Nhiều người khi mắc viêm đường hô hấp thường truyền tai nhau kiêng ăn trứng gà, trứng vịt. Họ lo ngại lòng trắng hay protein từ trứng khiến cổ họng đọng đờm, gây nghẹt mũi và ho dai dẳng. Quan niệm này phổ biến trong chăm sóc người bệnh tại gia đình.

Tuy nhiên, khoa học hiện tại không ghi nhận bằng chứng cho thấy ăn trứng làm tăng tiết dịch nhầy đường thở. Dịch nhầy tăng lên bản chất là phản ứng viêm tự nhiên của hệ miễn dịch trước mầm bệnh, không xuất phát từ việc tiêu thụ trứng.

Bản chất của việc tăng tiết dịch nhầy đường thở

Chất nhầy vốn là một phần thiết yếu trong sinh lý hô hấp tự nhiên [1]. Lớp dịch này hoạt động như một hàng rào vật lý bảo vệ niêm mạc, ngăn chặn các hạt bụi hít phải cùng vi sinh vật xâm nhập [1]. Khi gặp tình trạng viêm nhiễm quá mức, đường thở mới sản sinh quá nhiều dịch nhầy gây tắc nghẽn [1].

Sự tích tụ chất nhầy quá mức còn làm tăng nguy cơ nhiễm trùng tái phát, dẫn đến tình trạng cản trở lưu thông khí nặng hơn [1]. Quá trình viêm nhiễm ở đường hô hấp trên và dưới có mối liên hệ mật thiết với nhau trong nhiều bệnh lý nhiễm trùng hoặc viêm dị ứng [2]. Viêm đường hô hấp trên kích thích các phản xạ ho và gây co thắt phế quản, đồng thời sự luân chuyển chất nhầy làm bộc lộ nhiều triệu chứng khó chịu tại thanh quản [2].

Cơ chế kích thích gen tạo nhầy dưới góc nhìn sinh học

Nghiên cứu chỉ ra việc tăng sản xuất chất nhầy chịu sự điều khiển trực tiếp từ gen và các tác nhân miễn dịch, vi sinh [3]. Cụ thể, các nhà khoa học phát hiện nấm trong không khí, virus Rhinovirus-16 (RV-16) và bạch cầu ái toan kích thích mạnh mẽ biểu hiện gen mucin trong tế bào biểu mô mũi người [3].

Khi tế bào biểu mô nhiễm virus RV-16 tiếp xúc với nấm rồi đồng nuôi cấy với bạch cầu ái toan, mức độ biểu hiện mRNA của các gen MUC4, MUC5B và MUC8 gia tăng rõ rệt [3]. Yếu tố phiên mã NF-kappaB giữ vai trò quan trọng trong việc kiểm soát mức biểu hiện gen tạo nhầy này [3]. Như vậy, quá trình sinh dịch nhầy là phản ứng tế bào phức tạp trước virus, nấm và bạch cầu ái toan chứ không liên quan đến chuỗi dinh dưỡng từ trứng [3].

Phản ứng miễn dịch toàn thân và hiện tượng ứ đọng đờm

Trong các trường hợp nhiễm virus nặng như bệnh viêm đường hô hấp cấp, bão cytokine kích hoạt hiện tượng tăng tiết dịch nhầy ồ ạt [1]. Virus kích hoạt phản ứng viêm niêm mạc đường hô hấp, khởi động các con đường viêm qua trung gian bạch cầu trung tính và chất nhầy [1]. Dịch tiết chứa nhiều mầm bệnh tích tụ tại biểu mô hô hấp trên và phế quản, có thể tạo thành các nút nhầy gây suy hô hấp [1].

Nút nhầy đường thở khi đông đặc có thể gây bít tắc nghiêm trọng [4]. Các phân tích bệnh học ghi nhận những khối đờm đặc quánh này xuất hiện phổ biến trong hen suyễn, viêm phế quản dạng nhựa gai hoặc viêm phổi tăng bạch cầu ái toan mạn tính [4]. Căn nguyên sinh dịch và tạo nút nhầy hoàn toàn gắn liền với cơ chế miễn dịch bệnh lý, không do thức ăn thông thường tạo ra [4].

Giả thuyết về thực phẩm và dịch nhầy: Vì sao trứng bị hiểu lầm?

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa phản ứng của các loại thực phẩm khác nhau lên đường hô hấp. Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ sữa và tăng tiết chất nhầy đường hô hấp từng được đưa ra giả thuyết qua cơ chế của beta-casomorphin-7 (beta-CM-7) [5]. Chất chuyển hóa beta-CM-7 kích thích tiết chất nhầy ở ruột và có thể kích thích biểu hiện gen MUC5AC tại tuyến hô hấp khi niêm mạc đang viêm [5].

