Vì sao bác sĩ thường khuyên ăn súp gà khi bị cảm cúm?

Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, các triệu chứng như nghẹt mũi, đau họng, hắt hơi và mệt mỏi lại xuất hiện phổ biến ở nhiều gia đình. Cùng với việc nghỉ ngơi, một bát súp gà nóng hổi từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc được nhiều người lựa chọn để bồi bổ. Nhiều bác sĩ và chuyên gia y tế cũng thường khuyến khích người bệnh cảm cúm bổ sung món ăn dân dã này vào thực đơn hàng ngày.

Liệu đây chỉ là thói quen truyền khẩu mang lại cảm giác dễ chịu hay thực sự có cơ chế sinh học đứng sau? Dưới góc độ khoa học, súp gà không đơn thuần là nguồn dinh dưỡng dễ tiêu, mà còn chứa các đặc tính hỗ trợ giảm phản ứng viêm và đẩy nhanh quá trình làm sạch dịch nhầy đường hô hấp.

Bản chất của cảm cúm và phản ứng viêm đường hô hấp

Nhiễm trùng đường hô hấp trên là một trong những bệnh truyền nhiễm phổ biến nhất ở người, mà nguyên nhân chủ yếu bắt nguồn từ các chủng rhinovirus ^[1]. Nhiều người lầm tưởng rằng các triệu chứng khó chịu như sưng họng, nghẹt mũi hay chảy nước mũi là do virus trực tiếp phá hủy mô tế bào. Tuy nhiên, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng cảm lạnh do rhinovirus đặc trưng bởi phản ứng viêm của bạch cầu trung tính (neutrophil), và các triệu chứng tương đối nhẹ thực tế xuất phát từ phản ứng viêm của chính cơ thể vật chủ đối với virus chứ không phải do độc lực tế bào trực tiếp từ virus ^[1].

Trong quá trình này, các chất hóa ứng động (chemotaxis), chất trung gian hóa học và cytokine đóng vai trò quan trọng trong việc kích hoạt cũng như điều hướng các tế bào miễn dịch di chuyển đến vị trí nhiễm trùng ^[1]. Sự tập trung quá mức của các tế bào viêm tại niêm mạc mũi họng làm mô sưng nề, kích thích tăng tiết dịch nhầy đặc và gây tắc nghẽn đường thở. Do đó, việc làm dịu phản ứng viêm cục bộ và loại bỏ dịch tiết ứ đọng chính là chìa khóa giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn.

Khả năng ức chế phản ứng viêm từ bát súp gà truyền thống

Để làm rõ cơ chế giảm triệu chứng của súp gà, một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2000 đã kiểm tra khả năng ức chế chuyển động của bạch cầu trung tính bằng phương pháp buồng đo hóa ứng động Boyden tiêu chuẩn, sử dụng huyết thanh hoạt hóa zymosan và fMet-Leu-Phe làm chất dẫn dụ ^[2]. Kết quả cho thấy súp gà làm ức chế đáng kể sự di chuyển của bạch cầu trung tính theo cơ chế phụ thuộc vào nồng độ ^[2].

Hoạt tính sinh học kháng viêm này nằm ở phần không chứa hạt (thành phần hòa tan) của súp ^[2]. Khi phân tích riêng lẻ từng thành phần, tất cả các loại rau củ có trong súp và thịt gà đều thể hiện hoạt tính ức chế sự di chuyển của tế bào miễn dịch ^[2]. Đáng chú ý, chỉ có thịt gà là không có hoạt tính gây độc tế bào, và món súp hoàn chỉnh khi kết hợp cả thịt lẫn rau củ cũng hoàn toàn không thể hiện độc tính tế bào ^[2].

Các nhà nghiên cứu nhận định rằng súp gà có thể chứa một số chất mang hoạt tính dược lý có lợi ^[2]. Tác dụng chống viêm nhẹ này được xem là một cơ chế tiềm năng giúp giải thích vì sao món súp có thể làm giảm bớt các triệu chứng khó chịu của nhiễm trùng đường hô hấp trên ^[2]. Khi lượng bạch cầu đổ dồn về niêm mạc mũi họng được điều hòa ở mức vừa phải, các mô hô hấp sẽ bớt sưng đỏ và giảm tiết dịch ồ ạt.

