Nhiều phụ nữ chọn chế độ ăn chay trường hoặc thực dưỡng (macrobiotic) trong thai kỳ vì tin rằng thực phẩm tự nhiên từ thực vật mang lại sự thanh lọc tốt nhất cho cơ thể. Trong các hội nhóm ăn chay, không ít người truyền tai nhau rằng các món lên men như tương miso, tempeh hay các loại rong biển, tảo biển chứa dồi dào vitamin B12 tự nhiên để nuôi dưỡng thai nhi.

Tuy nhiên, khoa học đã chứng minh đây là một hiểu lầm nguy hiểm. Các nguồn thực phẩm thực vật hoàn toàn không cung cấp đủ vitamin B12 hoạt tính sinh học cho con người, và việc thiếu hụt vi chất này ở người mẹ ăn chay có thể để lại những tổn thương thần kinh không thể đảo ngược ở trẻ sơ sinh [1], [2].

Nguồn thực vật không thể thay thế B12 hoạt tính

Vitamin B12 (cobalamin) là vi chất dinh dưỡng thiết yếu chỉ được tổng hợp bởi một số vi sinh vật nhất định và tích lũy tự nhiên trong các mô động vật như thịt, cá, trứng và sữa. Chế độ ăn thiếu hoàn toàn hoặc rất ít sản phẩm động vật là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới tình trạng cạn kiệt lượng B12 dự trữ trong cơ thể [3].

Nhiều người ăn thực dưỡng tin rằng quá trình lên men đậu nành tạo ra tương miso hoặc tempeh có thể sinh ra vitamin B12. Thực tế, phần lớn các hợp chất tìm thấy trong thực phẩm lên men hoặc tảo biển là "đồng đẳng vitamin B12" (pseudo-B12) – những chất có cấu trúc tương tự nhưng không có hoạt tính sinh học đối với cơ thể người. Khi vào cơ thể, các chất này thậm chí còn cạnh tranh thụ thể hấp thu, làm nặng thêm tình trạng thiếu hụt B12 thực sự.

Khi người mẹ mang thai ăn thuần chay hoặc thực dưỡng mà không dùng chế phẩm bổ sung, cơ thể mẹ sẽ thiếu B12 nghiêm trọng, từ đó không thể cung cấp đủ vi chất này qua nhau thai và dòng sữa mẹ [4], [1].

Hậu quả khôn lường đối với hệ thần kinh trẻ sơ sinh

Vitamin B12 giữ vai trò cốt lõi trong quá trình tạo máu và hình thành vỏ myelin – lớp màng bảo vệ xung quanh các dây thần kinh. Thiếu vi chất này ở trẻ sơ sinh, vốn chủ yếu có nguồn gốc từ mẹ, là tình trạng có thể điều trị tốt nếu phát hiện sớm nhưng lại có nguy cơ cao để lại các di chứng thần kinh nặng nề [5].

Khi thai nhi và trẻ sơ sinh không nhận đủ vitamin B12 từ mẹ, quá trình phát triển của não bộ bị ngưng trệ nghiêm trọng. Báo cáo y khoa năm 2005 ghi nhận trường hợp một bé gái 9,5 tháng tuổi bú mẹ hoàn toàn, có mẹ theo chế độ thuần chay bị thiếu hụt B12 [4]. Em bé nhập viện trong tình trạng chậm phát triển, giảm trương lực cơ nghiêm trọng, thiếu máu hồng cầu to và hình ảnh chụp cộng hưởng từ (MRI) cho thấy não bộ đã bị teo (cerebral atrophy) [4].

Tương tự, một báo cáo lâm sàng năm 2004 cũng mô tả trường hợp trẻ 6 tháng tuổi bị tổn thương thần kinh và thiếu máu hồng cầu khổng lồ nghiêm trọng do mẹ ăn chay nghiêm ngặt và cho con bú kéo dài [1]. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng nếu không được bổ sung kịp thời, các tổn thương thần kinh ở trẻ sẽ chuyển thành tổn thương vĩnh viễn, không thể phục hồi [1].

Các bằng chứng lâm sàng về thiếu hụt B12 ở mẹ và bé

Một nghiên cứu theo dõi từ năm 2003 đến 2010 trên 30 trẻ từ 1 đến 21 tháng tuổi bị thiếu hụt vitamin B12 do dinh dưỡng đã ghi nhận bức tranh bệnh lý đa dạng [3]. Nguyên nhân xuất phát từ việc chế độ ăn của người mẹ thiếu sản phẩm động vật, và tất cả trẻ em này đều bú mẹ là chủ yếu [3].

Kết quả cho thấy toàn bộ các bà mẹ đều có nồng độ B12 trong huyết thanh thấp, trong đó 8 người biểu hiện thiếu máu hồng cầu khổng lồ [3]. Ở các em bé, các triệu chứng phổ biến nhất bao gồm chậm phát triển, da xanh xao, thờ ơ, lơ mơ, chán ăn và suy dinh dưỡng còi cọc [3]. Về huyết học, 83,3% trẻ bị thiếu máu hồng cầu khổng lồ, 30% bị giảm tiểu cầu và 13,3% bị thiếu máu nghiêm trọng [3].

