Nhiều người có thói quen uống vitamin D hằng ngày với hy vọng phòng tránh các bệnh mạn tính, đặc biệt là ung thư. Lời truyền tai về đặc tính "chống ung thư" của loại vi chất này xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội lẫn các diễn đàn sức khỏe. Tuy nhiên, liệu việc bổ sung vitamin D có thực sự giúp chúng ta ngăn chặn được căn bệnh nguy hiểm này hay không?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học nghiêm ngặt nhất hiện nay là: Vitamin D không làm giảm nguy cơ mắc ung thư mới, nhưng lại mở ra tín hiệu tích cực trong việc giảm tỷ lệ tử vong do ung thư gây ra [1]. Kết quả này đến từ các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn, giúp làm sáng tỏ bức tranh thực tế giữa vô vàn lời đồn thổi.

Cơ chế tác động được kỳ vọng ở cấp độ tế bào

Vitamin D từ lâu đã được công nhận với vai trò bảo vệ sức khỏe xương khớp [2]. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng vi chất này có thể liên quan mật thiết đến các tình trạng sức khỏe ngoài xương [2].

Ở mức độ sinh học, vitamin D được ghi nhận có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình biệt hóa tế bào, ức chế sự tăng sinh bất thường, kích hoạt quá trình tự chết theo chu trình (apoptosis) của tế bào lỗi và ngăn chặn quá trình sinh mạch máu mới (angiogenesis) nuôi khối u [2]. Chính các tác động này khiến giới y khoa từng kỳ vọng việc bổ sung vitamin D liều tiêu chuẩn có thể ngăn khối u hình thành ngay từ đầu [2]. Dù vậy, cơ chế trên đĩa nghiệm hay mô hình sinh học không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả tương tự khi đưa vào cơ thể người sống [3].

VITAL: Thử nghiệm lâm sàng bước ngoặt giải mã câu hỏi lớn

Trước đây, dữ liệu quan sát tiến cứu về mối liên quan giữa tình trạng vitamin D và ung thư còn hạn chế và không nhất quán, chưa có thử nghiệm phòng ngừa quy mô lớn nào lấy ung thư làm tiêu chí đánh giá chính [3]. Để lấp đầy khoảng trống dữ liệu này, thử nghiệm VITAL đã được thiết kế và thực hiện tại Mỹ [4].

VITAL là một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược theo mô hình giai thừa 2x2 trên quy mô toàn quốc [1, 5]. Nghiên cứu tuyển chọn 25.871 người tham gia (một số tài liệu ghi nhận 25.874 hoặc 25.875 người), gồm nam giới từ 50 tuổi trở lên và phụ nữ từ 55 tuổi trở lên [1, 3, 5]. Đối tượng tham gia ban đầu là những người không có tiền sử mắc ung thư hay bệnh tim mạch rõ rệt trên lâm sàng (trừ ung thư da không phải melanoma) [4, 5]. Đáng chú ý, nghiên cứu có sự tham gia của 5.106 người Mỹ gốc Phi (một báo cáo ghi nhận 5.107 người) nhằm bảo đảm tính đa dạng chủng tộc [1, 5].

Những người tham gia được phân ngẫu nhiên để dùng vitamin D3 (cholecalciferol) liều 2.000 IU mỗi ngày, kết hợp hoặc đối chứng với axit béo omega-3 biển (1 g mỗi ngày) và giả dược [1, 5]. Thời gian can thiệp có thời lượng trung vị là 5,3 năm [1].

Vitamin D không giúp giảm tỷ lệ mắc ung thư mới

Khi công bố kết quả chính, thử nghiệm VITAL mang lại một câu trả lời rất rõ ràng về khả năng phòng ngừa ban đầu [1]. Vitamin D3 liều 2.000 IU mỗi ngày không làm giảm đáng kể tiêu chí đánh giá chính là tỷ lệ mắc ung thư xâm lấn toàn bộ [1].

Cụ thể, tỷ số nguy cơ (Hazard Ratio - HR) giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng là 0,96 với khoảng tin cậy 95% từ 0,88 đến 1,06 [1]. Về mặt dịch tễ học thống kê, khoảng tin cậy này đi qua mốc 1,0, đồng nghĩa với việc mức chênh lệch nguy cơ mắc bệnh giữa người uống vitamin D và người uống giả dược không có ý nghĩa thống kê [1]. Bên cạnh đó, việc bổ sung vi chất này cũng không làm giảm các biến cố tim mạch chính (HR=0,97; 95% CI: 0,85-1,12) hay tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân (HR=0,99; 95% CI: 0,87-1,12) [1].

Kết quả này tương đồng với dữ liệu trước đó từ nhánh nghiên cứu của Sáng kiến Sức khỏe Phụ nữ (WHI) trên hơn 36.000 phụ nữ sau mãn kinh, nơi việc dùng canxi kết hợp vitamin D3 liều thấp (400 IU/ngày) cũng không giảm nguy cơ xuất hiện bệnh ung thư [3].