Tác động đẩy nhanh tốc độ thanh thải dịch nhầy mũi

Bên cạnh đặc tính kháng viêm, súp gà còn mang lại lợi ích cơ học rõ rệt đối với đường hô hấp trên nhờ tác dụng nhiệt và mùi vị. Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 1978 đã đo lường vận tốc dịch nhầy mũi và sức cản luồng khí qua mũi trên 15 người tình nguyện khỏe mạnh ^[3]. Các phép đo được thực hiện trước khi uống, tại thời điểm 5 phút và 30 phút sau khi người tham gia uống nước nóng (bằng cách nhấp từng ngụm hoặc dùng ống hút), uống súp gà nóng (nhấp ngụm hoặc dùng ống hút) và uống nước lạnh bằng cách nhấp ngụm ^[3]. Một quy trình uống giả định bằng ống hút cũng được thực hiện để làm đối chứng ^[3].

Kết quả cho thấy ở mốc 5 phút sau khi can thiệp, việc nhấp từng ngụm nước nóng làm tăng vận tốc dịch nhầy mũi từ 6,2 lên 8,4 mm/phút ^[3]. Đặc biệt, súp gà nóng khi nhấp từng ngụm đem lại mức tăng mạnh nhất, đẩy vận tốc dịch nhầy từ 6,9 lên đến 9,2 mm/phút ^[3]. Khi uống súp gà nóng qua ống hút, vận tốc này cũng tăng từ 6,4 lên 7,8 mm/phút ^[3]. Các mức gia tăng này đều có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng nước lạnh, nhóm uống nước nóng bằng ống hút và nhóm uống giả định ^[3].

Trái lại, việc uống nước lạnh làm giảm đáng kể vận tốc dịch nhầy từ 7,3 xuống còn 4,5 mm/phút ở mốc 30 phút ^[3]. Toàn bộ các chỉ số của những liệu pháp dùng đồ nóng đều quay trở về mức ban đầu sau 30 phút, đồng thời sức cản luồng khí qua mũi không ghi nhận thay đổi đáng kể ở các mốc thời gian ^[3]. Từ kết quả này, các chuyên gia kết luận rằng uống chất lỏng nóng làm tăng tạm thời vận tốc dịch nhầy mũi một phần hoặc hoàn toàn thông qua việc hít hơi nước ^[3]. Riêng súp gà nóng, nhờ mùi thơm cảm nhận tại cửa mũi sau hoặc qua cơ chế vị giác, dường như sở hữu thêm hoạt chất bổ sung giúp tăng cường giải phóng dịch mũi ^[3]. Vì vậy, chất lỏng nóng cho thấy sự vượt trội hơn chất lỏng lạnh trong việc quản lý dịch tiết đường hô hấp trên ^[3].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Những phát hiện trên mang lại cái nhìn khoa học xác đáng cho một liệu pháp dân gian lâu đời. Súp gà cung cấp chất lỏng ấm giúp giữ ẩm cổ họng, hơi nước bốc lên hỗ trợ làm mềm vảy mũi, trong khi các dưỡng chất hòa tan tạo ra tác động kép: vừa kích thích hệ thống lông chuyển đẩy chất nhầy ra ngoài nhanh hơn, vừa xoa dịu phản ứng sưng viêm cục bộ [1, 2].

Dẫu vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các nghiên cứu hiện có. Thử nghiệm về khả năng ức chế bạch cầu trung tính của súp gà mới chỉ được thực hiện trong điều kiện ống nghiệm (in vitro), chưa thể phản ánh hoàn toàn diễn biến phức tạp trong cơ thể người sống ^[2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các loại súp gà đóng hộp thương mại trên thị trường có sự dao động rất lớn về hoạt tính ức chế viêm, phụ thuộc vào công thức và quy trình chế biến ^[2]. Mặt khác, thử nghiệm về tốc độ dịch nhầy mũi chỉ thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ gồm 15 người khỏe mạnh và hiệu quả làm tăng tốc độ dịch chuyển chỉ kéo dài tạm thời trong khoảng thời gian ngắn quanh mốc 5 phút trước khi trở về mức nền ở mốc 30 phút ^[3]. Súp gà là món ăn hỗ trợ cải thiện triệu chứng chứ không thể tiêu diệt mầm bệnh.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng súp gà trị cảm

Một sai lầm rất thường gặp là coi súp gà như một "phương thuốc đặc trị" hay kháng sinh tự nhiên có thể chặn đứng hoàn toàn virus cảm cúm. Như nghiên cứu đã chỉ ra, súp gà chỉ có tác dụng chống viêm nhẹ và cải thiện tạm thời tốc độ dẫn lưu chất nhầy [1, 2]. Món ăn này hoàn toàn không thay thế được các loại thuốc hạ sốt, giảm đau hoặc thuốc kháng virus do bác sĩ chỉ định khi người bệnh diễn tiến nặng.

