Sau một buổi tối tiệc tùng uống nhiều bia rượu, không ít người thức dậy với cảm giác bụng quặn thắt và phải chạy vội vào nhà vệ sinh. Tình trạng phân lỏng hoặc tiêu chảy cấp vào sáng hôm sau là trải nghiệm vô cùng quen thuộc đối với nhiều người sau các cuộc nhậu.
Hiện tượng này bắt nguồn từ tác động trực tiếp của cồn lên hệ tiêu hóa. Rượu bia làm rối loạn chuyển động cơ học của đường ruột và ức chế khả năng tái hấp thu nước cùng dưỡng chất, dẫn đến việc đào thải phân lỏng ồ ạt [1], [2].
Rượu bia đẩy nhanh tốc độ tống xuất của đại tràng
Đường tiêu hóa tiếp xúc trực tiếp với rượu bia ngay khi cồn được đưa vào cơ thể [3]. Khi xuống đến ruột già, cồn gây tác động kích thích mạnh mẽ lên các lớp cơ trơn [2], [3].
Cụ thể, việc uống một lượng lớn rượu trong thời gian ngắn làm tăng nhu động đẩy của đại tràng [2]. Thay vì co bóp nhịp nhàng để lưu giữ và nhào trộn chất thải, các đợt sóng co bóp mạnh xuất hiện dồn dập, đẩy nhanh toàn bộ chất chứa bên trong về phía trực tràng [2]. Quá trình này diễn ra quá nhanh khiến phân bị tống xuất ra ngoài khi chưa kịp hình thành khuôn mềm ổn định [2].
Ruột giảm hấp thu nước và chất dinh dưỡng
Bên cạnh việc thúc đẩy cơ đại tràng co bóp, sự hiện diện của cồn ở mức độ cấp tính ức chế trực tiếp sự hấp thu dịch lỏng và các chất dinh dưỡng tại ruột [2]. Bình thường, niêm mạc ruột non và ruột già có nhiệm vụ tái hấp thu phần lớn lượng nước từ thức ăn và dịch tiêu hóa.
Không dừng lại ở việc ngăn chặn hấp thu dịch, rượu bia còn kích thích niêm mạc ruột bài tiết thêm nước và các chất điện giải vào trong lòng ống tiêu hóa [2]. Lượng nước dư thừa không thể hấp thu kết hợp cùng dịch tiết mới đổ vào khiến thể tích lòng ruột tăng vọt, gây nên tình trạng tiêu chảy toàn nước vào sáng hôm sau [2].
Rối loạn vận động tại dạ dày và ruột non
Ảnh hưởng của cồn lên toàn bộ trục tiêu hóa khá phức tạp và phụ thuộc vào nồng độ cũng như cách thức uống [4]. Khi dung nạp cồn nồng độ cao hoặc uống dồn dập trong thời gian ngắn, quá trình làm rỗng của dạ dày và tốc độ vận chuyển ở ruột non bị ức chế hoặc diễn ra bất thường [2], [4].
Tại ruột non, cồn làm suy giảm các sóng vận động giữ thức ăn để tiêu hóa nhưng lại không ảnh hưởng đến các sóng đẩy tới [1]. Cơ chế này khiến thức ăn di chuyển dồn ứ nhanh hơn về phía ruột già [1]. Đồng thời, các tổn thương hình thái học cấp tính như xói mòn niêm mạc, thâm nhiễm tế bào viêm và biến đổi vi mạch cũng có thể xuất hiện tức thì tại dạ dày và ruột non [2].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận thực tế
Nhiều nghiên cứu y khoa đã phân tích chi tiết mối liên hệ giữa các đợt uống rượu quá chén và phản ứng bất lợi của hệ tiêu hóa [1], [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2013 ghi nhận rằng các triệu chứng tiêu chảy, đau dạ dày và khó tiêu có mối liên hệ mật thiết với hành vi uống rượu bia say sưa (binge drinking) [1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra cồn và các chất chuyển hóa làm thay đổi tính thấm, giảm hấp thu carbohydrate, chất béo, protein và làm gia tăng tính thấm của ruột ở cả người lẫn động vật [1]. Dù vậy, nghiên cứu này chủ yếu khảo sát trên nhóm đối tượng có hội chứng ruột kích thích, do đó mức độ nhạy cảm có thể cao hơn người bình thường [1].
