Sau một buổi tiệc tùng tưng bừng, nhiều người thức dậy vào sáng hôm sau với cảm giác hoang mang tột độ khi không thể nhớ nổi mình đã về nhà bằng cách nào, đã nói những gì hay thanh toán hóa đơn ra sao. Tình trạng này trong dân gian thường được gọi bằng cụm từ quen thuộc là "đứt phim" hay "cháy giáo án". Nhiều người tặc lưỡi xem đây là trải nghiệm hài hước sau cơn say, nhưng dưới góc nhìn thần kinh học, đây thực chất là tín hiệu báo động đỏ cho thấy não bộ vừa trải qua một đợt nhiễm độc cấp tính nghiêm trọng.
Về bản chất, hiện tượng "đứt phim" không phải là việc bạn đã quên đi một ký ức cũ, mà là não bộ đã hoàn toàn bị tê liệt chức năng tạo ra ký ức dài hạn mới trong suốt khoảng thời gian chất cồn đạt đỉnh điểm [1]. Điều đáng sợ là người uống rượu vẫn có thể nói chuyện, khiêu vũ, thậm chí lái xe mà không hề mất đi ý thức ngay lúc đó [2]. Chỉ đến ngày hôm sau, khi hồi tưởng lại, một khoảng trống ký ức đen ngòm mới lộ ra, để lại nhiều hệ lụy khôn lường cho sức khỏe trí não [1].
"Đứt phim" sau cơn say là gì và phân loại thế nào?
Hiện tượng mất trí nhớ do cồn (alcohol-induced blackout) được định nghĩa trong y khoa là tình trạng mất khả năng hồi tưởng các sự kiện diễn ra trong thời gian uống rượu bia [3]. Tình trạng này xảy ra phổ biến ở cả những người nghiện rượu lẫn người chỉ uống rượu trong giao tiếp xã hội bình thường [3]. Thống kê cho thấy có khoảng 50% những người sử dụng đồ uống có cồn từng trải qua hiện tượng mất ký ức này ít nhất một lần [4].
Các nhà nghiên cứu chia hiện tượng này thành hai dạng riêng biệt [3]. Dạng thứ nhất là "đứt phim từng phần" (fragmentary blackout), khi người uống chỉ quên một vài chi tiết nhỏ nhưng vẫn có thể chắp vá lại ký ức nếu được người khác gợi ý [3]. Dạng thứ hai nguy hiểm hơn nhiều là "đứt phim toàn phần" (en bloc blackout), khi toàn bộ sự kiện trong một khung thời gian dài biến mất hoàn toàn và vĩnh viễn không thể hồi phục [3]. Người bị mất ký ức hoàn toàn sẽ không có bất kỳ dấu vết thần kinh nào được lưu lại để có thể nhớ ra, dù được bạn bè miêu tả chi tiết đến đâu [1].
Đáng chú ý, hiện tượng mất trí nhớ tạm thời này không đồng nghĩa với việc nạn nhân rơi vào trạng thái ngất xỉu hay bất tỉnh [2]. Người uống vẫn có khả năng giữ thông tin hoạt động trong bộ nhớ ngắn hạn trong vài giây để duy trì các cuộc đối thoại thông thường [1]. Thậm chí họ vẫn thực hiện được các hành vi phức tạp như đi lại hoặc quan hệ tình dục [1]. Chính điều này khiến người xung quanh lầm tưởng họ hoàn toàn tỉnh táo, trong khi thực tế bộ não của họ đã ngừng "ghi hình" [3].
Cơ chế phân tử: Khi cồn dập tắt "bộ ghi âm" hồi hải mã
Để hiểu vì sao ký ức biến mất, chúng ta cần nhìn sâu vào cấu trúc hồi hải mã (hippocampus) nằm sâu bên trong thùy thái dương của não bộ. Hồi hải mã đóng vai trò như một trung tâm tiếp nhận, xử lý và chuyển giao các thông tin ngắn hạn thành ký ức dài hạn để lưu giữ suốt đời [3]. Ở cấp độ tế bào, quá trình hình thành ký ức đòi hỏi hiện tượng tăng cường dẫn truyền dài hạn (LTP), một trạng thái tăng độ nhạy cảm lâu dài giữa các khớp thần kinh để lưu giữ tín hiệu [5].
