Vitamin D có hỗ trợ giảm mỡ bụng? Dữ liệu thực tế

Nhiều người tìm đến các loại thực phẩm bổ sung vi chất với hy vọng thu nhỏ vòng eo mà không cần thay đổi lối sống. Trong đó, vitamin D thường được nhắc đến như một giải pháp hỗ trợ chuyển hóa mỡ thừa. Tuy nhiên, liệu uống thêm vi chất này có thực sự giúp làm phẳng bụng hay không là thắc mắc lớn của nhiều bạn đọc.

Thực tế, vitamin D không phải thần dược làm tan mỡ bụng. Khoa học ghi nhận nồng độ vi chất này trong máu thường tỷ lệ nghịch với lượng mỡ nội tạng, nhưng bằng chứng can thiệp cho thấy việc bổ sung đơn thuần rất khó mang lại hiệu quả giảm mỡ rõ rệt nếu thiếu sự phối hợp của việc giảm calo hoặc can thiệp y khoa chuyên biệt.

Cơ chế tác động: Vòng luẩn quẩn giữa mỡ thừa và vi chất

Mối liên hệ giữa vi chất này và mô mỡ nội tạng rất phức tạp, chưa được sáng tỏ hoàn toàn ^[1]. Nhiều nghiên cứu chỉ ra vitamin D giữ vai trò thiết yếu trong điều hòa phản ứng viêm tại mô mỡ ^[1]. Một số dữ liệu cũng cho thấy nó ảnh hưởng đến quá trình biệt hóa tế bào mỡ và sinh mô mỡ ^[1].

Tuy nhiên, bằng chứng về ảnh hưởng của vi chất này lên chuyển hóa năng lượng hiện vẫn còn thiếu ^[1]. Tình trạng tụt giảm vitamin D huyết thanh ở người béo bụng phần lớn do đặc tính hòa tan trong chất béo của nó. Khi khối lượng mô mỡ quá lớn, lượng lớn vitamin D bị giữ lại và phân bố rộng trong các khoang mỡ, khiến nồng độ lưu thông trong tuần hoàn đo được bị hạ thấp. Ngoài ra, việc bổ sung dưỡng chất này không phải lúc nào cũng làm giảm đồng nhất các dấu ấn gây viêm ^[1].

Thiếu vitamin D gây béo hay béo bụng làm hạ vi chất?

Đây là câu hỏi thường gây nhầm lẫn nhất khi nhìn vào các bảng xét nghiệm máu. Các bài tổng quan y khoa cho thấy chỉ có rất ít thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, với cỡ mẫu tương đối nhỏ, được tiến hành để kiểm tra hiệu quả của việc bổ sung vitamin D trong hỗ trợ sụt cân ^[1]. Mối quan hệ đảo ngược giữa nồng độ vi chất và mỡ cơ thể xuất hiện rất phổ biến ^[2].

Tại mô mỡ, sự khác biệt về mức độ béo phì và loại mô mỡ có thể giải thích sự khác nhau trong chuyển hóa cục bộ của vitamin D ^[1]. Khi can thiệp giảm cân, các phương thức điều trị béo phì lại tác động trực tiếp đến mức độ giảm mỡ và khả năng kém hấp thu vitamin D ^[1]. Điều này giải thích tại sao mức độ cải thiện vi chất sau giảm cân ở mỗi người lại không đồng nhất ^[1]. Thực tế cho thấy béo phì làm hạ nồng độ vi chất trong máu dễ thấy hơn là chiều ngược lại.

Nghiên cứu lâm sàng thực tế nói lên điều gì?

Một bài tổng quan công bố năm 2022 tóm tắt các nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng ở người đã nêu rõ: mối liên hệ giữa vi chất này và mỡ nội tạng chưa được làm rõ ngọn ngành ^[1]. Nghiên cứu gặp hạn chế do tính không đồng nhất về thiết kế, đặc điểm người tham gia, liều lượng dùng và thời gian can thiệp ^[1]. Bằng chứng trực tiếp về tác động của vi chất lên sự biệt hóa tế bào mỡ nội tạng người vẫn còn thiếu hụt ^[1].

