Nhiều người khi nhận kết quả chẩn đoán viêm túi thừa đại tràng thường băn khoăn: nên ăn thật nhiều chất xơ để thông ruột, hay phải kiêng hoàn toàn chất xơ để tránh cọ xát vết loét? Không ít bệnh nhân vì áp dụng sai chế độ dinh dưỡng đã khiến tình trạng đau bụng trở nên trầm trọng hơn hoặc làm bệnh tái đi tái lại.

Câu trả lời y khoa phụ thuộc vào giai đoạn bệnh. Khi túi thừa đang viêm sưng cấp tính, ruột cần nghỉ ngơi nên người bệnh phải hạn chế chất xơ tối đa hoặc chỉ uống nước lỏng [1]. Ngược lại, khi đợt viêm đã thuyên giảm hoàn toàn, chế độ ăn giàu chất xơ lại là biện pháp bảo vệ giúp ngăn ngừa tái phát và giảm biến chứng nguy hiểm [2], [1].

Cơ chế tác động của chất xơ lên túi thừa đại tràng

Túi thừa đại tràng là các cấu trúc dạng túi nhỏ phồng ra từ thành ruột già già đi hoặc yếu đi. Việc thiếu hụt chất xơ trong khẩu phần ăn từ lâu đã được y học công nhận là có liên quan mật thiết đến sự hình thành các túi thừa này [3].

Khi cơ thể thiếu chất xơ, hệ vi sinh đường ruột dễ bị biến đổi và mất cân bằng [3]. Sự thay đổi của quần thể vi khuẩn làm suy yếu hệ miễn dịch tại chỗ, tạo điều kiện cho tình trạng viêm mãn tính mức độ thấp xuất hiện ở niêm mạc đại tràng [3]. Viêm mãn tính âm ỉ này chính là bước đệm đầu tiên, là tiền đề dẫn đến nhiễm trùng cấp tính ở túi thừa hay còn gọi là viêm túi thừa cấp [3].

Bên cạnh đó, việc nạp đủ chất xơ giúp tăng khối lượng phân, làm giảm áp lực bên trong lòng đại tràng [1]. Áp lực lòng ruột hạ thấp sẽ làm chậm quá trình tiến triển xấu của túi thừa, đồng thời hạn chế sự cọ xát cơ học gây rách niêm mạc túi [1].

Tuy nhiên, khi túi thừa đã chuyển sang giai đoạn viêm cấp, mô ruột đang sưng đỏ và phù nề. Lúc này, nếu tiếp tục nạp lượng lớn bã xơ thô sẽ làm tăng khối lượng chất thải di chuyển qua đoạn ruột viêm, gây áp lực trực tiếp lên thành ruột yếu ớt, dễ dẫn đến thủng hoặc áp xe [1].

Giai đoạn viêm cấp tính: Tại sao cần kiêng hoàn toàn?

Khi bệnh nhân lên cơn đau bụng đột ngột, sốt do viêm túi thừa cấp tính không biến chứng, phác đồ điều trị chuẩn được khuyến nghị là thực hiện chế độ ăn lỏng kết hợp với thuốc kháng sinh đường uống như ciprofloxacin và metronidazole [1].

Đối với các trường hợp viêm túi thừa biến chứng nặng (như thủng, áp xe), bệnh nhân bắt buộc phải nhập viện [1]. Lúc này, người bệnh cần cho ruột nghỉ ngơi hoàn toàn (bowel rest) bằng cách nhịn ăn uống qua đường miệng và được truyền kháng sinh qua đường tĩnh mạch [1].

Chế độ ăn lỏng hoặc nhịn ăn trong giai đoạn cấp giúp đường tiêu hóa giảm nhu động co bóp tối đa [1]. Khi không còn bã phân cứng cọ sát vào vị trí viêm nhiễm, cơ thể mới có cơ hội dồn máu và tế bào miễn dịch để làm lành vết thương, tránh nguy cơ vỡ túi thừa gây viêm phúc mạc nguy hiểm [1].

