Canxi và sức khỏe tim mạch: Tăng nguy cơ hay bảo vệ mạch?

Nhiều người có thói quen mua viên canxi tổng hợp để uống mỗi ngày nhằm phòng loãng xương khi có tuổi. Tuy nhiên, mối lo ngại về việc dư thừa canxi gây đóng vôi mạch máu và ảnh hưởng xấu đến hệ tim mạch khiến không ít người hoang mang. Canxi bổ sung qua viên nén liệu có an toàn như canxi hấp thu từ bữa ăn hàng ngày?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học cho thấy có sự khác biệt rõ rệt giữa hai hình thức nạp canxi này. Trong khi canxi từ nguồn thực phẩm tự nhiên an toàn và không gây hại cho tim mạch, thì việc lạm dụng canxi từ các chế phẩm bổ sung tổng hợp liều cao lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ làm tăng biến cố tim mạch.

Cơ chế tác động: Vì sao dạng bổ sung gây tranh cãi?

Canxi là khoáng chất cần thiết duy trì mật độ xương, nhưng quá trình chuyển hóa canxi trong cơ thể diễn ra rất chặt chẽ. Khi tiêu thụ thực phẩm chứa canxi, dưỡng chất được hấp thu chậm rãi qua đường ruột, không làm thay đổi đột ngột nồng độ canxi trong máu.

Ngược lại, canxi từ viên nén khi vào cơ thể có thể làm tăng nhanh nồng độ canxi tự do lưu hành trong hệ tuần hoàn ^[1]. Nồng độ canxi trong huyết thanh tăng cao và kéo dài có thể kích hoạt các thụ thể cảm nhận canxi ^[1]. Hiện tượng này liên quan trực tiếp đến cơ chế vôi hóa thành mạch, làm rối loạn chức năng của tế bào nội mô mạch máu và làm tăng khả năng đông máu ^[1]. Đây là những chuỗi biến đổi sinh lý bệnh trực tiếp thúc đẩy sự hình thành mảng xơ vữa và cục máu đông.

Trong khi đó, canxi qua thực phẩm mang lại lợi ích tương đương về mặt cải thiện mật độ xương nhưng hoàn toàn không ghi nhận mối liên hệ tiêu cực nào đến các biến cố tim mạch ^[1]. Chính sự khác biệt trong tốc độ hấp thu và đỉnh nồng độ canxi huyết tương giải thích vì sao nguồn canxi tự nhiên luôn được đánh giá an toàn hơn.

Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ từ viên uống bổ sung

Mối lo ngại về viên uống canxi bắt đầu từ các phân tích tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược. Một phân tích công bố năm 2011 trên các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên cho thấy việc dùng viên bổ sung canxi làm tăng 27-31% nguy cơ nhồi máu cơ tim và tăng 12-20% nguy cơ đột quỵ ^[1]. Báo cáo cũng chỉ ra việc dùng chung vitamin D không làm giảm bớt các tác dụng ngoại ý này lên hệ tim mạch ^[1].

Phân tích lại bộ dữ liệu từ Nghiên cứu Sức khỏe Phụ nữ (Women's Health Initiative - WHI CaD) thực hiện trên 36.282 phụ nữ mãn kinh kéo dài 7 năm với liều 1g canxi kèm 400 IU vitamin D mỗi ngày cũng mang lại kết quả đáng chú ý ^[2]. Ở nhóm 16.718 phụ nữ (chiếm 46%) không tự ý dùng canxi cá nhân trước khi tham gia nghiên cứu, việc chỉ định dùng canxi kèm vitamin D làm tăng tỷ số nguy cơ biến cố tim mạch từ 1,13 đến 1,22 ^[2].

Cũng trong công trình năm 2011, phân tích tổng hợp từ 3 thử nghiệm có đối chứng giả dược ghi nhận canxi kèm vitamin D làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim (nguy cơ tương đối RR 1,21; khoảng tin cậy 95% CI 1,01-1,44), tăng nguy cơ đột quỵ (RR 1,20; 95% CI 1,00-1,43) và tăng nguy cơ biến cố gộp nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ (RR 1,16; 95% CI 1,02-1,32) ^[2]. Một phân tích tổng hợp khác nhắc lại các con số tương tự: biến cố nhồi máu cơ tim tăng với RR 1,21 (95% CI 1,01-1,44), đột quỵ tăng với RR 1,20 (95% CI 1,00-1,43) và biến cố gộp tăng với RR 1,16 (95% CI 1,02-1,32) ^[3].

Một nghiên cứu phân tích tổng hợp công bố năm 2021 bao gồm 13 thử nghiệm mù đôi, đối chứng giả dược với 28.935 người ở nhóm can thiệp và 14.243 người ở nhóm chứng đã khẳng định viên canxi bổ sung làm tăng 15% nguy cơ mắc bệnh tim mạch nói chung (RR 1,15; 95% CI 1,06-1,25) và tăng 16% nguy cơ bệnh mạch vành (RR 1,16; 95% CI 1,05-1,28), đặc biệt ở phụ nữ sau mãn kinh khỏe mạnh ^[4]. Khi phân tích nhóm, lượng canxi bổ sung 1000 mg mỗi ngày hoặc canxi thực phẩm 700-1000 mg mỗi ngày cũng liên quan đáng kể đến sự gia tăng bệnh lý tim mạch và mạch vành trong nghiên cứu này ^[4].

Bằng chứng trái chiều và các góc nhìn phản biện

Dù nhiều phân tích cho thấy mối nguy hiểm, y văn hiện nay vẫn ghi nhận các luồng dữ liệu đối lập, khiến vấn đề này tiếp tục trở thành đề tài tranh luận kéo dài.