Hiểu lầm thứ hai là lạm dụng các sản phẩm súp gà chế biến sẵn, súp đóng hộp hoặc bột nêm vị gà vì nghĩ rằng chúng có giá trị tương đương. Nghiên cứu năm 2000 đã chứng minh hoạt tính kháng viêm ở các sản phẩm súp thương mại có sự chênh lệch rất lớn ^[2]. Nhiều loại đồ hộp công nghiệp chứa hàm lượng muối và chất bảo quản cao, trong khi lượng hoạt chất hòa tan từ thịt gà và rau củ tươi lại rất ít, làm giảm đi đáng kể giá trị dinh dưỡng cũng như tác dụng sinh học mong đợi.

Những đối tượng cần thận trọng

Mặc dù súp gà là món ăn bổ dưỡng và lành tính với phần lớn mọi người, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:

• Người mắc bệnh tăng huyết áp, suy tim hoặc bệnh thận mạn tính: Nước dùng nấu từ thịt gà kết hợp gia vị nêm nếm thường tích tụ một lượng natri đáng kể. Hấp thu quá nhiều muối có thể dẫn đến ứ dịch và làm tăng huyết áp đột ngột. Cần nấu nhạt, hạn chế nêm muối và nước mắm.
• Người có cơ địa dị ứng thực phẩm: Cần kiểm tra kỹ các thành phần rau củ, thảo mộc nấu kèm trong súp để tránh kích hoạt phản ứng dị ứng không mong muốn.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị về chế độ ăn lỏng và lượng muối tiêu thụ mỗi ngày, không tự ý ngưng thuốc điều trị để thay thế bằng các biện pháp ăn uống dân gian.

Gợi ý chế biến và sử dụng súp gà đúng cách

Để tận dụng tối đa lợi ích sinh học từ món súp gà, người chăm sóc có thể áp dụng các bước thực tế sau:

• Cách chế biến: Nên dùng gà tươi ninh kỹ cùng các loại rau củ tươi như cà rốt, hành tây, cần tây. Nghiên cứu cho thấy thịt gà và từng loại rau củ đều có khả năng ức chế di chuyển tế bào viêm, và sự kết hợp đầy đủ trong một nồi súp hoàn chỉnh không gây độc tế bào ^[2]. Việc ninh chậm giúp các chất dinh dưỡng và hoạt chất hòa tan chuyển hoàn toàn vào phần nước cốt ^[2]. Vớt bỏ bớt lớp mỡ gà nổi trên bề mặt để người ốm dễ tiêu hóa hơn.
• Cách thưởng thức: Nên ăn súp khi còn nóng ấm và nhấp từng thìa hoặc ngụm nhỏ trực tiếp từ bát, thay vì dùng ống hút ^[3]. Động tác nhấp từng ngụm cho phép hơi nóng bốc lên tác động vào niêm mạc mũi, kết hợp mùi thơm qua đường ngạc sau để tối ưu hóa khả năng làm lỏng dịch nhầy đường hô hấp ^[3]. Tránh để súp quá nguội, bởi dịch lỏng lạnh đã được chứng minh là làm giảm tốc độ thanh thải của dịch nhầy mũi ^[3].
• Thời điểm dùng: Có thể chia nhỏ thành từng chén súp nhỏ dùng vào các bữa phụ hoặc bữa chính khi người bệnh cảm thấy mệt mỏi, chán ăn.

Súp gà nóng thực sự là một giải pháp hỗ trợ chăm sóc sức khỏe có cơ sở khoa học, giúp xoa dịu niêm mạc đường thở và thúc đẩy đào thải dịch nhầy hiệu quả [1, 2]. Dù vậy, món ăn này cần được nhìn nhận đúng như một liệu pháp dinh dưỡng bổ trợ đi kèm nghỉ ngơi hợp lý. Khi triệu chứng cảm sốt kéo dài hoặc trở nặng, người bệnh luôn cần thăm khám và tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa.