Vị thuốc phòng phong hỗ trợ giảm viêm mũi dị ứng hiệu quả ra sao?

Thời tiết giao mùa hoặc môi trường bụi bẩn khiến nhiều người khổ sở vì hắt hơi, sổ mũi, ngạt mũi kéo dài. Nhiều gia đình truyền tai nhau dùng vị thuốc cổ truyền phòng phong để cải thiện tình trạng viêm mũi dị ứng. Vậy thực hư tác dụng của dược liệu này ra sao dưới góc nhìn khoa học?

Các nghiên cứu bước đầu trên tế bào và động vật cho thấy phòng phong chứa nhiều hoạt chất có khả năng chống viêm, chống dị ứng và điều hòa miễn dịch ^{[1] [2]}. Trong mô hình chuột mắc viêm mũi dị ứng, chiết xuất phòng phong giúp giảm tần suất hắt hơi, dụi mũi và giảm sưng niêm mạc mũi ^[1]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại chủ yếu mới dừng ở mức tiền lâm sàng, chưa có thử nghiệm lâm sàng độc lập quy mô lớn trên người để khẳng định khả năng chữa khỏi bệnh.

Viêm mũi dị ứng và bài toán điều trị dài ngày

Viêm mũi dị ứng là bệnh lý viêm mạn tính không do nhiễm trùng tại niêm mạc mũi ^[3]. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng quá mẫn cảm với các dị nguyên trong môi trường theo mùa hoặc quanh năm ^[4]. Người bệnh thường xuyên gặp các triệu chứng như ngứa mũi, dụi mũi, hắt hơi, chảy nước mũi, chảy nước mắt, sung huyết và nghẹt mũi, đôi khi kèm theo ho ^[4].

Các bệnh lý dị ứng có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, từ trẻ sơ sinh đến người cao tuổi ^[5]. Phần lớn người bệnh khó tìm ra nguyên nhân chính xác do cơ chế gây bệnh phức tạp ^[5]. Hiện nay, hướng xử trí chính là tránh tiếp xúc dị nguyên và dùng các chất chống viêm ^[5]. Tuy vậy, nhiều loại thuốc (như hormone) có thể gây tác dụng phụ đáng kể như chóng mặt, buồn ngủ ^[5]. Do đó, xu hướng tìm kiếm các hoạt chất chống dị ứng từ thảo dược tự nhiên như phòng phong ngày càng được giới khoa học quan tâm ^{[6] [5]}.

Cơ chế chống dị ứng và điều hòa miễn dịch của phòng phong

Phòng phong có tên khoa học là Saposhnikovia divaricata (hoặc Saposhnikoviae Radix), là vị thuốc cổ truyền thường dùng trong các chứng phong thấp và viêm mũi dị ứng ^{[2] [5]}. Một bài tổng quan năm 2017 đánh giá các nghiên cứu sinh hóa và trong ống nghiệm cho thấy dược liệu này rất giàu nhóm chất chromone và coumarin ^[2]. Cấu trúc hóa học của các hợp chất này gắn liền với tác dụng chống viêm, giảm đau, điều hòa miễn dịch, chống oxy hóa và chống tăng sinh tế bào ^[2].

Trong viêm mũi dị ứng, phản ứng dị ứng loại I xảy ra thông qua kháng thể IgE và sự mất cân bằng mạng lưới cytokine (các protein truyền tín hiệu viêm) trong cơ thể ^{[1] [3]}. Phòng phong tác động trực tiếp vào quá trình này bằng cách giảm nồng độ IgE, histamine và Leukotriene B4 — những chất trung gian trực tiếp gây ngứa, giãn mạch và phù nề niêm mạc mũi ^[1]. Đồng thời, dược liệu làm giảm số lượng tế bào mast (dưỡng bào) và tế bào hình đài tiết nhầy trong dịch rửa mũi ^[1].

Ở cấp độ tế bào, chiết xuất phòng phong giúp lập lại trật tự hệ miễn dịch bằng cách giảm các tế bào viêm như bạch cầu ái toan, bạch cầu trung tính và tế bào lympho ^[1]. Thảo dược này ức chế các cytokine gây viêm mạnh gồm IL-4, IL-5, TNF-alpha, IL-6, IL-17, đồng thời làm tăng các protein có lợi giúp điều hòa miễn dịch và chống viêm là IL-2, IL-10, IFN-gamma và TGF-beta1 ^[1]. Tác động kép này đạt được nhờ khả năng ức chế hai trục tín hiệu viêm quan trọng trong tế bào là TLR4/TRAF6/NF-kappaB và IL-6/ROR-gammat/STAT3 ^[1].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về phòng phong?

