Hiện tượng mặt đỏ bừng sau vài ngụm rượu bia
Nhiều người chỉ cần uống nửa ly bia hay một chén rượu nhỏ là gương mặt đã đỏ gắt, tim đập thình thịch và cảm thấy choáng váng. Không ít người trên bàn nhậu thường trêu đùa rằng hiện tượng này thể hiện người có "mạch máu tốt", "uống nhiệt tình" hoặc do "rượu chạy ra ngoài da".
Tuy nhiên, khoa học giải thích hiện tượng này theo một hướng hoàn toàn khác. Đỏ mặt khi uống rượu bia thực chất là biểu hiện của phản ứng quá mẫn và tích tụ chất độc, bắt nguồn từ tình trạng thiếu hụt enzyme chuyển hóa cồn mang tính di truyền phổ biến ở người gốc Đông Á [1, 2].
Cơ chế sinh học phía sau phản ứng "Asian Flush"
Sau khi vào cơ thể, rượu (ethanol) được gan chuyển hóa thành acetaldehyde nhờ enzyme ADH [1]. Acetaldehyde là một chất trung gian rất độc hại và là chất gây ung thư đã được xác định [2]. Ở người bình thường, enzyme aldehyde dehydrogenase 2 (ALDH2) nằm trong ty thể sẽ nhanh chóng chuyển hóa acetaldehyde thành chất không độc [1, 8].
Ở những người mang biến thể di truyền khiếm khuyết, chức năng của enzyme ALDH2 suy giảm rõ rệt [1, 6]. Khi đó, độc chất acetaldehyde không thể chuyển hóa kịp thời, dẫn tới việc tích tụ nồng độ cao trong máu và mô [6, 8]. Tình trạng này kích hoạt phản ứng giãn mạch ngoại vi gây đỏ mặt, kèm theo cảm giác buồn nôn, đau đầu và đánh trống ngực [2, 6].
Biến thể di truyền này được gọi là alen ALDH2*2 hay đột biến điểm E504K (còn gọi là E487K) [1, 6]. Đây là một trong những dạng đa hình di truyền phổ biến nhất từng được ghi nhận ở người [1, 3]. Hiện tượng đỏ mặt còn được y văn thế giới gọi bằng thuật ngữ hội chứng "Asian Flush" hay "Asian glow" do đặc thù phân bố chủng tộc của nó [2, 4].
Tỷ lệ người mang gen thiếu hụt enzyme ALDH2
Ước tính tình trạng thiếu hụt enzyme ALDH2 ảnh hưởng đến gần 8% dân số toàn cầu, tương đương khoảng 540 đến 560 triệu người [1, 2, 6]. Biến thể này tập trung chủ yếu ở các quần thể Đông Á như Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc [1, 2].
Các nghiên cứu dịch tễ học ghi nhận khoảng 35% đến 45% người dân vùng Đông Á mang biến thể gen khiếm khuyết này [4, 6, 8]. Trong quá khứ 2000-3000 năm, biến thể ALDH2*2 đã được chọn lọc tự nhiên lưu giữ tương đối mạnh trong quần thể người bản địa [1].
Mặc dù rất phổ biến trong cộng đồng người châu Á, phần lớn người dân vẫn chưa nhận thức rõ về mặt bệnh học của tình trạng này [3]. Đa số chỉ coi đỏ mặt là một bất tiện ngoài da khi giao tiếp xã hội mà không biết rằng đây là dấu hiệu cảnh báo sinh học về khiếm khuyết enzyme [3].
Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ ung thư và bệnh lý liên quan
Nhiều bằng chứng y học chỉ ra rằng những người thiếu enzyme ALDH2 phải đối mặt với nguy cơ bệnh tật nghiêm trọng hơn rất nhiều nếu vẫn tiếp tục sử dụng rượu bia [1, 2].
Báo cáo tổng quan công bố năm 2009 cho thấy người thiếu hụt ALDH2 uống rượu bia ở mức độ vừa phải có nguy cơ mắc ung thư thực quản (đặc biệt là ung thư biểu mô tế bào vảy) cao hơn nhiều so với người có enzyme hoạt động bình thường [3]. Ung thư thực quản là một trong những loại ung thư có tiên lượng nặng, với tỷ lệ sống sót sau 5 năm chỉ đạt 15,6% tại Mỹ, 12,3% tại châu Âu và 31,6% tại Nhật Bản [3].
Dữ liệu dịch tễ học tổng hợp năm 2022 cho biết những người đồng hợp tử về khiếm khuyết ALDH2 tiêu thụ rượu bia từ mức vừa đến nặng có nguy cơ mắc ung thư thực quản tăng từ 7 đến 12 lần [2]. Thiếu hụt ALDH2 do đó được xếp vào nhóm rối loạn di truyền làm tăng nguy cơ ung thư phổ biến nhất [2].
Nghiên cứu trên 524 công nhân Nhật Bản năm 1994 bằng phương pháp phân tích gen PCR đã làm rõ mối liên hệ giữa các kiểu gen ALDH2 và độ nhạy cảm với cồn [4]. Kết quả ghi nhận người mang kiểu gen đồng hợp tử khiếm khuyết có độ quá mẫn với cồn cao nhất, biểu hiện đỏ mặt nhiều nhất dù chỉ dùng liều lượng nhỏ, tiếp theo là nhóm dị hợp tử và thấp nhất là nhóm đồng hợp tử bình thường [4]. Lượng tiêu thụ rượu và tần suất uống rượu cũng giảm dần theo thứ tự: đồng hợp tử bình thường, dị hợp tử, rồi đến đồng hợp tử khiếm khuyết [4].
