Chất xơ hòa tan có giúp cải thiện gan nhiễm mỡ không do rượu?

Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) đang trở thành một trong những vấn đề sức khỏe phổ biến trên toàn cầu, gắn liền với chế độ ăn uống hiện đại và tình trạng thừa cân [1, 3]. Rất nhiều người khi phát hiện men gan tăng hoặc mỡ tích tụ trong gan thường băn khoăn liệu thay đổi dinh dưỡng, đặc biệt là bổ sung chất xơ hòa tan, có giúp phục hồi chức năng gan hay không.

Câu trả lời là có, chất xơ hòa tan mang lại nhiều lợi ích tiềm năng đối với quá trình kiểm soát NAFLD, đặc biệt thông qua việc hỗ trợ giảm chỉ số đề kháng insulin, cải thiện men gan và điều hòa hệ vi sinh vật đường ruột [3, 4]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chất xơ hòa tan không phải là "thần dược" độc lập mà là một phần trong chiến lược can thiệp lối sống toàn diện [1, 6].

Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu và gánh nặng sức khỏe

Gan nhiễm mỡ không do rượu là tình trạng tổn thương gan mạn tính, đặc trưng bởi sự tích tụ mỡ trong tế bào gan ở những người uống ít hoặc không uống rượu [7, 8]. Theo các tổng quan y khoa, tỷ lệ lưu hành của NAFLD trên toàn cầu ước tính khoảng 24%, và tại Mỹ con số này lên tới khoảng 30% dân số trưởng thành (tương đương 70 triệu người) [1, 3].

Bệnh lý này tiến triển theo nhiều mức độ mô học khác nhau, từ tình trạng thoái hóa mỡ đơn thuần đến viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu (NASH), xơ hóa gan, xơ gan và nguy cơ ung thư biểu mô tế bào gan [2, 3, 6]. Khoảng 20% đến 30% bệnh nhân NAFLD có nguy cơ tiến triển thành NASH, làm tăng tỷ lệ mắc bệnh và tử vong liên quan đến gan cũng như các biến cố tim mạch [1, 3].

Đề kháng insulin và tình trạng viêm liên quan đến béo phì được xác định là những yếu tố then chốt thúc đẩy bệnh khởi phát và diễn tiến nặng hơn ^[1]. Đáng chú ý, NAFLD được xem là biểu hiện tại gan của đề kháng insulin - dấu ấn đặc trưng của bệnh đái tháo đường típ 2 ^[2]. Ước tính có khoảng 50% bệnh nhân đái tháo đường típ 2 đồng thời mắc gan nhiễm mỡ ^[2].

Cơ chế tác động: Trục ruột - gan, đề kháng insulin và viêm

Để hiểu vì sao chất xơ có thể hỗ trợ gan, cần nhìn vào mối liên hệ mật thiết giữa đường ruột và chuyển hóa lipid. Ở những người mắc NAFLD, các nhà khoa học ghi nhận hiện tượng loạn khuẩn đường ruột (dysbiota) ^[3]. Tình trạng này làm thay đổi tính thấm của hàng rào ruột, khiến các chất gây viêm dễ dàng xâm nhập vào hệ tuần hoàn tĩnh mạch cửa đến thẳng gan ^[3].

Hầu hết các biến thể của chất xơ là prebiotics ^[3]. Bổ sung chất xơ hòa tan, chẳng hạn như oligofructose, giúp thúc đẩy quá trình sản xuất các chất chuyển hóa có lợi, giảm bớt quần thể vi khuẩn gây bệnh bằng cách gia tăng vi khuẩn có lợi Bifidobacteria, đồng thời cải thiện tính thấm của hàng rào biểu mô ruột ^[3]. Thông qua việc điều chỉnh hệ vi sinh vật đường ruột, chất xơ góp phần cải thiện nhiều bệnh lý chuyển hóa, trong đó có tổn thương gan ^[3].

Bên cạnh đó, các loại thực phẩm giàu carbohydrate nhưng chứa hàm lượng chất xơ cao sẽ tạo ra phản ứng đường huyết thấp, từ đó tương tác tích cực với quá trình chuyển hóa glucose và insulin ^[4]. Khi độ nhạy insulin tại mô ngoại biên và gan được cải thiện, lượng acid béo tự do đổ về gan giảm đi, hạn chế nguy cơ stress oxy hóa và viêm tế bào gan - cơ chế trung tâm dẫn tới NASH [1, 5].

