Nhiều phụ nữ khi bước vào giai đoạn thai kỳ thường gặp phải tình trạng nóng trong, nổi mụn nhọt, ngứa ngáy hoặc lo ngại về chức năng gan. Theo kinh nghiệm truyền miệng trong dân gian, cây chó đẻ răng cưa (diệp hạ châu) là loại thảo dược mát gan, giải độc và thanh nhiệt rất hiệu quả. Chính vì thế, không ít thai phụ băn khoăn liệu có thể sắc loại cây quen thuộc này uống hàng ngày để làm mát cơ thể hay không.

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y học là phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên sử dụng cây chó đẻ răng cưa. Thảo dược này có thể gây co bóp cơ trơn tử cung, dẫn tới nguy cơ chuyển dạ sớm, sảy thai hoặc sinh non cực kỳ nguy hiểm. Dù là một cây thuốc quý trong y học cổ truyền, việc tùy tiện dùng cây chó đẻ khi đang mang thai tiềm ẩn nhiều mối họa khôn lường cho sự an toàn của thai nhi.

Cây chó đẻ răng cưa và những công dụng phổ biến trong đời sống

Cây chó đẻ răng cưa, có tên khoa học là Phyllanthus urinaria L., thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) [1]. Trong y học cổ truyền và dân gian ở nhiều quốc gia, vị thuốc này còn được biết đến với tên gọi diệp hạ châu, thường được dùng để hỗ trợ cải thiện các tình trạng viêm gan B, bệnh về gan, vàng da, tiêu chảy, sốt rét, đái tháo đường và các phản ứng viêm [1]. Nhờ đặc tính thanh nhiệt, tiêu độc, cây thường xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian quen thuộc của người Việt.

Chính vì những công dụng trị bệnh gan và giải nhiệt nổi tiếng đó, nhiều người lầm tưởng rằng cây chó đẻ là thảo mộc tự nhiên nên vô hại. Một số thai phụ khi cảm thấy khó chịu, nổi mề đay do biến đổi nội tiết tố đã tự ý hái cây quanh vườn hoặc mua ngoài chợ về đun nước uống. Tuy nhiên, các hoạt chất sinh học mang lại tác dụng chữa bệnh của cây lại chính là con dao hai lưỡi đối với cơ thể nhạy cảm của người mẹ trong suốt 9 tháng thai kỳ.

Nguy cơ sảy thai từ cơ chế kích thích co bóp cơ trơn tử cung

Mối nguy hiểm lớn nhất của cây chó đẻ đối với phụ nữ mang thai nằm ở tác động gây co thắt hệ cơ trơn. Tử cung của người phụ nữ được cấu tạo chủ yếu từ các lớp cơ trơn đặc biệt, có nhiệm vụ giãn nở dần theo sự phát triển của thai nhi và chỉ được phép co bóp mạnh khi đến thời điểm chuyển dạ. Bất kỳ tác nhân nào kích thích các thụ thể co bóp ở thành tử cung trong thai kỳ đều có thể phá vỡ trạng thái ổn định này.

Khi các chất kích thích cơ trơn tác động, tử cung sẽ xuất hiện các cơn co thắt ngoài ý muốn. Hiện tượng này tương tự như cơ chế giải phóng prostaglandin trong cơ thể, một chất có khả năng làm chín muồi cổ tử cung và thúc đẩy sự co bóp cơ trơn tử cung dữ dội [2]. Bên cạnh đó, các cơn co bóp bất thường kết hợp với phản ứng căng thẳng hay đau đớn có thể kích thích giải phóng catecholamine, làm gia tăng cường độ co thắt tử cung [2]. Nếu tình trạng này xảy ra trong ba tháng đầu, phôi thai chưa bám chắc vào nội mạc tử cung sẽ dễ dàng bị bóc tách và tống xuất ra ngoài, dẫn tới sảy thai. Ở các giai đoạn sau, co thắt cơ trơn có thể kích hoạt chuyển dạ sớm và gây sinh non.

Cảnh báo từ thực trạng tự ý dùng thảo dược gây co bóp tử cung

Thói quen tùy tiện dùng các loại cây cỏ khi mang thai mà không có chỉ định y khoa là một thực trạng đáng lo ngại ở nhiều nơi. Một nghiên cứu công bố năm 2021 trên các phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản thuộc một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Jimma, Ethiopia cho thấy bức tranh rõ nét về mối nguy này [3]. Trong số 125 phụ nữ nhập viện, có tới 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do sảy thai hoặc chủ động chấm dứt thai kỳ, và 19 người (chiếm 15,2%) nhập viện vì các bệnh lý liên quan đến thai nghén [3].