Nghiên cứu sàng lọc sơ sinh năm 2022 trên 121 cặp mẹ con cho thấy nồng độ vitamin B12, axit folic và homocysteine của mẹ tương quan chặt chẽ với các chỉ số chuyển hóa của trẻ trên giọt máu khô [5]. Đáng chú ý, 36,7% các bà mẹ thiếu B12 bị thiếu máu, nhưng chỉ có duy nhất 1 trường hợp biểu hiện tăng thể tích hồng cầu (macrocytosis), trong khi hầu hết trẻ sơ sinh bị thiếu hụt vẫn có công thức máu bình thường [5]. Điều này cảnh báo rằng xét nghiệm công thức máu thông thường không thể giúp phát hiện sớm tình trạng thiếu B12 ở cả mẹ lẫn con [5].

Nguy cơ tiềm ẩn từ mô hình thực dưỡng

Chế độ ăn thực dưỡng (macrobiotic) – vốn rất phổ biến ở một số nhóm ăn chay – đã được giới khoa học cảnh báo từ nhiều thập kỷ trước. Tổng quan các nghiên cứu thực hiện tại vùng đông bắc nước Mỹ trên những phụ nữ áp dụng chế độ thực dưỡng cho con bú cho thấy tổn thương thần kinh do thiếu vitamin B12 đã xảy ra ở trẻ sơ sinh [2].

Bên cạnh nguy cơ thiếu canxi gây khử khoáng xương ở mẹ, các phân tích chỉ ra sự gia tăng bài tiết axit methylmalonic – dấu ấn đặc hiệu của tình trạng thiếu vitamin B12 – ở cả bà mẹ thực dưỡng và con của họ [2]. Những đứa trẻ có mức bài tiết axit methylmalonic tăng cao này đều bú nguồn sữa mẹ bị thiếu hụt lượng vitamin B12 trầm trọng [2].

Nghiên cứu trên động vật cũng làm sáng tỏ thêm cơ chế tổn thương toàn thân. Thử nghiệm năm 2008 trên chuột mẹ bị thiếu hụt B12 từ cuối thai kỳ đến khi cai sữa cho thấy chuột mẹ và chuột con bị sụt giảm thể trọng lần lượt 20% và 39%, nồng độ B12 huyết thanh giảm 61% và 67%, chỉ số hematocrit giảm 25% và 26%, cùng số lượng tế bào tạo IgA giảm 36% và 54% [6]. Chuột con còn bị chậm phát triển và tổn thương mô học ở ruột non [6].

Xa hơn nữa, các nghiên cứu proteomic năm 2013 và 2015 chứng minh việc thiếu B12 từ trong bụng mẹ làm biến đổi 38 protein tại gan và 26 protein tại thận của con non, làm suy giảm các enzym thoái hóa axit béo và tác động lên con đường truyền tín hiệu PPAR [7], [8]. Tình trạng này làm tăng nồng độ homocysteine và lập trình sẵn nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa như tiểu đường, béo phì và bệnh tim mạch khi trẻ trưởng thành [7], [8].

Hiểu lầm thường gặp và đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là cho rằng thực phẩm tự nhiên nào cũng chứa đầy đủ dưỡng chất, hoặc việc ăn rau củ sạch, tương cổ truyền có thể thay thế các sản phẩm động vật. Rất nhiều mẹ bầu tin rằng chỉ cần cảm thấy khỏe mạnh là con không bị thiếu chất. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng chỉ ra người mẹ có thể không có biểu hiện thiếu máu hồng cầu to rõ rệt nhưng con sinh ra vẫn bị thiếu hụt và chịu tổn thương thần kinh nặng [5].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm:

  • Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú theo chế độ thuần chay (vegan), ăn chay nghiêm ngặt hoặc ăn thực dưỡng [4], [1], [2].
  • Trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn từ những người mẹ ăn chay không dùng viên uống bổ sung [4], [3].
  • Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có điều kiện kinh tế khó khăn, bữa ăn hàng ngày thiếu hụt đạm và sản phẩm động vật [3].

Khuyến nghị và giải pháp áp dụng an toàn

Chế độ thuần chay hoàn toàn không phù hợp và không đầy đủ cho phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú cũng như trẻ nhỏ nếu không có sự can thiệp dinh dưỡng y tế [4]. Để bảo vệ hệ thần kinh của con, các bước sau cần được thực hiện:

  • Bổ sung bắt buộc bằng dược phẩm: Phụ nữ ăn chay trường bắt buộc phải bổ sung vitamin B12 thông qua viên uống bổ trợ hoặc thực phẩm tăng cường vi chất [5], [4]. Các chế phẩm này cung cấp dạng B12 hoạt tính mà cơ thể người có thể hấp thu trực tiếp.
  • Sàng lọc sớm trong thai kỳ: Việc đánh giá nồng độ vitamin B12 của mẹ và có phác đồ can thiệp phù hợp lý tưởng nhất nên được bắt đầu ngay từ giai đoạn đầu mang thai, thay vì chờ đến khi sinh nở [5].
  • Tham vấn chuyên môn y tế: Khi mang thai hoặc dự định mang thai, người mẹ đang áp dụng chế độ thực dưỡng cần thông báo ngay cho bác sĩ sản khoa và chuyên gia dinh dưỡng để được chỉ định xét nghiệm kiểm tra và kê đơn vi chất với liều lượng an toàn.

Chế độ ăn dựa vào thực vật đem lại nhiều lợi ích cho môi trường và lối sống, nhưng không thể cung cấp vitamin B12 hoạt tính sinh học cho thai nhi. Để bảo đảm thiên chức làm mẹ an toàn, phụ nữ ăn thực dưỡng cần gạt bỏ định kiến về viên uống bổ sung, chủ động thăm khám y khoa để giúp con yêu phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn trí tuệ.