo ý kiến chuyên gia để điều chỉnh khẩu phần phù hợp với tổng lượng đường trong ngày [2].
Hướng dẫn sử dụng chà là đúng cách để bảo vệ răng miệng
Để tận hưởng hương vị của quả chà là mà không lo ảnh hưởng xấu đến hàm răng, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc vệ sinh và ăn uống khoa học:
- Ăn cùng bữa chính thay vì ăn nhắt nhiều lần: Ăn chà là như một phần của bữa ăn chính hoặc ăn tráng miệng ngay sau bữa ăn giúp giảm tần suất vi khuẩn tiếp xúc với đường, tận dụng lượng nước bọt tiết ra nhiều trong bữa ăn để hỗ trợ làm sạch tự nhiên [2], [6].
- Uống nước lọc và súc miệng sau khi ăn: Uống một ly nước lọc ngay sau khi ăn chà là giúp cuốn trôi các mẩu thịt quả dẻo dính còn sót lại trên rãnh mặt nhai và kẽ răng.
- Duy trì vệ sinh răng miệng bằng kem đánh răng có chứa fluoride: Chải răng ít nhất 2 lần mỗi ngày là biện pháp cơ bản, then chốt để loại bỏ mảng bám vi khuẩn [7], [3]. Nghiên cứu tại Đan Mạch cho thấy 88% trẻ em đánh răng ít nhất hai lần mỗi ngày với kem đánh răng chứa fluoride giúp kiểm soát bệnh răng miệng hiệu quả [7].
- Sử dụng chỉ nha khoa: Kết cấu dính của chà là dễ đọng lại ở tiếp điểm giữa các răng, nơi lông bàn chải khó chạm tới. Dùng chỉ nha khoa sau bữa ăn giúp loại bỏ hoàn toàn mảng bám thức ăn thừa.
Tóm lại, quả chà là dù có vị ngọt đậm và tính chất dẻo dính nhưng không hoàn toàn đáng sợ hơn bánh kẹo công nghiệp nếu xét trên khía cạnh dinh dưỡng tổng thể [2], [6]. Việc kiểm soát tần suất ăn, giữ tổng lượng đường ở mức vừa phải kết hợp với thói quen chải răng đều đặn sẽ giúp bạn thoải mái thưởng thức món quả ngọt này mà vẫn bảo vệ trọn vẹn nụ cười khỏe mạnh [7], [2].