Năm 2019, một nghiên cứu tại Nhật Bản trên phụ nữ phụ thuộc rượu bia ghi nhận nồng độ acetaldehyde trong máu sau thử nghiệm dùng rượu ở người mang kiểu gen dị hợp tử ALDH2*2 cao gấp 6 lần, và ở người mang kiểu gen đồng hợp tử khiếm khuyết cao gấp 19 lần so với người mang gen bình thường [5]. Nghiên cứu cũng xác nhận câu hỏi khảo sát đơn giản về tiền sử đỏ mặt có độ nhạy 90% và độ đặc hiệu 88% ở nam giới, độ nhạy 88% và độ đặc hiệu 92% ở nữ giới trong việc nhận diện người thiếu hụt chức năng ALDH2 [5]. Đối với nam giới phụ thuộc rượu có biểu hiện đỏ mặt hiện tại hoặc trước đây, tỷ số chênh (OR) mắc ung thư tế bào vảy thực quản tăng lên 3,31 và tỷ số nguy cơ (HR) mắc ung thư đường tiêu hóa hô hấp trên là 2,36 [5].
Ngoài ung thư thực quản và đường tiêu hóa hô hấp trên, thiếu hụt ALDH2 còn làm tăng tính nhạy cảm với bệnh tim mạch và bệnh loãng xương khi tiếp xúc với rượu [1, 4, 8].
Hiểu lầm: Càng uống nhiều mặt sẽ bớt đỏ và "luyện" được tửu lượng?
Một quan niệm sai lầm rất tai hại trên bàn tiệc là cho rằng uống nhiều sẽ giúp cơ thể "quen rượu" và hết đỏ mặt. Thực tế, biến thể gen ALDH2*2 là đột biến cấu trúc DNA bẩm sinh, không thể thay đổi thông qua thói quen sinh hoạt hay "rèn luyện" tửu lượng [1, 6].
Những người ban đầu đỏ mặt dữ dội nhưng sau một thời gian dài uống nhiều lại thấy phản ứng đỏ giảm bớt thực chất là do cơ thể phát triển sự dung nạp tập nhiễm với độc chất, hoặc khả năng chuyển hóa acetaldehyde chậm lại do tương tác men khác [5]. Điều này khiến phản ứng cảnh báo tự nhiên của cơ thể biến mất, tạo cảm giác giả tạo rằng cơ thể đã "chịu được rượu" [5].
Khi phản ứng đỏ mặt giảm đi nhưng người mang gen khiếm khuyết vẫn tiếp tục uống, acetaldehyde độc hại vẫn âm thầm tích tụ ở nồng độ cực cao trong máu và tế bào [6, 7]. Hậu quả là nguy cơ đột biến DNA và phát triển ung thư đường tiêu hóa hô hấp trên càng gia tăng nghiêm trọng [6, 7].
Thử nghiệm liệu pháp gen điều trị khiếm khuyết ALDH2
Nhận thấy mức độ nguy hiểm của tình trạng tích tụ acetaldehyde, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm liệu pháp gen nhằm khắc phục khiếm khuyết này [4, 6, 8].
Nghiên cứu công bố năm 2019 sử dụng vector virus liên kết adeno (AAVrh.10hALDH2) mang mã gen ALDH2 chức năng tiêm tĩnh mạch một liều duy nhất cho chuột bị bất hoạt gen ALDH2 và chuột mang đột biến tương đương người [6]. Kết quả cho thấy sau khi nạp rượu, những con chuột được điều trị đã giảm rõ rệt nồng độ acetaldehyde trong huyết thanh và cải thiện hành vi so với nhóm không điều trị [6].
Các thử nghiệm trên mô hình chuột cũng ghi nhận liệu pháp chuyển gen bằng vector AAV giúp ngăn chặn những bất thường ở thực quản và tổn thương xương do rượu gây ra [7]. Dù hứa hẹn mở ra hướng đi phòng ngừa ung thư và giảm hội chứng đỏ mặt, phương pháp này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và vẫn cần đánh giá sâu hơn về an toàn cùng khía cạnh đạo đức trước khi ứng dụng trên người [4, 6].
Ai nên thận trọng và cách bảo vệ sức khỏe
Bất kỳ ai nhận thấy bản thân có phản ứng đỏ mặt bừng bừng, tim đập nhanh, buồn nôn hoặc đau đầu chỉ sau một lượng cồn nhỏ đều thuộc nhóm có nguy cơ cao thiếu hụt enzyme ALDH2 [2, 6]. Sự xuất hiện đồng thời của khói thuốc lá càng làm nhân lên đáng kể nguy cơ ung thư ở những người mang biến thể này [3, 8].
Những người có phản ứng đỏ mặt kèm theo tiền sử uống rượu bia thường xuyên nên chủ động trao đổi với bác sĩ chuyên khoa [3]. Bác sĩ có thể đánh giá mức độ phơi nhiễm và chỉ định nội soi định kỳ để tầm soát sớm các tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư biểu mô tế bào vảy ở thực quản và đường tiêu hóa trên [2, 7].
Biện pháp bảo vệ sức khỏe triệt để và an toàn nhất đối với người có cơ địa đỏ mặt là kiêng hoàn toàn hoặc cắt giảm tối đa việc tiêu thụ rượu bia [2, 7]. Tuyệt đối không cố gắng ép bản thân uống để hòa nhập hay dùng thuốc chống dị ứng để che giấu triệu chứng đỏ mặt khi uống rượu bia, bởi làm như vậy không ngăn được độc tính của acetaldehyde phá hủy tế bào [2].