Trong khoảng 15-30% trường hợp biến chứng nghiêm trọng, bệnh nhân sẽ cần can thiệp phẫu thuật để cắt bỏ đoạn đại tràng có túi thừa [1]. Phẫu thuật thường chỉ định khi có viêm phúc mạc lan tỏa, hình thành ổ áp xe, rò rỉ, hẹp lòng ruột, hoặc sau đợt viêm thứ hai đến thứ tư của viêm túi thừa không biến chứng [1]. Nhóm người trẻ tuổi và bệnh nhân suy giảm miễn dịch thường có tỷ lệ phải phẫu thuật cao hơn [1].

Giai đoạn thuyên giảm: Chất xơ trở thành "lá chắn" bảo vệ

Sau khi đợt viêm cấp qua đi, vết loét đã lành và hết triệu chứng đau sốt, chiến lược dinh dưỡng phải đảo ngược hoàn toàn. Sau đợt cấp tính, tỷ lệ tái phát viêm túi thừa có thể lên tới 36% trong vòng 5 năm [4].

Để ngăn ngừa nguy cơ này, việc duy trì lượng chất xơ liên tục sau khi thuyên giảm là điều cần thiết [1]. Một chế độ ăn giàu chất xơ giúp ngăn chặn tình trạng túi thừa không triệu chứng tiến triển xấu đi và phòng ngừa tái phát các đợt viêm cấp tiếp theo [1].

Nhiều phân tích tổng quan cho thấy chế độ ăn uống lành mạnh với nhiều chất xơ giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc viêm túi thừa và các biến chứng nghiêm trọng đi kèm [2]. Việc duy trì chất xơ liên tục không chỉ cải thiện chất lượng sống của bệnh nhân mà còn giúp giảm gánh nặng chi phí y tế điều trị [1].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận những gì?

Các nghiên cứu dịch tễ học và đoàn hệ lớn trên thế giới đã cung cấp nhiều con số cụ thể về mối liên hệ giữa chất xơ và bệnh lý túi thừa:

Nghiên cứu đoàn hệ lớn Nurses' Health Study công bố năm 2020 đã theo dõi 50.019 phụ nữ (từ 43-70 tuổi, ban đầu không bị viêm túi thừa, ung thư hay bệnh viêm ruột) trong suốt giai đoạn từ năm 1990 đến năm 2014 [5]. Qua 1.106.402 người-năm theo dõi, các nhà khoa học đã ghi nhận 4.343 trường hợp mắc viêm túi thừa [5]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ chất xơ cao nhất có tỷ lệ mắc viêm túi thừa thấp hơn 14% so với nhóm ăn ít chất xơ nhất (tỷ số nguy cơ đa biến HR = 0,86) [5].

Nghiên cứu trên cũng chỉ ra sự khác biệt giữa các nguồn chất xơ: chất xơ từ trái cây và ngũ cốc giúp giảm nguy cơ viêm túi thừa, nhưng chất xơ từ rau củ thì không thấy mối liên hệ bảo vệ này [5]. Cụ thể, mỗi khẩu phần trái cây nguyên quả nạp thêm mỗi ngày giúp giảm 5% nguy cơ viêm túi thừa (HR = 0,95), đặc biệt là táo, lê và mận khô [5].

Một đánh giá hệ thống năm 2021 tổng hợp từ 8 nghiên cứu trích xuất từ 330 hồ sơ y khoa cũng đồng thuận rằng lượng tiêu thụ chất xơ cao giúp giảm nguy cơ viêm túi thừa hoặc giảm tỷ lệ nhập viện do bệnh túi thừa [6]. Ngược lại, việc tiêu thụ nhiều thịt đỏ và theo đuổi chế độ ăn kiểu phương Tây làm tăng nguy cơ viêm túi thừa [6]. Uống rượu bia dường như liên quan đến nguy cơ chảy máu túi thừa, nhưng không thấy liên quan đến tái phát viêm túi thừa hay biến chứng khác [6]. Dù vậy, đánh giá này lưu ý các bằng chứng hiện có vẫn chưa có nghiên cứu nào đạt tiêu chuẩn chất lượng cao [6].