Bằng chứng khoa học về việc bổ sung chất xơ hòa tan

Nhiều công trình nghiên cứu đã trực tiếp đánh giá tác động của chất xơ đối với các chỉ số sinh hóa và tổn thương gan:

Một nghiên cứu can thiệp dạng thử nghiệm thí điểm năm 2007 được tiến hành trên 12 bệnh nhân mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu ^[5]. Trong nghiên cứu này, các bệnh nhân được chỉ định uống bổ sung 10 g chất xơ hòa tan mỗi ngày, kéo dài liên tục trong vòng 3 tháng ^[5]. Kết quả cho thấy 100% bệnh nhân có sự suy giảm về chỉ số khối cơ thể (BMI), vòng eo và chỉ số đề kháng insulin ^[5].

Đồng thời, 66,7% bệnh nhân trong nghiên cứu trên ghi nhận mức cholesterol giảm, và 75% trường hợp đưa được các men gan (AST, ALT, GGT) trở về mức bình thường ^[5]. Mặc dù vậy, các tác giả nhấn mạnh đây là nghiên cứu sơ bộ cỡ mẫu nhỏ và cần thêm các nghiên cứu có đối chứng mô học trong tương lai để xác nhận tính chính xác ^[5].

Tại Nhật Bản, một nghiên cứu công bố năm 2022 thực hiện trên 37 bệnh nhân NAFLD đã được xác chẩn tổn thương qua sinh thiết gan, so sánh với nhóm đối chứng gồm 5.074 người từ Viện Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia ^[6]. Chế độ ăn uống của bệnh nhân được ghi chép liên tục trong 7 ngày thông qua bảng hỏi và hình ảnh bữa ăn do chuyên gia dinh dưỡng phân tích ^[6]. Kết quả chỉ ra rằng bệnh nhân NAFLD có sự thiếu hụt hoặc dư thừa nhiều chất dinh dưỡng so với người khỏe mạnh; trong đó, lượng chất xơ tiêu thụ ở cả nam và nữ mắc bệnh đều thấp hơn nhóm chứng ^[6].

Đặc biệt, khi phân tích sâu theo mức độ xơ hóa, nhóm bệnh nhân có xơ hóa gan tiến triển tiêu thụ lượng chất xơ hòa tan trong chế độ ăn thấp hơn đáng kể so với nhóm xơ hóa giai đoạn sớm ^[6]. Nhóm này cũng có lượng tiêu thụ vitamin A, B6, E, acid pantothenic và muối thấp hơn ^[6].

Bức tranh dịch tễ học và vai trò của các nhóm chất xơ

Mặc dù các thử nghiệm quy mô nhỏ và nghiên cứu dinh dưỡng cho thấy vai trò tích cực của chất xơ hòa tan, các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn lại mang đến những góc nhìn đa chiều hơn:

Một nghiên cứu cắt ngang lớn công bố năm 2020 trên 23.529 người Trung Quốc nhằm xác định mối liên quan giữa chất xơ và tỷ lệ mắc NAFLD mới được chẩn đoán qua siêu âm ^[7]. Trong tổng số người tham gia, có 18,81% (4.426 người) được chẩn đoán mắc NAFLD ^[7]. Khi so sánh nhóm có mức tiêu thụ chất xơ cao nhất với nhóm thấp nhất, tỷ số chênh (OR) mắc bệnh là 0,81 ở toàn bộ người tham gia và 0,78 ở nam giới ^[7].

Tuy nhiên, khi bóc tách chi tiết từng loại xơ, tỷ lệ tiêu thụ chất xơ không hòa tan cao giúp giảm nguy cơ mắc bệnh rõ rệt ở nam giới (OR = 0,60), trong khi nghiên cứu này lại không ghi nhận mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa lượng chất xơ hòa tan đơn lẻ và tỷ lệ mới mắc NAFLD ^[7]. Về nguồn thực phẩm, chất xơ từ ngũ cốc nguyên hạt, các sản phẩm từ đậu nành, rau củ và các loại hạt có mối liên hệ nghịch với NAFLD, nhưng chất xơ từ trái cây thì không cho thấy mối liên hệ này ^[7]. Một nghiên cứu tổng quan năm 2020 cũng ghi nhận rằng mức tiêu thụ chất xơ không hòa tan từ 7,5 g/ngày trở lên giúp cải thiện 3 thang điểm xơ hóa gan khác nhau ^[3].

Ở một nghiên cứu toàn quốc khác vào năm 2022 trên 3.974 người tham gia được đo độ đàn hồi gan thoáng qua (FibroScan), tỷ lệ mắc NAFLD là 36,86% và xơ hóa có ý nghĩa lâm sàng là 7,78% ^[8]. Nhóm có lượng tiêu thụ chất xơ tổng thể cao nhất có tỷ lệ mắc NAFLD thấp hơn đáng kể (OR = 0,81) ^[8]. Đáng chú ý, phân tích trung gian cho thấy béo phì đóng vai trò trung gian hoàn toàn trong mối liên hệ giữa chất xơ và NAFLD, đồng thời chất xơ có liên quan đến việc cải thiện các thông số chức năng gan ^[8].

