Nhiều người từng ăn tôm, cua suốt thời thơ ấu mà không gặp bất kỳ vấn đề gì, nhưng khi bước sang tuổi 20, 30 hoặc muộn hơn lại đột ngột nổi mề đay, khó thở sau bữa hải sản quen thuộc. Tình trạng này khiến không ít người hoang mang tự hỏi liệu cơ thể mình đã xảy ra biến đổi gì.
Thực tế, dị ứng thực phẩm hoàn toàn có thể khởi phát ở tuổi trưởng thành ngay cả với món ăn từng dung nạp tốt [4, 8]. Trong số các tác nhân gây dị ứng khởi phát muộn, hải sản có vỏ (động vật giáp xác và thân mềm) là nhóm thực phẩm hàng đầu và thường kéo dài dai dẳng [1, 3, 5].
Hiện tượng dị ứng hải sản ở người trưởng thành
Dị ứng thực phẩm qua trung gian kháng thể IgE ở người lớn (adult-onset food allergy) đang nhận được sự chú ý lớn từ y văn thế giới [1]. Khác với trẻ nhỏ thường tự khỏi dị ứng sau vài năm, dị ứng hải sản ở người trưởng thành có xu hướng tồn tại bền bỉ suốt đời [1, 6].
Một nghiên cứu dịch tễ năm 2019 khảo sát quy mô dân số Mỹ cho thấy tỷ lệ dị ứng hải sản có vỏ lên tới 2,8% ở nhóm 18–29 tuổi và vẫn duy trì ở mức 2,6% ở nhóm người từ 60 tuổi trở lên [2]. Tỷ lệ này giảm rất ít theo độ tuổi so với các loại dị ứng thực phẩm khác, cho thấy gánh nặng kéo dài dai dẳng của bệnh lý này [2]. Tổng cộng, nghiên cứu ước tính có khoảng 7,2 triệu người trưởng thành tại Mỹ phải sống chung với dị ứng hải sản có vỏ, con số cao nhất trong các nhóm dị ứng thực phẩm [2].
Cơ chế khiến cơ thể bỗng nhiên phản ứng dữ dội
Hệ thống miễn dịch nhận diện nhầm các protein đặc trưng trong hải sản là tác nhân gây hại, từ đó kích hoạt sản xuất kháng thể IgE đặc hiệu [3, 4]. Khi tiếp xúc trở lại với thức ăn, IgE kích hoạt các tế bào mast giải phóng hóa chất trung gian, dẫn đến các phản ứng dị ứng tức thì [2, 7, 8].
Một yếu tố giải thích cho việc dị ứng xuất hiện muộn là hiện tượng phản ứng chéo giữa các dị nguyên. Người sống ở khu vực nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới tiếp xúc với các loài chân đốt như mạt bụi nhà hoặc gián có thể bị mẫn cảm từ trước [3]. Những kháng nguyên chéo từ mạt bụi hoặc gián khiến hệ miễn dịch dần mẫn cảm với protein trong hải sản có vỏ, dẫn tới khởi phát phản ứng dị ứng khi ăn [3]. Tại Thái Lan, các bệnh nhân dị ứng thực phẩm trưởng thành có tỷ lệ mẫn cảm với gián lên tới 67,4%, cao hơn đáng kể so với nhóm không dị ứng [4].
Nghiên cứu lâm sàng chỉ ra những điều gì?
Tại một phòng khám dị ứng ở Winnipeg (Canada) từ tháng 5/2018 đến tháng 7/2020, một loạt ca bệnh gồm 14 người trưởng thành (từ 16 tuổi trở lên) được ghi nhận khởi phát dị ứng tức thì với các món ăn vốn dĩ dung nạp bình thường trước đó [5]. Việc chẩn đoán xác định dựa trên xét nghiệm lẩy da (sẩn phù lớn hơn đối chứng âm từ 3 mm trở lên) hoặc đo nồng độ IgE huyết thanh đặc hiệu [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng phản ứng khởi phát muộn hoàn toàn có thể xảy ra đột ngột trên người từng có tiền sử ăn uống an toàn [5].
Tại Trung tâm Y khoa Texas (Mỹ), nghiên cứu theo dõi suốt 13 năm trên 5.162 bệnh nhân người lớn chuyển tuyến dị ứng đã xác định 159 ca (3,08%) mắc dị ứng hải sản, độ tuổi chẩn đoán trung bình là 50,2 tuổi [6]. Tỷ lệ dị ứng động vật giáp xác (tôm, cua, tôm hùm) phổ biến hơn động vật thân mềm, và cá hồi, cá ngừ, cá trê là các loại cá hay gây dị ứng nhất [6]. Đáng chú ý, phản ứng ở đường hô hấp xuất hiện ở nhóm dị ứng động vật có vỏ cao gấp 6 lần so với nhóm dị ứng cá, và các triệu chứng nghiêm trọng thường diễn biến rất nhanh sau ăn [6].
