Cơn đau nhói quen thuộc của người chạy bộ
Khi đang sải bước trên đường chạy, nhiều người bất ngờ gặp phải cơn đau nhói buốt ở một bên mạn sườn, buộc phải ôm bụng đi chậm lại hoặc dừng hẳn. Cảm giác này thường được gọi dân dã là "xóc hông", khiến người tập bối rối không rõ bản thân gặp chấn thương cơ hay tổn thương tạng nguy hiểm.
Trong y học, hiện tượng này được định danh là Đau bụng thoáng qua liên quan đến tập luyện (Exercise-Related Transient Abdominal Pain - ETAP) [1]. Đây là tình trạng lành tính, xuất hiện đột ngột và thường tự thoái lui nhanh chóng sau khi người tập điều chỉnh cường độ hoặc dừng vận động [2].
Cơ chế cơ hoành và sự chuyển hướng dòng máu
Để hiểu nguyên nhân gây đau, cần xem xét sự phối hợp giữa hô hấp và huyết động trong lúc chạy bộ. Cơ hoành là cơ hô hấp chính, ngăn cách khoang ngực và ổ bụng, phải làm việc liên tục với cường độ cao khi cơ thể đòi hỏi lượng oxy lớn.
Khi vận động gắng sức kéo dài hoặc cường độ cao, cơ thể tái phân phối tuần hoàn, dẫn đến giảm lưu lượng máu đến hệ tiêu hóa nhằm ưu tiên cấp máu cho cơ bắp chi [3]. Tình trạng thiếu máu cục bộ tạm thời tại cơ hoành (diaphragmatic ischaemia) được xem là một trong những giả thuyết bệnh sinh cốt lõi gây nên cơn đau thắt cơ hoành [2, 3].
Bên cạnh đó, các chấn động lặp đi lặp lại của thân trên khi chạy khiến các tạng trong ổ bụng di chuyển theo phương thẳng đứng, tạo lực kéo căng lên các dây chằng nội tạng nối với cơ hoành [3, 4]. Ngoài ra, ma sát và kích thích lá thành màng bụng (phúc mạc thành) khi thân mình xoay vặn liên tục cũng là cơ chế chính dẫn đến phản ứng đau nhói định vị rõ rệt [3, 4].
Một chi tiết đáng chú ý là khoảng 14% người bị đau xóc hông có hiện tượng đau lan lên đỉnh vai [4]. Do thần kinh hoành chi phối cảm giác cho cả cơ hoành lẫn vùng vai, sự xuất hiện của cảm giác đau vai này củng cố thêm bằng chứng cho thấy cơ hoành đang bị kích thích hoặc thiếu máu cục bộ trong lúc vận động [4].
Bằng chứng khoa học về đặc điểm và tỷ lệ đau xóc hông
Nghiên cứu về tình trạng này đã được ghi nhận qua nhiều khảo sát thực nghiệm trên vận động viên phong trào lẫn chuyên nghiệp.
Một khảo sát dịch tễ học công bố năm 2000 thực hiện trên 965 người chơi thể thao thường xuyên thuộc 6 bộ môn cho thấy chạy bộ có tỷ lệ xuất hiện ETAP trong vòng một năm lên tới 69% (với 439 người chạy tham gia), chỉ xếp sau bơi lội với 75% [4]. Ngược lại, môn đạp xe ít rung lắc thân trên chỉ ghi nhận 32% [4]. Khảo sát ghi nhận 79% trường hợp đau khu trú rõ rệt, chủ yếu ở vùng thắt lưng bụng bên phải hoặc bên trái (78%) [4]. Cơn đau được mô tả là quặn thắt, đau âm ỉ hoặc giằng kéo khi ở mức độ nhẹ, và chuyển thành đau nhói hoặc như dao đâm khi ở mức độ nặng [4].