Tín hiệu hứa hẹn: Giảm nguy cơ tử vong do ung thư

Dù thất bại trong mục tiêu chặn đứng số ca mắc mới, VITAL lại ghi nhận một tín hiệu rất đáng chú ý ở tiêu chí tử vong [1]. Nhóm sử dụng vitamin D cho thấy xu hướng giảm tỷ lệ tử vong chung do ung thư với HR=0,83 (95% CI: 0,67-1,02) [1].

Tác động này thể hiện rõ ràng và đạt mức có ý nghĩa thống kê khi các nhà nghiên cứu thực hiện phân tích có tính đến thời gian trễ của bệnh (độ trễ sinh học) [1]. Khi loại trừ năm theo dõi đầu tiên, tỷ số nguy cơ tử vong do ung thư giảm xuống còn 0,79 (95% CI: 0,63-0,99) [1]. Thậm chí, khi loại bỏ 2 năm theo dõi đầu đời của thử nghiệm, mức giảm tử vong còn mạnh mẽ hơn với HR=0,75 (95% CI: 0,59-0,96) [1]. Điều này phản ánh rằng những người đã hình thành khối u từ trước khi tham gia nghiên cứu ít chịu tác động, nhưng việc duy trì vitamin D đủ lâu có thể kìm hãm mức độ tiến triển ác tính và giảm tử vong về sau [1].

Các phân tích gộp cập nhật kết hợp dữ liệu từ VITAL và những thử nghiệm vitamin D liên quan gần đây cũng khẳng định xu hướng này: bổ sung vitamin D giúp giảm đáng kể tỷ lệ tử vong do ung thư, dù không làm thay đổi tỷ lệ mắc bệnh [1].

Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm rất phổ biến là coi vitamin D như "thần dược" ngăn chặn ung thư xuất hiện. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đã bác bỏ quan điểm này [1]. Người dân không nên kỳ vọng uống vitamin D để thay thế cho lối sống lành mạnh hay các biện pháp tầm soát ung thư định kỳ.

Nghiên cứu VITAL cũng tồn tại những giới hạn nhất định [1]. Thời gian can thiệp trung vị 5,3 năm có thể chưa đủ dài để đánh giá toàn diện các khối u có quá trình hình thành âm thầm hàng chục năm [1]. Ngoài ra, nghiên cứu tiến hành trên người từ trung niên đến cao tuổi (nam từ 50, nữ từ 55 tuổi), nên kết quả chưa thể phản ánh đầy đủ tác động trên người trẻ tuổi [1, 4]. Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng cần thêm nghiên cứu để xác định chính xác nhóm đối tượng nào có thể nhận được lợi ích ròng lớn nhất từ việc bổ sung vi chất này [1].

Ai nên thận trọng khi bổ sung vitamin D?

Vitamin D là vi chất tan trong chất béo, có thể tích lũy trong cơ thể nếu lạm dụng liều cao kéo dài. Người có bệnh lý nền về chuyển hóa canxi, sỏi thận, hoặc suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi quyết định uống bổ sung.

Người bệnh đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu cũng cần thông báo cho bác sĩ để tránh các tương tác thuốc không mong muốn. Tuyệt đối không tự ý dùng vitamin D liều cực cao với hy vọng "tiêu diệt" tế bào ung thư, vì việc bổ sung không thay thế được các phác đồ y khoa chuẩn mực.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Cơ thể chúng ta có thể tổng hợp vitamin D nội sinh qua da dưới tác động của ánh nắng mặt trời, hoặc tiếp nhận từ nguồn ngoại sinh qua chế độ ăn và thực phẩm bổ sung [2]. Trong tự nhiên, vitamin D chỉ có mặt trong một số ít loại thực phẩm như cá béo, trứng và nấm phơi nắng [2]. Tại một số quốc gia, vi chất này thường được tăng cường vào các sản phẩm sữa và chế phẩm từ sữa [2].

Để tối ưu hóa nồng độ vitamin D cho sức khỏe tổng thể:

  • Duy trì tiếp xúc với ánh nắng mặt trời hợp lý và an toàn hằng ngày để da tự tổng hợp vi chất [2].
  • Đa dạng hóa khẩu phần ăn với các nguồn thực phẩm giàu vitamin D như cá béo, trứng gà và nấm [2].
  • Trường hợp ít ra ngoài, ăn uống kém hoặc sống ở khu vực thiếu ánh nắng, có thể cân nhắc bổ sung liều lượng tương tự mức nghiên cứu thử nghiệm (như 2.000 IU/ngày) sau khi được bác sĩ đánh giá nồng độ vi chất trong máu [1]. Vì vitamin D tan trong chất béo, việc uống trong hoặc ngay sau bữa ăn có chứa một lượng chất béo nhất định sẽ giúp tăng khả năng hấp thu.

Tóm lại, vitamin D không phải là tấm lá chắn giúp bạn tuyệt đối tránh khỏi việc mắc ung thư [1]. Tuy nhiên, việc duy trì đủ lượng vitamin D thông qua dinh dưỡng, ánh nắng hoặc bổ sung hợp lý có thể hỗ trợ cải thiện tiên lượng và giảm nguy cơ tử vong nếu không may mắc bệnh [1]. Hãy xem vitamin D như một phần của lối sống lành mạnh, kết hợp cùng việc khám tầm soát định kỳ thay vì xem đây là giải pháp phòng bệnh thần kỳ.