Đáng chú ý, trong nhóm phụ nữ bị sảy thai hoặc chấm dứt thai kỳ, có 19 người (tỷ lệ 17,9%) đã từng sử dụng một hoặc nhiều loại cây thuốc trong quá trình mang thai [3]. Nghiên cứu chỉ ra nhiều phụ nữ đã dùng các loại thảo dược có nguy cơ tiềm ẩn gây co thắt tử cung, rối loạn kinh nguyệt hoặc gây độc tính cho thai [3]. Nguồn gốc của các loại thảo dược này phần lớn thiếu sự kiểm soát chuyên môn: khoảng 76,5% được mua tại chợ và 68,3% do các thành viên trong gia đình thu hái [3].

Đặc biệt, có đến 75,2% phụ nữ được chính người thân trong gia đình khuyên dùng thảo dược [3]. Về phương thức sử dụng, 89,7% dùng qua đường uống, 60,1% dùng ở dạng dược liệu khô, 57,6% sử dụng bộ phận hạt và đường là tá dược phổ biến nhất (chiếm 27,8%) [3]. Liều lượng cũng rất tùy tiện khi có tới 51,7% đo lường bằng đơn vị ly uống nước, 47,5% uống liều một ly nước, 54,8% uống một lần mỗi ngày và 32,9% duy trì uống bao nhiêu tháng tùy thích trong suốt thai kỳ [3]. Khoảng 46,0% dùng trong một đợt và gần một phần ba dùng vào nhiều dịp khác nhau [3]. Thực trạng này phản ánh sự chủ quan của thai phụ khi tin dùng các bài thuốc truyền miệng, dẫn đến nguy cơ uống phải các loại cây gây co thắt tử cung nguy hiểm.

Hiểm họa từ việc nhầm lẫn và tạp nhiễm các loài chó đẻ khác nhau

Bên cạnh độc tính trực tiếp lên cơ trơn tử cung, người tiêu dùng khi tìm mua cây chó đẻ răng cưa (Phyllanthus urinaria) còn đối mặt với nguy cơ nhầm lẫn loài rất cao. Một nghiên cứu năm 2022 về hệ gen lục lạp của chi Phyllanthus nhấn mạnh rằng thảo dược Phyllanthus urinaria tại các chợ địa phương thường xuyên bị tạp nhiễm vô tình, cố ý thay thế hoặc trộn lẫn với các loài họ hàng khác [1]. Các chất tạp nhiễm trong các sản phẩm thảo dược này là mối đe dọa trực tiếp đến sự an toàn của người tiêu dùng [1].

Cụ thể, Phyllanthus urinaria thường bị trộn lẫn với các loài khác cùng chi như Phyllanthus acidus, Phyllanthus amarus, Phyllanthus reticulatus, Phyllanthus niruri, Phyllanthus emblica và Phyllanthus pulcher [1]. Mỗi loài trong chi này lại chứa hàm lượng và thành phần hóa thực vật khác nhau, chưa được kiểm chứng đầy đủ về độ an toàn đối với sự phát triển của thai nhi. Việc người dân tự thu hái ngoài tự nhiên hoặc mua thảo dược phơi khô không rõ nguồn gốc ngoài chợ làm tăng nguy cơ ngộ độc hoặc gặp phải các tác dụng phụ khó lường trên thai phụ.

Cơ thể mẹ bầu biến đổi ra sao trước các tác nhân co thắt?

Trong thai kỳ, cơ thể người phụ nữ trải qua hàng loạt thay đổi sâu sắc về mặt giải phẫu và sinh lý dưới tác động của hormone nội tiết [4]. Nồng độ progesterone tăng cao làm giảm trương lực cơ trơn, dẫn đến giãn nở đường tiết niệu ở khoảng 80% phụ nữ mang thai [4]. Đồng thời, tử cung to dần sẽ chèn ép bàng quang, làm tăng áp lực bên trong và có thể gây ứ trệ nước tiểu [4]. Trạng thái cân bằng cơ trơn này rất nhạy cảm.