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2015 chỉ ra rằng cứ khoảng 5 người tham gia một sự kiện chạy bộ thì có 1 người gặp phải ETAP, và khoảng 70% người chạy từng trải qua cơn đau này [1]. Nghiên cứu xác nhận đau thường gặp hơn ở người trẻ tuổi, phổ biến trong các bộ môn có động cơ vặn xoắn hoặc tịnh tiến dọc lặp đi lặp lại của thân trên, đồng thời gia tăng rõ rệt khi người tập dung nạp lượng lớn thức ăn hoặc đồ uống ưu trương trước buổi tập [1].
Về khía cạnh cơ bắp cốt lõi, một nghiên cứu năm 2014 trên 50 người chạy bộ (28 nam, độ tuổi trung bình 25,8) đã kiểm tra sức mạnh cơ thân mình bằng nghiệm pháp Sahrmann và đo độ dày cơ ngang bụng (transversus abdominis - TrA) qua siêu âm [5]. Kết quả cho thấy nhóm người chạy hoàn toàn không bị đau xóc hông có điểm nghiệm pháp Sahrmann cao hơn đáng kể (cơ thân mình khỏe hơn) so với nhóm bị đau hàng tuần và hàng năm (lần lượt p = 0,001 và p = 0,02), cùng sự khác biệt về độ dày cơ ngang bụng lúc nghỉ (p = 0,034) [5]. Điều này chỉ ra thành cơ bụng yếu làm giảm khả năng ổn định áp lực ổ bụng, dễ kích hoạt cơn đau xóc hông [5].
Đáng chú ý, yếu tố tâm lý cũng can thiệp vào tần suất khởi phát. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 trên 168 người trưởng thành chạy ít nhất 10 dặm/tuần ghi nhận 39,9% đối tượng bị xóc hông ít nhất một lần trong tháng trước đó [6]. Những người bị đau thường trẻ tuổi hơn, ít kinh nghiệm chạy hơn, đồng thời có điểm số lo âu (STICSA) và thang đo căng thẳng nhận thức (PSS-14) cao hơn nhóm không bị đau [6]. Sau khi hiệu chỉnh tuổi và kinh nghiệm, điểm lo âu và căng thẳng ở nhóm bị đau vẫn cao hơn nhóm không đau lần lượt 3,4 điểm và 4,1 điểm, cho thấy trạng thái tâm lý căng thẳng có liên quan trực tiếp đến sự xuất hiện của tình trạng này [6].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng
Nhiều người chạy bộ lầm tưởng rằng xóc hông là do "thủng ruột", viêm ruột thừa cấp hoặc chỉ xảy ra ở người không có thể lực. Thực tế, ETAP xảy ra ở mọi cấp độ tập luyện [2]. Nguyên nhân sinh lý bệnh của nó đến nay vẫn chưa được thống nhất hoàn toàn do các nghiên cứu phần lớn dựa trên bảng hỏi tự báo cáo hoặc mô tả ca bệnh, thiếu các can thiệp mù đôi đối chứng trực tiếp trong phòng thí nghiệm [1, 4, 8]. Hầu hết các phương pháp can thiệp hiện nay dựa trên kinh nghiệm thực tế nhiều hơn là các bằng chứng thử nghiệm ngẫu nhiên lớn [4, 8].
Dù vậy, đau xóc hông thông thường hoàn toàn lành tính, chỉ diễn ra tạm thời và không để lại di chứng cấu trúc [2]. Cơn đau sẽ tự thuyên giảm trong vòng vài phút khi giảm hoặc dừng vận động [2].
Dấu hiệu cảnh báo: Khi nào không đơn thuần là xóc hông?
Dù đa số là lành tính, người tập không nên chủ quan nếu cơn đau bụng khi chạy có tính chất bất thường hoặc không đáp ứng với các biện pháp nghỉ ngơi thông thường [5, 8].
Một bệnh lý hiếm gặp nhưng đã được y văn ghi nhận là hội chứng chèn ép động mạch thân tạng do dây chằng cung giữa (Median Arcuate Ligament Syndrome - MALS) [2, 5, 6]. Y văn năm 2004 đã ghi nhận trường hợp một vận động viên chạy cự ly tinh nhuệ bị đau bụng dữ dội và tiêu chảy khi tập luyện do động mạch thân tạng bị dây chằng cung giữa chèn ép, làm giảm lưu lượng máu mạc treo trầm trọng; triệu chứng chỉ chấm dứt sau khi phẫu thuật giải phóng dây chằng [3].