Một báo cáo tổng quan công bố năm 2000 về tình trạng tiêu chảy liên quan đến cồn đã hệ thống hóa các thay đổi chức năng tiêu hóa [2]. Các nhà khoa học xác nhận rằng sau khi sử dụng cồn cấp tính, nhu động đẩy của đại tràng gia tăng rõ rệt, khả năng hấp thu chất dinh dưỡng và dịch bị đình trệ, trong khi sự bài tiết nước và điện giải lại tăng cao [2]. Hạn chế lớn nhất được các tác giả nêu ra là lĩnh vực này vẫn thiếu các nghiên cứu sinh lý bệnh học mang tính hệ thống hoàn chỉnh [2].
Tác động kéo dài đối với người uống bia rượu mạn tính
Những người có thói quen lạm dụng bia rượu lâu dài phải đối mặt với các tổn thương đường ruột nghiêm trọng hơn [1], [2]. Tiếp xúc với cồn trong thời gian dài làm suy giảm chiều cao nhung mao và thu hẹp diện tích bề mặt niêm mạc ruột non [2].
Tình trạng lạm dụng rượu mạn tính gây ra chứng kém hấp thu carbohydrate, chất béo, protein và xylose so với người không nghiện rượu [1]. Rượu bia kéo dài còn làm biến đổi hệ vi sinh đường ruột, làm giảm độ phong phú của vi khuẩn và làm tăng độc tố nội sinh (endotoxin) trong huyết thanh [1]. Những tổn thương này khiến hệ tiêu hóa mất khả năng tự hồi phục sau các đợt uống say [1], [2].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã mắc sẵn hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy (IBS-D) chịu ảnh hưởng nặng nề nhất sau khi uống bia rượu [1]. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy mối liên hệ giữa lượng cồn nạp vào và các triệu chứng tiêu hóa thể hiện mạnh nhất ở nhóm IBS-D, với khoảng 8% người bệnh báo cáo phân lỏng hoặc mót rặn khẩn cấp sau khi dùng rượu [1].
Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng hoặc tổn thương niêm mạc ống tiêu hóa cũng cần hạn chế tối đa [2], [3]. Cồn làm tăng nguy cơ tổn thương niêm mạc, gia tăng độc tố ngấm qua thành ruột và có thể gây chảy máu tiêu hóa cấp tính do các vết trợt loét sẵn có [2], [3]. Bệnh nhân đang điều trị bệnh lý nền hoặc đang dùng thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng đồ uống có cồn.
Biện pháp kiểm soát và hạn chế rối loạn đường ruột
Để giảm bớt nguy cơ thức dậy với cơn đau bụng và tiêu chảy sau bữa tiệc, điều quan trọng nhất là hạn chế dung nạp cồn nồng độ cao trong thời gian ngắn [2], [4]. Uống rượu ồ ạt kích thích các phản xạ co bóp tống đẩy của ruột diễn ra nhanh hơn [2].
Việc bù đắp nước và điện giải là rất cần thiết do cồn kích thích bài tiết nước vào lòng ruột gây mất nước [2]. Người thường xuyên bị xáo trộn tiêu hóa sau khi uống bia rượu nên điều chỉnh lượng tiêu thụ về mức vừa phải hoặc ngừng hẳn. Khi các đợt tiêu chảy kéo dài hoặc xuất hiện kèm dấu hiệu xuất huyết, sốt, sụt cân, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra thay vì tự điều trị.