Bất kỳ yếu tố kích thích nào làm tăng trương lực cơ trơn đột ngột đều có thể tạo ra các phản ứng dây chuyền nguy hiểm. Các cơn đau dữ dội, tình trạng co thắt hoặc sự kích thích cơ học từ bên ngoài như nôn mửa liên tục đều có thể chèn ép tử cung và kích thích co thắt tử cung [2]. Việc đưa vào cơ thể các vị thuốc có tính chất kích thích co bóp cơ trơn như cây chó đẻ sẽ trực tiếp phá vỡ cơ chế tự bảo vệ tự nhiên của cơ thể mẹ, đẩy tử cung vào tình trạng tăng động lực và đe dọa sự an toàn của túi thai.

Những hiểu lầm phổ biến về việc làm mát cơ thể khi mang thai

Nhiều người vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng "cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Quan niệm này đặc biệt tai hại trong thai kỳ, bởi rất nhiều loại cây cỏ chứa độc tố tự nhiên để tự vệ, hoặc chứa các ancaloit, flavonoid có hoạt tính dược lý rất mạnh mẽ tương đương với thuốc điều trị.

Một hiểu lầm khác là cho rằng phụ nữ mang thai phải uống thật nhiều nước mát, nước lá để "lọc máu", "thải độc cho thai nhi". Trên thực tế, gan và thận của người mẹ hoàn toàn đủ khả năng tự đào thải các chất cặn bã nếu được cung cấp đủ nước sạch và dinh dưỡng hợp lý. Việc tự ý bổ sung các loại nước sắc thảo dược đậm đặc không những không giúp ích cho thai nhi mà còn làm tăng gánh nặng giải độc cho gan, thận của mẹ, đồng thời làm tăng nguy cơ tiếp xúc với các dược chất gây co bóp tử cung.

Ai cần tuyệt đối tránh xa cây chó đẻ?

Cây chó đẻ răng cưa là vị thuốc chống chỉ định tuyệt đối cho các nhóm đối tượng sau:

  • Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào, đặc biệt là trong 3 tháng đầu thai kỳ khi bánh rau chưa hoàn thiện và thai nhi rất dễ bị ảnh hưởng bởi các cơn co thắt tử cung.
  • Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, sinh non hoặc cổ tử cung ngắn.
  • Phụ nữ đang có dấu hiệu ra máu âm đạo bất thường, đau bụng dưới âm ỉ hoặc xuất hiện các cơn gò cứng bụng.
  • Phụ nữ đang trong giai đoạn chuẩn bị thụ thai hoặc đang thực hiện các biện pháp hỗ trợ sinh sản như thụ tinh nhân tạo, thụ tinh trong ống nghiệm.

Khi gặp bất kỳ triệu chứng bất thường nào về tiêu hóa, da liễu hoặc men gan trong thai kỳ, thai phụ không được tự ý tìm đến các phương thuốc dân gian mà cần phải đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ chẩn đoán và hướng dẫn dùng thuốc an toàn.

Lựa chọn an toàn thay thế để chăm sóc sức khỏe thai kỳ

Để giải quyết tình trạng nóng bức, mệt mỏi hay mẩn ngứa trong thai kỳ mà không cần dùng đến các loại thảo dược nguy hiểm như cây chó đẻ, mẹ bầu nên áp dụng các biện pháp khoa học và lành tính:

  • Uống đủ lượng nước lọc hàng ngày (khoảng 2 đến 2,5 lít nước), bổ sung nước từng ngụm nhỏ dàn đều trong ngày để hỗ trợ tuần hoàn và bài tiết.
  • Tăng cường rau xanh, trái cây tươi có tính mát tự nhiên như mồng tơi, rau dền, bí đao, cam, bưởi để bổ sung chất xơ và vitamin.
  • Mặc trang phục rộng rãi, thoáng mát, làm từ chất liệu cotton thấm hút mồ hôi tốt để giảm thiểu kích ứng da.
  • Tuyệt đối không tự ý mua các loại thảo dược khô, trà thảo mộc trôi nổi ngoài chợ hoặc dùng theo lời mách bảo của người thân mà chưa có ý kiến của bác sĩ sản khoa.

Cây chó đẻ răng cưa dù mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe lá gan ở người bình thường nhưng lại là mối nguy hại lớn cho phụ nữ mang thai do đặc tính kích thích co bóp cơ trơn tử cung. Sự an toàn của thai nhi đòi hỏi người mẹ phải luôn cẩn trọng trước mọi loại thảo dược truyền miệng. Lựa chọn lối sống khoa học, dinh dưỡng cân bằng và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa là cách bảo vệ tốt nhất cho mẹ và bé suốt thai kỳ.