Năm 2016, một ca bệnh khác là vận động viên khúc côn cầu 18 tuổi bị đau bụng liên quan đến tập luyện kéo dài suốt 1 năm, không thuyên giảm dù đã áp dụng mọi biện pháp phòng ngừa, sau đó được chẩn đoán MALS và khỏi hoàn toàn nhờ phẫu thuật nội soi cắt giải phóng dây chằng [7]. Một báo cáo loạt ca năm 2017 trên 3 vận động viên cũng xác nhận triệu chứng đau dai dẳng khi tập luyện do MALS được giải quyết triệt để sau can thiệp phẫu thuật [8].
Do đó, người tập cần thận trọng và đến cơ sở y tế tầm soát chuyên sâu nếu cơn đau bụng khi tập có các dấu hiệu: đau dữ dội kéo dài không giảm khi nghỉ, đi kèm nôn ói, sốt, tiêu chảy ra máu, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc không đáp ứng với bất kỳ phương pháp phòng ngừa thông thường nào [2, 5, 8]. Bài viết không thay thế chẩn đoán y khoa chuyên nghiệp; người có bệnh lý tim mạch, mạch máu hoặc tiêu hóa mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tăng khối lượng vận động.
Cách xử lý nhanh và biện pháp phòng ngừa trên đường chạy
Khi đang chạy bộ mà xuất hiện cơn đau xóc hông, người tập có thể áp dụng các bước xử lý thực tế sau để làm dịu cơn đau:
- Giảm tốc độ hoặc chuyển sang đi bộ: Việc giảm cường độ giúp hạ nhu cầu oxy của cơ thể, giảm co thắt và tái lập lưu lượng máu đầy đủ hơn tới cơ hoành và các tạng ổ bụng [2].
- Điều chỉnh nhịp thở: Thực hiện hít sâu bằng mũi và thở chậm dài qua miệng để giảm áp lực co thắt trên vòm hoành.
- Ấn nhẹ vào điểm đau: Dùng các đầu ngón tay ấn nhẹ trực tiếp vào vùng bụng bị đau kết hợp hơi cúi gập thân người về phía trước nhằm giảm sức căng lên phúc mạc thành và hệ thống dây chằng tạng.
Để phòng ngừa tái phát trong các buổi tập tiếp theo:
- Quản lý dinh dưỡng trước tập: Tránh ăn lượng lớn thức ăn hoặc uống quá nhiều nước trong vòng ít nhất 2 giờ trước khi tập luyện [1]. Đặc biệt, cần hạn chế các loại đồ uống ưu trương (nước ngọt nhiều đường, nước tăng lực cô đặc) trước khi chạy vì chúng làm tăng áp lực thẩm thấu và kích ứng ổ bụng [1].
- Cải thiện tư thế và cơ cốt lõi: Tập luyện tăng cường sức mạnh vùng cơ bụng sâu (như cơ ngang bụng) và ổn định vùng cột sống ngực giúp nâng đỡ tốt các tạng trong ổ bụng, hạn chế dao động cơ học khi chạy [4, 7].
- Khởi động kỹ và giữ tâm lý thoải mái: Do căng thẳng và lo âu có mối tương quan thuận với tần suất xóc hông, người tập nên giữ tinh thần thư giãn, hít thở nhẹ nhàng trước vạch xuất phát [6].
Lời khuyên cân bằng cho người tập luyện
Xóc hông là một phản ứng sinh lý lành tính rất phổ biến, liên quan chủ yếu đến sự thích nghi về lưu lượng máu và áp lực cơ học lên cơ hoành cùng màng bụng khi vận động. Bằng cách kiểm soát tốt thời điểm ăn uống, rèn luyện nhóm cơ trung tâm và xử lý đúng nhịp thở khi đau xuất hiện, người chạy hoàn toàn có thể làm chủ tình trạng này. Hãy duy trì lắng nghe cơ thể một cách khoa học để đảm bảo những bước chạy luôn an toàn và bền bỉ.