Điều này chứng minh rằng chất xơ giúp ngăn ngừa và giảm nhẹ gan nhiễm mỡ phần lớn thông qua việc hỗ trợ kiểm soát thể trọng và chuyển hóa toàn thân [3, 8]. Việc giảm cân thông qua hạn chế calo kết hợp tập luyện thể dục vẫn là phác đồ can thiệp tiêu chuẩn vàng và có hiệu quả cao nhất đối với NAFLD và NASH hiện nay [1, 3, 6].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống thực phẩm bổ sung chất xơ hòa tan là có thể "rửa sạch mỡ trong gan" mà không cần kiêng khem. Đây là quan niệm sai lầm, bởi việc nạp quá nhiều calo, acid béo bão hòa hoặc đường fructose vẫn sẽ làm mỡ tiếp tục tích tụ tại gan [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi loại chất xơ với việc ăn nhiều trái cây ngọt. Nghiên cứu thực tế chỉ ra chất xơ từ hoa quả không thể hiện tác dụng làm giảm tỷ lệ mắc NAFLD, có thể do sự hiện diện của đường fructose tự do đi kèm - một yếu tố thúc đẩy tích tụ mỡ gan nếu tiêu thụ quá mức [1, 7]. Các nguồn xơ từ ngũ cốc nguyên hạt, đậu nành và rau củ mới là những nguồn mang lại hiệu quả bảo vệ rõ rệt nhất [5, 7].

Nhóm đối tượng cần lưu ý và thận trọng

Mặc dù chất xơ rất an toàn, việc tăng cường chất xơ hòa tan đột ngột có thể gây ra một số phiền toái trên đường tiêu hóa. Những người có hội chứng ruột kích thích (IBS), bệnh viêm ruột hoặc thường xuyên đầy bụng nên bắt đầu với lượng nhỏ để tránh hiện tượng sinh hơi, chướng bụng khi vi khuẩn đường ruột lên men xơ prebiotic quá nhanh ^[3].

Ngoài ra, những bệnh nhân gan nhiễm mỡ đã tiến triển sang giai đoạn xơ gan mất bù hoặc có kèm bệnh lý nền đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Chất xơ hòa tan làm chậm hấp thu carbohydrate, do đó cần điều chỉnh liều thuốc phù hợp để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức [4, 5].

Gợi ý áp dụng dinh dưỡng thực tế

Để tối ưu hóa lợi ích của chất xơ đối với lá gan, bạn có thể thực hiện theo các hướng dẫn khoa học sau:

• Đa dạng hóa nguồn chất xơ: Kết hợp cân bằng giữa chất xơ hòa tan (yến mạch, đậu, hạt lanh, rau củ) và chất xơ không hòa tan (ngũ cốc nguyên cám, các loại hạt) nhằm đạt được lợi ích kép trên chuyển hóa lipid và điểm số xơ hóa gan [3, 7].
• Mức tiêu thụ mục tiêu: Dựa trên các nghiên cứu can thiệp, lượng chất xơ hòa tan bổ sung khoảng 10 g/ngày đã cho thấy cải thiện rõ rệt về men gan và độ nhạy insulin sau 3 tháng ^[5]. Đồng thời, duy trì lượng chất xơ không hòa tan từ 7,5 g/ngày trở lên hỗ trợ ngăn ngừa xơ hóa ^[3].
• Chế biến hợp lý: Ưu tiên luộc, hấp, nấu súp hoặc dùng dạng nguyên hạt thay vì chiên xào nhiều dầu mỡ. Hạn chế sử dụng nước ép trái cây đóng chai vì lượng chất xơ đã bị loại bỏ phần lớn nhưng hàm lượng đường lại rất cao.
• Uống đủ nước: Khi tăng lượng chất xơ, bắt buộc phải uống nhiều nước để tạo điều kiện cho chất xơ trương nở và hỗ trợ nhu động ruột hoạt động trơn tru.
• Kết hợp vận động: Chế độ ăn giàu chất xơ cần đi đôi với tập luyện thể chất đều đặn nhằm tăng cường đốt cháy mỡ thừa và hỗ trợ giảm cân bền vững [1, 6].

Chất xơ hòa tan là một thành tố dinh dưỡng quý giá giúp cải thiện độ nhạy insulin, giảm men gan và cân bằng hệ vi sinh đường ruột cho bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu [3, 4]. Dẫu vậy, chìa khóa phục hồi lá gan vẫn nằm ở việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân đối, hạn chế năng lượng dư thừa và duy trì vận động thể chất thường xuyên [1, 6].