Ngược lại, protein trong trứng không chứa chuỗi peptide đặc thù gây hoạt hóa thụ thể nhầy như cơ chế giả định của sữa [5]. Việc cảm thấy cổ họng dính nhớt sau ăn thường chỉ do kết cấu đặc quánh của lòng đỏ kết hợp với nước bọt khi niêm mạc họng đang khô rát. Không có dữ liệu sinh học phân tử nào cho thấy tiêu thụ trứng kích hoạt thụ thể tăng tiết mucin ở người [3].

Vai trò của dinh dưỡng đối với phục hồi đường hô hấp

Nhiễm trùng đường hô hấp tạo gánh nặng lớn cho sức khỏe, đặc biệt ở người có hệ miễn dịch dễ bị tổn thương như trẻ nhỏ và người cao tuổi [6]. Phần lớn các trường hợp là nhiễm trùng hô hấp trên thể nhẹ [6]. Thay vì chỉ tập trung điều trị triệu chứng, tối ưu hóa đáp ứng miễn dịch thông qua dinh dưỡng là điều rất cần thiết [6].

Tình trạng suy dinh dưỡng mạn tính cũng như thiếu hụt vi chất dinh dưỡng làm suy giảm nhiều khía cạnh của đáp ứng miễn dịch [6]. Điều này khiến cơ thể dễ mắc các bệnh truyền nhiễm ở đường hô hấp hơn [6]. Các thành phần trong khẩu phần ăn như protein, vi chất dinh dưỡng giúp cung cấp năng lượng và nguyên liệu xây dựng cho tế bào miễn dịch hoạt động [6]. Việc kiêng khem trứng vô căn cứ làm giảm nguồn protein sinh học giá trị cao cần thiết cho quá trình tạo kháng thể chống lại nhiễm trùng đường thở [6].

Ai cần thận trọng khi sử dụng trứng?

Dù trứng không sinh thêm dịch nhầy bệnh lý, một số đối tượng vẫn cần lưu ý khi sử dụng thực phẩm này. Người có tiền sử dị ứng trứng rõ ràng cần loại bỏ hoàn toàn trứng khỏi khẩu phần ăn để tránh phản ứng quá mẫn, vốn có thể làm bùng phát cơn hen hoặc phù nề đường thở.

Ngoài ra, việc tiêu thụ lượng trứng quá mức trong thời gian dài cũng cần được cân nhắc trên bức tranh sức khỏe tổng thể. Nghiên cứu bệnh chứng thực hiện trên 3.539 ca bệnh ung thư và 2.032 người đối chứng ghi nhận mối liên quan giữa việc tiêu thụ nhiều trứng với nguy cơ gia tăng ung thư khoang miệng, họng (OR = 2,02; KTC 95%: 1,19-3,44) và đường hô hấp tiêu hóa trên (OR = 1,67; KTC 95%: 1,17-2,37) [7]. Do đó, người bệnh cần giữ chế độ ăn điều độ, không lạm dụng quá nhiều trứng trong chế độ ăn hàng ngày [7].

Hướng dẫn sử dụng trứng đúng cách khi bị viêm đường hô hấp

Khi đang viêm đường hô hấp trên, người bệnh nên chế biến trứng ở dạng mềm, lỏng để tránh kích ứng niêm mạc họng đang tổn thương. Các món cháo trứng, súp trứng hoặc trứng hấp mềm giúp dễ nuốt, không gây cọ xát cơ học lên vùng hầu họng.

Nên tránh các cách chế biến nhiều dầu mỡ như trứng chiên giòn, trứng rán khô vì dễ gây cảm giác rát cổ. Người bệnh cần uống đủ nước ấm sau khi ăn để làm sạch khoang miệng, giúp làm loãng dịch đờm tự nhiên do phản ứng viêm của cơ thể tạo ra [1]. Khi xuất hiện triệu chứng khó thở, đờm đặc quánh kèm sốt cao, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời thay vì tự ý kiêng khem dinh dưỡng.

Tóm lại, hiện tượng sinh dịch nhầy khi viêm hô hấp trên xuất phát từ phản ứng miễn dịch chống virus và mầm bệnh, hoàn toàn không do trứng gây ra [2, 7]. Bổ sung trứng đúng cách và hợp lý giúp duy trì nguồn dinh dưỡng quý giá, hỗ trợ cơ thể hồi phục sức khỏe nhanh chóng [6].