Khi nồng độ cồn trong máu tăng cao, cồn hoạt động như một chất ức chế cực mạnh đối với thụ thể N-methyl-D-aspartate (NMDA) [5]. Thụ thể NMDA này vốn là yếu tố bắt buộc để khởi động quá trình LTP tại vùng CA1 của hồi hải mã [5]. Đồng thời, ethanol thúc đẩy sự dẫn truyền của thụ thể axit gamma-aminobutyric loại A (GABA-A), một hệ thống chất dẫn truyền ức chế chính của hệ thần kinh [5]. Tác động kích hoạt GABA-A này tiếp tục gián tiếp làm tê liệt thêm hoạt động của thụ thể NMDA [5].
Sự kết hợp giữa ức chế thụ thể kích thích NMDA và khuếch đại thụ thể ức chế GABA-A khiến các tế bào hình tháp tại vùng CA1 bị phong tỏa [3]. Không dừng lại ở đó, cồn còn phá vỡ nhịp sóng theta vùng vách - hồi hải mã do làm tăng dẫn truyền GABAergic ở vùng vách giữa [3]. Kết quả của chuỗi biến đổi sinh hóa này là sự đứt gãy hoàn toàn quá trình chuyển đổi thông tin từ bộ nhớ ngắn hạn sang kho lưu trữ dài hạn [3]. Bộ não lúc này tương tự như một chiếc máy tính vẫn hiển thị hình ảnh trên màn hình nhưng ổ cứng đã bị ngắt kết nối, khiến không dữ liệu nào được lưu lại sau khi tắt máy.
Ngoài ra, cồn còn có thể gây ra hiện tượng suy giảm trí nhớ ngược chiều [5]. Trong một nghiên cứu trên động vật, chuột được cho học các bài kiểm tra khi hoàn toàn tỉnh táo [5]. Tuy nhiên, nếu ngay sau khi học, chúng được cho sử dụng một liều cồn rất cao, thì trong một hoặc hai ngày tiếp theo, những con chuột này xuất hiện tình trạng suy giảm trí nhớ nghiêm trọng [5]. Điều này chứng minh rằng việc uống rượu nạp lượng cồn lớn ngay sau một sự kiện có thể phá hủy quá trình củng cố và phục hồi ký ức của những việc đã diễn ra trước đó [5].
Tốc độ nâng ly: Thủ phạm kích hoạt tình trạng xóa sạch ký ức
Nhiều người tin rằng chỉ khi uống một lượng rượu khổng lồ thì mới bị "đứt phim". Tuy nhiên, các nhà khoa học khẳng định tốc độ gia tăng nồng độ cồn trong máu mới chính là yếu tố dự báo mạnh mẽ nhất cho hiện tượng mất ký ức [3]. Khi một lượng cồn lớn được đưa vào cơ thể quá nhanh, gan không kịp chuyển hóa khiến cồn tràn ồ ạt lên não [1]. Nồng độ cồn tăng vọt trong thời gian ngắn sẽ ngay lập tức đánh sập mạng lưới tế bào thần kinh hồi hải mã trước khi các cơ chế dung nạp kịp thích ứng [3].
Một phát hiện thú vị là cồn làm suy giảm các chức năng não bộ theo những tốc độ khác nhau tùy thuộc vào nồng độ cồn đang tăng hay đang giảm [3]. Tình trạng suy giảm nhận thức và trí nhớ xảy ra trước khi sự suy giảm khả năng vận động xuất hiện rõ rệt [3]. Điều này giải thích tại sao một người vẫn có thể bước đi vững vàng, nói cười trôi chảy nhưng thực chất trung tâm ghi nhớ đã hoàn toàn "mất điện" [3]. Khi nồng độ cồn tiếp tục tăng, mức độ suy giảm trí nhớ cũng tăng theo tương ứng [1].
Thực tế nghiên cứu cho thấy các khiếm khuyết trí nhớ có thể bắt đầu xuất hiện chỉ sau một hoặc hai ly đồ uống có cồn [1]. Rượu tác động lên hệ thần kinh với sức tàn phá diện rộng, làm tổn thương hầu hết các chức năng nhận thức, từ thăng bằng, phối hợp vận động đến khả năng đưa ra quyết định [1]. Các nhà khoa học từng ví von rằng nếu các chất kích thích giải trí là những công cụ, thì rượu chính là một chiếc búa tạ giáng xuống não bộ [1].
Khoa học chứng minh: Teo hồi hải mã và suy giảm nhận thức dài hạn
Tình trạng mất ký ức sau cơn say không phải là một sự cố vô hại trôi qua sau giấc ngủ. Các nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy hiện tượng này để lại những vết sẹo thực thể trên cấu trúc não bộ. Một nghiên cứu theo dõi dọc trong chương trình Nghiên cứu Não bộ và Cồn ở Sinh viên (BARCS) năm 2019 đã khảo sát 146 sinh viên năm nhất với độ tuổi trung bình ban đầu là 18,5 tuổi [6]. Nhóm nghiên cứu tiến hành chụp cộng hưởng từ (MRI) não bộ ở thời điểm bắt đầu và kiểm tra lại sau 24 tháng [6].
Các nhà khoa học sử dụng bốn thước đo liên quan đến rượu từ các khảo sát hàng tháng để tổng hợp thành một chỉ số sử dụng cồn (AUI) [6]. Kết quả phân tích hồi quy cho thấy chỉ số tiêu thụ cồn càng lớn có liên quan mật thiết đến sự suy giảm thể tích chất xám nhanh hơn ở vùng hồi hải mã và cạnh hồi hải mã [6]. Sự suy giảm thể tích cấu trúc não này đi kèm với điểm số trí nhớ kém hơn trong bài kiểm tra học tập ngôn ngữ California (CVLT-II) và làm gia tăng số lần bị "đứt phim" do rượu [6]. Giai đoạn 18 đến 25 tuổi là lúc não bộ vẫn đang tiếp tục hoàn thiện, do đó việc lạm dụng rượu gây ra những tác động tiêu cực rất lớn đến kết quả học tập và sự phát triển thần kinh [6].
Tổn hại này còn kéo dài và trầm trọng hơn theo thời gian phát sinh hiện tượng mất ký ức. Trong một công trình công bố năm 2019 nghiên cứu trên 31 đối tượng nam giới, các chuyên gia đã phân tích sự khác biệt về chức năng nhận thức dựa trên độ tuổi bắt đầu bị "đứt phim" lần đầu và thời gian chịu đựng tình trạng này [7]. Các đối tượng được chia thành ba nhóm tuổi khởi phát: dưới 20 tuổi (O1), từ 21 đến 39 tuổi (O2) và trên 40 tuổi (O3) [7]. Họ cũng được chia thành ba nhóm theo thời gian kéo dài tình trạng mất ký ức: dưới 10 năm (P1), từ 10 đến 29 năm (P2) và trên 30 năm (P3) [7].
Kết quả thực nghiệm cho thấy nhóm O1 có xu hướng đạt điểm số trí nhớ thấp hơn nhóm O2 với chỉ số F bằng 3,28 [7]. Đặc biệt, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê rõ rệt về khả năng chú ý và chức năng điều hành đã được ghi nhận giữa nhóm P1 và nhóm P3 [7]. Cụ thể, điểm kiểm tra chuỗi chữ số ngược (Digit Span backward) đạt F bằng 6,07, kiểm tra chuỗi thị giác xuôi (visual span forward) đạt F bằng 4,19, và chỉ số thông minh điều hành đạt F bằng 3,55 [7]. Điều này chứng minh rằng việc bị "đứt phim" ở độ tuổi càng trẻ thì tình trạng suy giảm trí nhớ càng nặng, và khoảng thời gian chịu đựng hiện tượng này càng dài thì khả năng chú ý lẫn kỹ năng điều hành càng bị thoái hóa [7].
Nguy cơ rình rập: Mối liên hệ mật thiết với chấn thương và bạo lực
Hậu quả của việc mất ký ức do cồn vượt xa khỏi phạm vi sinh học thuần túy của tế bào thần kinh, kéo theo hàng loạt nguy cơ tai nạn và tử vong [4]. Một nghiên cứu từ Dự án Can thiệp Y tế Đại học (CHIPS) theo dõi thử nghiệm có đối chứng trên 796 sinh viên đại học và 158 học viên sau đại học tại bốn trường ở Mỹ và một trường ở Canada trong giai đoạn 2004 đến 2009 [2]. Các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá nhằm xác định liệu tiền sử bị mất ký ức do say xỉn có thể dự đoán nguy cơ chấn thương liên quan đến rượu trong 24 tháng tiếp theo hay không [2].
Phân tích đa biến cho thấy tỷ lệ chấn thương liên quan đến rượu trong vòng 24 tháng lên tới 25,6%, không có sự khác biệt đáng kể giữa nam và nữ [2]. Tình trạng "đứt phim" do cồn tại thời điểm ban đầu thể hiện mối quan hệ đáp ứng theo liều rõ rệt với nguy cơ chấn thương trong thời gian theo dõi [2]. Những sinh viên báo cáo có 1 đến 2 lần mất ký ức ở mốc ban đầu có nguy cơ chấn thương tăng gấp 1,57 lần [2]. Đáng báo động hơn, những người thừa nhận từng trải qua từ 6 lần mất ký ức trở lên có tỷ số chênh chấn thương tăng vọt lên 2,64 lần [2].
Mối liên hệ giữa mất ký ức do cồn và chấn thương được điều hòa bởi các yếu tố như độ tuổi trẻ, tiền sử chấn thương trước đó, thói quen uống rượu dồn dập và xu hướng tìm kiếm cảm giác mạnh [2]. Khi não bộ không thể lưu trữ ký ức, người uống mất đi khả năng đánh giá rủi ro, không nhận thức được mức độ nguy hiểm xung quanh, dẫn đến việc vấp ngã, tai nạn giao thông hoặc vướng vào các cuộc ẩu đả nghiêm trọng [2].
Những hiểu lầm phổ biến về hiện tượng "đứt phim"
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng những ký ức bị mất sau cơn say chỉ bị "khóa lại" và người ta có thể nhớ lại nếu quay trở lại trạng thái say xỉn tương tự [5]. Lý thuyết này dựa trên giả thuyết về hiệu ứng phụ thuộc trạng thái [5]. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng trên những người bị đứt phim từng phần cho thấy họ vẫn thể hiện khả năng nhớ lại rất kém ngay cả khi được đưa trở lại trạng thái say rượu [5]. Tác động chủ yếu của cồn không phải là tạo ra tín hiệu gợi nhớ đặc thù mà là phá hỏng hoàn toàn khâu mã hóa thông tin ngay từ đầu [5].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng hiện tượng "đứt phim" chỉ xảy ra ở những người nghiện rượu kinh niên hoặc những người có cơ địa yếu đuối. Thực tế, tình trạng này xuất hiện nhan nhản ở những người chỉ uống rượu trong các dịp giao lưu xã hội bình thường [1]. Bất kỳ ai, dù tửu lượng cao đến đâu, đều có thể bị "xóa sổ" ký ức nếu uống một lượng lớn đồ uống có cồn trong khoảng thời gian quá ngắn [1].
Nhiều người cũng nhầm tưởng rằng "đứt phim" đồng nghĩa với việc ngủ gục hoặc ngất xỉu [2]. Trên thực tế, hai trạng thái này hoàn toàn khác biệt nhau về mặt sinh lý học. Người bị "đứt phim" vẫn tỉnh táo, mắt vẫn mở, vẫn tham gia trò chuyện và tương tác xã hội bình thường [1]. Sự tê liệt chỉ xảy ra âm thầm bên trong các khớp thần kinh của hồi hải mã, ngăn cản việc ghi lại dữ liệu chứ không dập tắt ý thức vận động tức thời [3].
Ai nên đặc biệt thận trọng với hiện tượng này?
Bằng chứng y học khẳng định phụ nữ là đối tượng có nguy cơ bị "đứt phim" cao hơn hẳn so với nam giới [3]. Nữ giới dễ bị tổn thương hơn trước tác động của cồn và quá trình phục hồi chức năng nhận thức sau cơn say cũng diễn ra chậm chạp hơn [3]. Sự khác biệt này bắt nguồn từ các yếu tố dược động học và cấu tạo thành phần cơ thể, khi cơ thể phụ nữ thường có tỷ lệ mỡ cao hơn và lượng nước thấp hơn, dẫn đến độ khả dụng sinh học của cồn trong máu cao hơn nhiều so với nam giới khi uống cùng một lượng rượu [3].
Nhóm đối tượng thứ hai cần hết sức cẩn trọng là thanh thiếu niên và người trẻ tuổi trong độ tuổi từ 18 đến 25 [6]. Đây là nhóm tuổi có tỷ lệ sử dụng cồn, uống dồn dập (binge drinking) và phụ thuộc cồn cao nhất trong xã hội [6]. Do cấu trúc não bộ, đặc biệt là thùy trán và hồi hải mã, vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện, việc chịu đựng các cơn ngộ độc cồn làm tăng tốc độ teo chất xám và kéo tụt khả năng tư duy trong tương lai [6].
Ngoài ra, những người có thói quen uống nhanh, uống cạn liên tục trong các trò chơi trên bàn nhậu, hoặc người uống rượu khi bụng đói đều nằm trong vùng nguy hiểm cao [3]. Tốc độ cồn ngấm vào máu quá nhanh sẽ triệt tiêu khả năng phòng vệ tự nhiên của tế bào thần kinh, đẩy hồi hải mã vào tình trạng ngưng trệ tức thì [3]. Những người đang mắc các bệnh lý nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tuyệt đối tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ đồ uống có cồn nào để tránh các tương tác nguy hiểm.
Nhận thức để thay đổi hành vi và bảo vệ não bộ
Mặc dù "đứt phim" là một trải nghiệm đáng sợ, việc từng trải qua hiện tượng này đôi khi lại trở thành một dấu mốc thức tỉnh quan trọng nếu được can thiệp đúng cách. Một nghiên cứu năm 2019 trên 571 cựu chiến binh trẻ tuổi có nguy cơ rối loạn sử dụng cồn cao (83% là nam giới, độ tuổi trung bình 28,9 tuổi) đã đánh giá tác động của phản hồi chuẩn mực cá nhân hóa (PNF) trực tuyến [8]. Tại thời điểm ban đầu, có 26% người tham gia báo cáo bị mất ký ức do uống rượu trong vòng 30 ngày trước đó [8].
Kết quả cho thấy những người từng trải qua hiện tượng mất ký ức ở mốc ban đầu khi nhận được phản hồi PNF đã giảm lượng rượu tiêu thụ sau 1 tháng nhiều hơn hẳn so với nhóm chưa từng bị mất ký ức [8]. Quan trọng hơn, chỉ có nhóm từng bị "đứt phim" mới ghi nhận sự thuyên giảm rõ rệt về các vấn đề tác hại liên quan đến rượu trong thời gian theo dõi [8]. Trải nghiệm mất kiểm soát ký ức đóng vai trò như một yếu tố thúc đẩy tâm lý, giúp người uống nhận ra ranh giới nguy hiểm để chủ động điều chỉnh hành vi [8].
Để bảo vệ não bộ khỏi tổn thương không thể đảo ngược, việc kiểm soát tốc độ uống là nguyên tắc sống còn. Không nên uống dồn dập nhiều ly trong thời gian ngắn để tránh đẩy nồng độ cồn trong máu tăng vọt [3]. Hãy luôn ăn no trước khi nhập tiệc nhằm làm chậm quá trình hấp thu cồn qua niêm mạc dạ dày. Việc uống xen kẽ nước lọc giữa các ly rượu cũng giúp làm loãng nồng độ cồn và giữ ẩm cho cơ thể. Nếu nhận thấy bản thân hoặc người thân thường xuyên bị quên các sự việc sau khi uống rượu, đó là dấu hiệu cảnh báo rõ ràng cần dừng lại và tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn từ các bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần để đánh giá lại chức năng nhận thức kịp thời.
Nhìn chung, hiện tượng "đứt phim" không phải là một trò đùa vô hại sau những cuộc vui quá chén, mà là bằng chứng sinh học cho thấy tế bào thần kinh hồi hải mã đang bị ngộ độc và tê liệt chức năng mã hóa thông tin [3]. Việc liên tục để não bộ rơi vào trạng thái này sẽ đẩy nhanh quá trình teo mô não, làm suy giảm trí nhớ vĩnh viễn và gia tăng nguy cơ gặp phải các tai nạn nghiêm trọng [6], [2]. Hãy lắng nghe tín hiệu cảnh báo của cơ thể, kiểm soát lượng rượu bia nạp vào và duy trì lối sống điều độ để bảo vệ sự minh mẫn cho bộ não của chính mình.