Nghiên cứu cắt ngang tại Bệnh viện Siriraj (Thái Lan) giai đoạn 2009–2019 trên 711 bệnh nhân ghi nhận 174 người dị ứng thực phẩm (tuổi trung vị 31,0), trong đó 76,5% khởi phát ở tuổi trưởng thành [4]. Động vật có vỏ là thủ phạm hàng đầu chiếm 68,0% các trường hợp dị ứng [4]. Trong lần phản ứng đầu tiên của đời người, nhóm khởi phát ở tuổi trưởng thành có tỷ lệ biến chứng hô hấp cao gấp 3,15 lần và biến chứng tim mạch cao gấp 2,78 lần so với nhóm khởi phát từ thời thơ ấu [4].
Tại Đài Loan, một nghiên cứu hồi cứu trên 369 ca cấp cứu do dị ứng thực phẩm (độ tuổi trung bình 32,9) ghi nhận hơn 2/3 số ca nhập viện xuất phát từ dị ứng hải sản [7].
Giá trị thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các nghiên cứu dịch tễ và lâm sàng cung cấp bằng chứng rõ ràng về mức độ nguy hiểm cũng như sự phổ biến của dị ứng hải sản khởi phát muộn ở người lớn [3, 5, 7]. Dữ liệu chỉ ra rằng các phản ứng lần đầu ở người trưởng thành không hề nhẹ mà thường có xu hướng lan rộng đến nhiều cơ quan [4].
Tuy nhiên, bài tổng quan năm 2025 chỉ rõ các bằng chứng hiện tại vẫn còn những điểm chưa đồng nhất [1]. Sự khác biệt về thiết kế nghiên cứu, tiêu chuẩn chẩn đoán, cùng sự phụ thuộc vào báo cáo tự kể của bệnh nhân thay vì các thử nghiệm chuẩn mực khiến việc so sánh trực tiếp tỷ lệ mắc giữa các vùng còn khó khăn [1]. Dù vậy, phần lớn báo cáo vẫn xếp hải sản vào nhóm dị nguyên khởi phát muộn hàng đầu ở người lớn [1].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người tin rằng nếu còn nhỏ ăn được hải sản thì cả đời sẽ không bao giờ bị dị ứng. Quan niệm này sai lầm, bởi độ tuổi khởi phát trung vị của dị ứng hải sản có vỏ ở người Canada được ghi nhận là 25 tuổi [3].
Một hiểu lầm khác là cho rằng dị ứng hải sản có vỏ và dị ứng cá là một. Trên thực tế, dị ứng động vật giáp xác và động vật thân mềm có biểu hiện triệu chứng, phân bố địa lý khác nhau và thường không đi kèm với nhau [8]. Nhóm dị ứng hải sản có vỏ cũng có nguy cơ gặp triệu chứng hô hấp cao gấp 6 lần nhóm dị ứng cá [6].
Bên cạnh đó, việc cho rằng dị ứng hải sản không bao giờ biến mất cũng không hoàn toàn tuyệt đối. Một nghiên cứu tại Thái Lan ghi nhận 46% bệnh nhân dị ứng tôm đã có thể dung nạp lại tôm sau 10 năm theo dõi, cho thấy một số trường hợp vẫn có thể thoái lui tình trạng mẫn cảm theo thời gian [3].
Ai nên thận trọng?
Người mắc bệnh viêm da cơ địa khởi phát ở tuổi trưởng thành cần đặc biệt lưu tâm. Nghiên cứu năm 2017 cho thấy khoảng 10% người lớn bị dị ứng thực phẩm có kèm viêm da cơ địa, và các dị nguyên kích phát phổ biến bao gồm cá và hải sản có vỏ [7].
Đặc biệt, phản ứng giải phóng hóa chất trung gian trong các đợt dị ứng nghiêm trọng có thể gây co thắt động mạch vành hoặc nứt vỡ mảng xơ vữa (hội chứng Kounis) [7]. Bệnh nhân dị ứng thực phẩm được ghi nhận có nguy cơ cao hơn đối với suy tim sung huyết, nhồi máu cơ tim và bệnh mạch máu ngoại biên [7]. Trước khi được chẩn đoán chính thức, có đến 56,7% bệnh nhân từng trải qua ít nhất một lần sốc phản vệ liên quan đến thức ăn [4].
Áp dụng thực tế để bảo vệ an toàn bản thân
Khi xuất hiện các dấu hiệu ngứa ngáy, mề đay, khó thở hoặc choáng váng sau khi ăn hải sản, người bệnh cần ngừng ăn ngay lập tức và đến cơ sở y tế. Tuyệt đối không tự ý thử ăn lại để kiểm tra phản ứng của cơ thể.
Việc thăm khám chuyên khoa dị ứng giúp xác định chính xác dị nguyên thông qua xét nghiệm IgE huyết thanh đặc hiệu hoặc xét nghiệm lẩy da [7, 8]. Khi đã xác định dị ứng, cần kiểm tra kỹ nhãn thành phần thực phẩm đóng gói và thông báo rõ ràng cho nhà hàng khi đi ăn bên ngoài để tránh phơi nhiễm chéo [8].
Dị ứng hải sản ở tuổi trưởng thành là tình trạng bệnh lý hoàn toàn có thật và tiềm ẩn nguy cơ sốc phản vệ nguy hiểm [1, 5]. Lắng nghe các phản ứng bất thường của cơ thể sau mỗi bữa ăn và chủ động đi khám chuyên khoa là biện pháp tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.