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã khảo sát trực tiếp tác dụng của dịch chiết nước phòng phong trên mô hình chuột mắc viêm mũi dị ứng do ovalbumin (OVA) gây ra ^[1]. Kết quả ghi nhận nhóm chuột được dùng phòng phong giảm rõ rệt số lần hắt hơi và dụi mũi ^[1]. Quan sát mô bệnh học cho thấy mức độ sưng nề niêm mạc và sự sắp xếp dày đặc của các tế bào viêm giảm xuống ^[1]. Nghiên cứu này cũng phát hiện tác dụng của phòng phong có liên quan mật thiết đến việc điều chỉnh hệ vi sinh vật đường ruột của chuột, làm thay đổi sự phong phú của các nhóm vi khuẩn Cytophagales, Burkholderia, Alteromonadales, Lactococcus và Clostridiaceae ^[1]. Giới hạn của nghiên cứu là mới thực hiện trên chuột thực nghiệm và không nêu rõ thời gian theo dõi dài hạn trên lâm sàng ^[1].

Một nghiên cứu khác năm 2018 tập trung vào nhóm đường đa (polysaccharide) tan trong nước chiết xuất và tinh chế từ rễ phòng phong, viết tắt là SRPS ^[5]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cực cao ghép nối khối phổ (UPLC-MS/MS) xác định SRPS cấu tạo từ 8 loại đường đơn gồm: axit galacturonic (4,42%), mannose (7,86%), glucose (23,69%), galactose (12,06%), rhamnose (3,10%), fucose (0,45%), ribose (0,71%) và chiếm tỷ lệ cao nhất là arabinose (47,70%) ^[5]. Khi cho chuột bị quá mẫn muộn (do hóa chất 2,4-dinitrofluorobenzene gây ra) uống SRPS liên tục trong 7 ngày, tình trạng sưng tai, chỉ số tuyến ức và nồng độ IgE trong huyết thanh đều giảm hiệu quả ^[5]. Điểm hạn chế là mô hình này đánh giá phản ứng dị ứng quá mẫn muộn trên chuột, chưa phải thử nghiệm trên bệnh nhân viêm mũi dị ứng ^[5].

Để làm rõ thành phần nào trong phòng phong mang lại hiệu quả kháng viêm, một nghiên cứu năm 2011 đã phân lập hoạt chất anomalin (một hợp chất pyranocoumarin từ phòng phong) và thử nghiệm trên đại thực bào chuột RAW 264.7 bị kích thích viêm bằng LPS ^[6]. Kết quả cho thấy anomalin ức chế sự biểu hiện mRNA và protein của hai enzyme gây viêm là iNOS và COX-2 theo cách phụ thuộc liều lượng ^[6]. Hoạt chất này cũng làm giảm cytokine tiền viêm TNF-alpha và IL-6 thông qua việc chặn quá trình phosphoryl hóa, ngăn phân hủy protein IkappaBalpha và triệt tiêu khả năng gắn kết DNA của yếu tố NF-kappaB ^[6]. Giới hạn của công trình này là thí nghiệm chỉ diễn ra trên dòng tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm ^[6].

Ngoài việc dùng đơn lẻ, phòng phong còn được nghiên cứu trong các bài thuốc phối hợp ^[4]. Một nghiên cứu bào chế năm 2013 đã khảo sát chiết xuất đa thảo dược KOB gồm 5 vị thuốc: bạch truật (Atractylodes macrocephala), hoàng kỳ (Astragalus membranaceus), phòng phong (Saposhnikovia divaricata), khương hoạt (Ostericum koreanum) và hoàng cầm (Scutellaria baicalensis) ^[4]. Chiết xuất KOB cho thấy tác dụng chống dị ứng bằng cách điều hòa phản ứng dị ứng qua trung gian tế bào mast trong bệnh viêm mũi dị ứng ^[4]. Các nhà khoa học đã kết hợp KOB với hoạt chất tây y pseudoephedrine (thuốc giúp giảm nghẹt mũi) để ép thành viên nén giải phóng kéo dài đạt độ cứng 9 đến 13 kp, độ bở dưới 1% và hàm lượng hoạt chất ổn định từ 95-105%, giúp giảm tác dụng phụ do phải uống thuốc nhiều lần ^[4]. Hạn chế của nghiên cứu này là tập trung vào kỹ thuật bào chế viên và kiểm tra độ hòa tan chứ chưa thử nghiệm hiệu quả trực tiếp trên người bệnh ^[4].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Nhìn tổng thể, lợi ích rõ nhất của phòng phong là khả năng tác động đa đích: vừa giảm triệu chứng cơ học (hắt hơi, dụi mũi, sưng niêm mạc), vừa điều chỉnh gốc rễ phản ứng miễn dịch (hạ IgE, histamine, cân bằng cytokine) và hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột ^{[1] [5]}. Các nhóm chất trong phòng phong từ dịch chiết nước toàn phần, đường đa (polysaccharide) cho đến các hợp chất chuyên biệt như chromone, coumarin, anomalin đều thể hiện hoạt tính sinh học rõ ràng ^{[1] [2] [6] [5]}.

Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng này. Toàn bộ dữ liệu về cơ chế giảm viêm mũi dị ứng kể trên đều thu thập từ mô hình chuột, mô hình dị ứng da ở động vật hoặc tế bào đại thực bào trong ống nghiệm ^{[1] [6] [5]}. Cơ địa con người phức tạp hơn nhiều so với chuột thí nghiệm. Hiện chưa có số liệu cụ thể từ các trích đoạn nghiên cứu về liều lượng chuẩn cho người, tỷ lệ phần trăm bệnh nhân khỏi bệnh hay tác dụng phụ khi dùng kéo dài trên lâm sàng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng phòng phong trị bệnh mũi

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi phòng phong như "thuốc đặc trị" có thể thay thế hoàn toàn thuốc tây y trong cơn cấp tính. Thực tế, ngay cả trong nghiên cứu hiện đại, chiết xuất chứa phòng phong vẫn được nghiên cứu phối hợp cùng hoạt chất giảm nghẹt mũi pseudoephedrine để tối ưu hiệu quả xử trí triệu chứng ^[4]. Thảo dược đóng vai trò điều hòa miễn dịch và hỗ trợ giảm viêm, không phải thuốc cắt cơn ngạt mũi tức thì ^{[2] [4]}.

Hiểu lầm thứ hai là tự ý mua rễ phòng phong về sắc đặc uống một mình với lượng lớn để nhanh khỏi bệnh. Trong y học cổ truyền và thực tế nghiên cứu, phòng phong thường được phối ngũ cùng các vị thuốc khác (như bạch truật, hoàng kỳ, hoàng cầm) để hiệp đồng tác dụng ^[4]. Việc dùng đơn độc liều cao không những chưa được kiểm chứng an toàn trên người mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất cân bằng cơ thể.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do các bệnh dị ứng có thể gặp từ trẻ sơ sinh đến người già, việc dùng thảo dược cần hết sức lưu tâm theo từng nhóm tuổi ^[5]. Trẻ nhỏ, phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ phòng phong khi chưa có chỉ định của thầy thuốc.

Những người có bệnh nền mạn tính (như bệnh gan, thận, tim mạch) hoặc đang điều trị viêm mũi dị ứng bằng thuốc kê đơn (thuốc kháng histamine, thuốc xịt chứa hormone, thuốc thông mũi) cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng kèm phòng phong ^{[4] [5]}. Việc tự ý kết hợp hoặc đột ngột bỏ thuốc điều trị chính có thể làm bệnh bùng phát nặng hơn hoặc gây tương tác thuốc bất lợi.

Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn và hiệu quả?

Trong đời sống, người bị viêm mũi dị ứng muốn ứng dụng phòng phong nên chọn dạng chiết xuất chuẩn hóa hoặc các bài thuốc cổ truyền đã được cấp phép, thay vì mua dược liệu trôi nổi không rõ nguồn gốc. Các nghiên cứu cho thấy hoạt chất của phòng phong (như polysaccharide và dịch chiết nước) có thể tan tốt trong nước, do đó dạng sắc uống hoặc cao lỏng truyền thống là có cơ sở khoa học ^{[1] [5]}.

Thời điểm sử dụng phù hợp là khi bắt đầu có dấu hiệu giao mùa hoặc giai đoạn củng cố miễn dịch, dùng phối hợp cùng các vị thuốc kiện tỳ, ích khí như hoàng kỳ, bạch truật theo đúng hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền ^[4]. Song song với việc dùng thảo dược hỗ trợ, nguyên tắc cốt lõi vẫn là chủ động tránh xa các dị nguyên gây kích ứng như phấn hoa, bụi nhà, lông thú cưng, giữ ấm đường thở và vệ sinh mũi bằng nước muối sinh lý hằng ngày ^{[4] [5]}.

Phòng phong là vị thuốc quý có cơ sở khoa học rõ ràng trong việc hỗ trợ chống viêm, giảm kháng thể gây dị ứng IgE và điều hòa miễn dịch đường hô hấp trên ^{[1] [2] [5]}. Tuy nhiên, vì bằng chứng hiện tại chủ yếu nằm ở giai đoạn tiền lâm sàng trên động vật và tế bào, người bệnh chỉ nên xem đây là giải pháp hỗ trợ bổ sung ^{[1] [6] [5]}. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ điều trị viêm mũi dị ứng toàn diện và an toàn nhất.