Một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu lớn ở nam giới năm 2018 cũng khẳng định chế độ ăn kiểu phương Tây (Western diet) làm tăng nguy cơ mắc bệnh, trong khi chế độ ăn lành mạnh (Prudent dietary pattern) giúp giảm nguy cơ [7]. Trong đó, thịt đỏ và chất xơ là hai thành phần có mối liên hệ mạnh mẽ nhất; khẩu phần ăn uống trong thời gian gần đây dường như có ảnh hưởng lớn hơn thói quen ăn uống trong quá khứ xa [7].

Nghiên cứu tổng quan năm 2021 xem xét 5 nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu cũng đưa ra kết luận tương tự: nạp nhiều thịt đỏ và nạp ít chất xơ là hai yếu tố ăn uống liên quan mạnh nhất đến tỷ lệ mắc viêm túi thừa [2].

Giải pháp phối hợp: Chất xơ và kháng sinh hấp thu kém

Ở giai đoạn túi thừa chưa viêm hoặc sau đợt viêm, việc dùng đơn độc chất xơ đôi khi chưa mang lại kết quả tối ưu. Nghiên cứu y khoa năm 2006 chỉ ra rằng kết quả điều trị tốt nhất đạt được khi phối hợp chất xơ hòa tan (như glucomannan) với kháng sinh hấp thu kém qua đường tiêu hóa (như rifaximin) dùng ngắt quãng từ 7-10 ngày mỗi tháng [1].

Một đánh giá y khoa năm 2023 dẫn lại phân tích gộp cho thấy: ở mốc 1 năm, tỷ lệ biến chứng ở nhóm bệnh nhân dùng rifaximin kết hợp chất xơ chỉ là 1,5%, trong khi nhóm chỉ dùng đơn độc chất xơ là 3,2% (dù mức giảm 1,7% này có ý nghĩa thống kê nhưng ý nghĩa lâm sàng còn khiêm tốn, số bệnh nhân cần điều trị NNT là 59) [4].

Dữ liệu tích lũy từ các thử nghiệm có đối chứng giả dược cũng chỉ ra tỷ lệ mắc viêm túi thừa cấp ở nhóm kết hợp rifaximin và chất xơ thấp hơn đáng kể so với nhóm chỉ bổ sung chất xơ (1,1% so với 2,9%) với chỉ số NNT là 57 [4]. Tuy nhiên, vẫn có nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ viêm túi thừa ở nhóm rifaximin và giả dược là tương đương nhau (cùng mức 2,4%), do đó lợi ích gia tăng của việc phối hợp kháng sinh này tuy có nhưng khá nhỏ và cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn để khẳng định [4].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người cho rằng hễ cứ mắc bệnh lý về đại tràng là phải kiêng tuyệt đối rau củ và chất xơ vì sợ làm tổn thương niêm mạc. Đây là quan niệm sai lầm khiến đại tràng ngày càng thiếu hụt chất nuôi dưỡng, làm phân cứng lại và tăng áp lực thành ruột [1]. Chỉ kiêng chất xơ trong vài ngày hoặc vài tuần ngắn ngủi của đợt viêm cấp tính [1].

Cũng cần lưu ý rằng vai trò chính xác của chất xơ trong quá trình phát sinh bệnh túi thừa vẫn còn những điểm tranh luận [8]. Trong khi các nghiên cứu dân số lớn như Nghiên cứu Triệu phụ nữ (MWS) hay EPIC chỉ ra rằng ăn nhiều xơ giúp ngăn túi thừa chuyển sang có triệu chứng, thì một số nghiên cứu cắt ngang qua nội soi lại không thấy chế độ ăn ít xơ hay táo bón là yếu tố nguy cơ hình thành túi thừa [8]. Sự khác biệt này có thể do thiết kế nghiên cứu và tiêu chí đánh giá khác nhau [8]. Ngoài ra, hiện chưa có nghiên cứu nào làm rõ liệu chất xơ dạng thực phẩm bổ sung có hiệu quả tương đương chất xơ từ thực phẩm tự nhiên hay không, dù bổ sung vẫn là giải pháp ít rủi ro nếu người bệnh không ăn đủ qua bữa ăn hằng ngày [8].