Ở khía cạnh can thiệp hỗ trợ sau phẫu thuật, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2022 tiến hành trên 41 bệnh nhân sau phẫu thuật thu nhỏ dạ dày điều trị béo phì trong 12 tháng ^[2]. Nhóm nghiên cứu chia bệnh nhân thành hai phác đồ bổ sung vitamin D3: nhóm 1 uống 800 IU/ngày và nhóm 2 uống 1.800 IU/ngày ^[2]. Kết quả theo dõi sau 1 năm cho thấy nhóm dùng 1.800 IU/ngày tăng nồng độ 25(OH)D từ 22,6 lên 32,1 ng/mL, đạt 60% mức đủ, vượt trội hơn nhóm dùng 800 IU/ngày (từ 23,6 lên 29,9 ng/mL) ^[2].

Đặc biệt, ở nhóm dùng liều 1.800 IU/ngày, xuất hiện mối tương quan nghịch rõ rệt giữa nồng độ vitamin D huyết thanh với chỉ số mỡ nội tạng (VAI, r = -0,746, p = 0,024), chỉ số tích tụ mỡ (BAI, r = -0,411) và tỷ lệ vòng eo/chiều cao (WHtR, r = -0,441) ^[2]. Mức độ giảm mỡ nội tạng theo chỉ số VAI ở nhóm liều cao cũng thay đổi lớn hơn từ mốc 176,2 +- 149,0 xuống còn 75,5 +- 55,0 (p = 0,000) ^[2]. Tuy vậy, nghiên cứu này thực hiện trên người sau phẫu thuật can thiệp dạ dày và cỡ mẫu chỉ có 41 người, không đại diện cho người khỏe mạnh bình thường.

Khảo sát trên người không béo phì và nhóm đối tượng đặc thù

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên những cá nhân không béo phì ghi nhận nồng độ 25(OH)D tương quan nghịch với mỡ nội tạng, chu vi vòng eo và chỉ số khối cơ thể BMI, nhưng không liên quan đến đường huyết ^[3]. Nghiên cứu này không thấy sự tương quan giữa 25(OH)D và mức độ hoạt động thể chất, khác với thử nghiệm D2d trước đó ^[3]. Thử nghiệm D2d cho thấy bổ sung vitamin D không mang lại lợi ích giảm tiến triển đái tháo đường ở người đã đủ vi chất, dù phân tích hậu kiểm ghi nhận tiềm năng hỗ trợ ở người có nồng độ ban đầu rất thấp ^[3].

Năm 2013, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng nhãn mở kéo dài 12 tuần được thực hiện trên 53 sinh viên thừa cân, béo phì có mức tiêu thụ canxi cực thấp ^[4]. Tất cả đối tượng đều áp dụng chế độ ăn hạn chế 500 kcal mỗi ngày, trong đó một nhóm được uống kèm 600 mg canxi nguyên tố và 125 IU vitamin D3 ^[4]. Kết thúc thử nghiệm, nhóm bổ sung canxi kèm D3 giảm lượng mỡ cơ thể nhiều hơn có ý nghĩa thống kê (-2,8 +- 1,3 kg so với -1,8 +- 1,3 kg; p = 0,02) dù cân nặng tổng thể giữa hai nhóm không khác biệt ^[4].

Nhóm can thiệp phối hợp canxi và D3 này cũng ghi nhận mức giảm diện tích mỡ nội tạng và khối mỡ nội tạng vượt trội (p < 0,05), nhưng không có sự khác biệt về các biến số chuyển hóa như mỡ máu, huyết áp hay đường huyết ^[4]. Kết quả này chỉ áp dụng trong bối cảnh người tham gia có khẩu phần ăn cắt giảm calo và vốn dĩ tiêu thụ rất ít canxi từ trước.