Chất xơ không phải là "thần dược" chữa khỏi hoàn toàn túi thừa đại tràng. Túi phồng một khi đã hình thành thì không biến mất được nếu không phẫu thuật cắt bỏ [1]. Chất xơ đóng vai trò kiểm soát áp lực và phòng ngừa các đợt bùng phát viêm [1].

Ai nên thận trọng?

Người đang có các dấu hiệu cảnh báo viêm cấp: sốt cao, đau quặn bụng dưới bên trái dữ dội, nôn ói, đi ngoài ra máu tuyệt đối không được tự ý ăn tăng cường rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt hay uống các loại bột bổ sung chất xơ. Việc này có thể làm tăng nguy cơ vỡ túi thừa hoặc gây thủng ruột [1].

Những người trẻ tuổi hoặc bệnh nhân bị suy giảm hệ miễn dịch khi mắc viêm túi thừa cần được theo dõi y tế chặt chẽ, bởi đây là nhóm đối tượng có nguy cơ biến chứng cao hơn và dễ phải phẫu thuật can thiệp [1].

Người có tiền sử chảy máu túi thừa cũng cần cẩn trọng trong sinh hoạt, hạn chế tối đa việc sử dụng rượu bia vì cồn có mối liên hệ với nguy cơ chảy máu túi thừa [6].

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh có thể quản lý bệnh lý túi thừa đại tràng qua các bước sinh hoạt cụ thể:

Khi có dấu hiệu viêm cấp: Lập tức đi khám bác sĩ. Tuân thủ chế độ ăn lỏng (cháo loãng, nước luộc, nước canh trong) hoặc nhịn ăn theo chỉ định của bác sĩ nếu phải nhập viện [1]. Uống đủ phác đồ kháng sinh được kê toa [1].

Khi bệnh đã ổn định hoàn toàn:

  • Bổ sung chất xơ từng bước một, không tăng đột ngột để tránh đầy hơi. Hướng dẫn Dinh dưỡng cho Người Mỹ khuyến nghị mức nạp chất xơ là 14 gram cho mỗi 1.000 calo tiêu thụ (tương đương khoảng 28 gram chất xơ mỗi ngày cho khẩu phần 2.000 calo) [8].
  • Ưu tiên chất xơ từ các loại trái cây (nhất là táo, lê, mận khô) và chất xơ từ ngũ cốc nguyên hạt vì các nghiên cứu cho thấy nguồn xơ này bảo vệ tốt hơn [6], [5].
  • Hạn chế tiêu thụ thịt đỏ và giảm các đồ ăn chế biến sẵn theo chế độ phương Tây để giảm nguy cơ tái phát viêm [2], [6], [7].
  • Hạn chế bia rượu để phòng ngừa biến chứng chảy máu túi thừa [6].
  • Trường hợp khó nạp đủ chất xơ qua thức ăn tự nhiên, người bệnh có thể tham khảo ý kiến bác sĩ về việc dùng thực phẩm bổ sung chất xơ hòa tan kết hợp thuốc điều trị dự phòng định kỳ [1], [4], [8].

Chế độ dinh dưỡng cho người bị túi thừa đại tràng đòi hỏi sự linh hoạt tuyệt đối giữa hai trạng thái viêm và không viêm. Hãy kiêng chất xơ nghiêm ngặt để ruột nghỉ ngơi trong cơn đau cấp tính, nhưng hãy biến chất xơ thành người bạn đồng hành dài hạn ngay khi đợt viêm kết thúc để giữ cho đường ruột luôn khỏe mạnh. Người bệnh cần thảo luận trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có phác đồ điều trị và thực đơn phù hợp nhất với thể trạng của mình.