Những hiểu lầm phổ biến về việc uống vi chất để giảm eo

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần mua viên uống vitamin D liều cao về uống là mỡ bụng sẽ tự tiêu biến. Thực tế, các nghiên cứu can thiệp có kết quả tích cực đều đặt trong điều kiện bệnh nhân có phẫu thuật thu nhỏ dạ dày ^[2], hoặc phải tuân thủ chế độ cắt giảm 500 kcal mỗi ngày kèm bổ sung canxi ^[4]. Uống vi chất mà chế độ ăn vẫn dư thừa năng lượng thì hoàn toàn không mang lại hiệu quả thu nhỏ vòng bụng.

Một hiểu lầm khác là ai béo bụng cũng cần nạp vi chất liều thật cao. Việc tự ý tăng liều có thể gây ngộ độc mà không giúp tiêu thêm mô mỡ nào. Cơ chế thụ thể cảm nhận canxi tại mô mỡ có thể ảnh hưởng đến quá trình tích tụ mỡ thông qua các con đường chống ly giải lipid như quan sát thấy trên chuột ^[3], nhưng bằng chứng trên người vẫn chưa đồng nhất giữa các thử nghiệm ^[3].

Ai nên thận trọng trước khi bổ sung?

Người thừa cân, béo phì tuyệt đối không tự ý dùng vitamin D liều cao vượt mức khuyến cáo hàng ngày mà không có chỉ định từ bác sĩ. Việc tích tụ vi chất tan trong dầu có thể dẫn đến nguy cơ tăng canxi huyết hoặc ảnh hưởng xấu đến chức năng thận.

Người mắc các bệnh lý mạn tính về thận, sỏi thận, hoặc đang điều trị các rối loạn chuyển hóa cần xét nghiệm máu định kỳ. Đối với bệnh nhân sau phẫu thuật đường tiêu hóa điều trị béo phì, quá trình hấp thu vi chất bị suy giảm ^[1], do đó việc xác định phác đồ 800 IU hay 1.800 IU mỗi ngày cần tuân thủ tuyệt đối đánh giá chuyên môn của bác sĩ điều trị ^[2]. Khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc, hãy luôn hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Để kiểm soát mỡ bụng và duy trì vi chất hợp lý, việc xây dựng lối sống khoa học vẫn là nền tảng cốt lõi:

• Kiểm tra vi chất: Bạn nên đến cơ sở y tế làm xét nghiệm định lượng 25(OH)D trong máu để biết chính xác mình có bị thiếu hụt hay không trước khi quyết định uống bổ sung.
• Bổ sung qua dinh dưỡng tự nhiên: Ưu tiên các nguồn thực phẩm giàu canxi và vi chất tự nhiên như cá béo, lòng đỏ trứng, các sản phẩm từ sữa ít béo hoặc thực phẩm tăng cường.
• Phối hợp dinh dưỡng: Nếu thuộc nhóm tiêu thụ canxi rất thấp và đang trong chế độ ăn kiểm soát năng lượng, việc bổ sung đồng thời canxi và vitamin D có thể hỗ trợ giảm thêm mỡ cơ thể và mỡ nội tạng theo hướng dẫn y khoa ^[4].
• Tăng cường vận động: Hoạt động thể chất giúp cải thiện chuyển hóa và hỗ trợ kiểm soát mỡ nội tạng hiệu quả hơn việc chỉ trông chờ vào vi chất ^[3].
• Kiểm soát calo: Bất kỳ chiến lược giảm mỡ vòng eo nào cũng bắt buộc phải dựa trên việc thâm hụt năng lượng nạp vào, bởi vitamin D không tác động trực tiếp làm tăng chuyển hóa năng lượng toàn thân ^[1].

Tóm lại, vitamin D có mối liên hệ mật thiết với lượng mỡ nội tạng nhưng không hoạt động như một loại thuốc giảm cân độc lập. Để thu nhỏ vòng eo an toàn và bền vững, bạn cần tập trung vào chế độ ăn thâm hụt calo, duy trì luyện tập đều đặn và chỉ bổ sung vi chất khi có bằng chứng thiếu hụt từ xét nghiệm y khoa.