Năm 2012, một bài tổng quan đánh giá tài liệu qua các cơ sở dữ liệu MEDLINE, Cochrane Library và International Pharmaceutical Abstracts đã xem xét 9 thử nghiệm lâm sàng và phân tích tổng hợp; trong đó 3 nghiên cứu ghi nhận sự gia tăng rủi ro tim mạch nhưng 6 nghiên cứu còn lại không phát hiện mối liên hệ này ^[5]. Nhóm tác giả kết luận tại thời điểm đó chưa có lý do để thay đổi thực hành bổ sung canxi thường quy cho người loãng xương hoặc thiếu xương, vì lợi ích ngăn ngừa gãy xương vẫn vượt trội hơn rủi ro ^[5].

Một đánh giá năm 2015 chỉ ra rằng canxi có thể có tác động có lợi hoặc trung tính đối với các yếu tố nguy cơ tim mạch như huyết áp, mỡ máu, cân nặng và bệnh tiểu đường ^[6]. Tuy nhiên, dữ liệu vẫn chưa đưa ra kết luận chắc chắn cho mối liên quan với bệnh tim mạch nói chung ^[6].

Đến năm 2016, một tổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp cập nhật đã đánh giá 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và 27 nghiên cứu quan sát trên người trưởng thành khỏe mạnh ^[7]. Kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nguy cơ biến cố tim mạch hay tử vong giữa nhóm dùng canxi (hoặc canxi kèm vitamin D) so với nhóm giả dược ^[7]. Các nghiên cứu đoàn hệ cũng không cho thấy mối quan hệ liều - đáp ứng nhất quán giữa mức tiêu thụ canxi (từ thức ăn hay từ viên bổ sung) với tỷ lệ tử vong do tim mạch hoặc đột quỵ ^[7].

Giới hạn cốt lõi của các nghiên cứu hiện có

Lý do chính khiến kết quả nghiên cứu lâm sàng về canxi và tim mạch chưa thể ngã ngũ hoàn toàn nằm ở thiết kế thử nghiệm ban đầu.

Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên từ trước đến nay đều được thiết kế với mục tiêu chính là đo lường mật độ xương hoặc nguy cơ gãy xương; không có nghiên cứu canxi nào đưa biến cố tim mạch vào làm tiêu chí đánh giá chính ban đầu ^{[1] [5] [6] [7]}. Các dữ liệu tim mạch thu thập được chỉ là tiêu chí phụ hoặc phân tích hồi cứu ^{[6] [7]}. Điều này có thể đưa các yếu tố nhiễu vào dữ liệu phân tích ^[1].

Hơn nữa, trong các nghiên cứu đoàn hệ, sự thiếu chính xác trong việc đo lường lượng canxi tiêu thụ thực tế và các yếu tố gây nhiễu chưa được kiểm soát chặt chẽ cũng làm hạn chế độ tin cậy ^[7]. Dữ liệu về mức tiêu thụ canxi vượt quá ngưỡng dung nạp trên vẫn còn rất khan hiếm ^[7].

Hiểu lầm thường gặp về việc bổ sung canxi

Nhiều người lầm tưởng rằng uống canxi càng nhiều thì xương càng chắc khỏe và việc kết hợp thêm vitamin D sẽ triệt tiêu hoàn toàn mọi tác dụng phụ đối với mạch máu. Tuy nhiên, các phân tích chuyên sâu cho thấy việc dùng kết hợp vitamin D cùng với viên canxi không hề làm giảm đi nguy cơ tim mạch so với việc dùng canxi đơn lẻ ^[1].

Một hiểu lầm khác là nguy cơ tim mạch chỉ xảy ra ở người già hoặc người có tiền sử bệnh tim mạch. Một nghiên cứu năm 2013 phân tích dữ liệu gộp từ nghiên cứu WHI CaD (16.718 phụ nữ) và 6 thử nghiệm lâm sàng (24.869 người) cho thấy không có sự tương tác đáng kể nào giữa việc phân bổ điều trị canxi với các yếu tố nền như tuổi tác, lượng canxi từ thức ăn, chỉ số khối cơ thể BMI, tiền sử hút thuốc, tăng huyết áp, tiểu đường hay bệnh tim mạch sẵn có ^[8]. Nguy cơ tim mạch từ viên canxi không khác biệt giữa các nhóm phụ thể người bệnh, nghĩa là nhóm người trẻ hay người có mức canxi ăn vào thấp cũng không cho thấy sự an toàn hơn khi dùng viên bổ sung ^[8].

Bên cạnh đó, việc bổ sung canxi bằng viên uống chỉ giúp giảm rất ít nguy cơ gãy xương trong khi lại làm tăng nhẹ nguy cơ tim mạch, khiến lợi ích ròng tổng thể từ viên nén trở nên không đáng kể ^[1].

Ai nên thận trọng khi dùng viên canxi?

Phụ nữ sau mãn kinh là nhóm đối tượng sử dụng viên bổ sung canxi phổ biến nhất nhằm phòng tránh loãng xương, nhưng cũng chính là nhóm đối tượng ghi nhận sự gia tăng rủi ro tim mạch rõ ràng nhất trong các thử nghiệm lâm sàng ^{[2] [4]}.

Những người có tiền sử bệnh lý tim mạch, người lớn tuổi có nguy cơ xơ vữa động mạch hoặc người suy giảm chức năng thận cần đặc biệt cẩn trọng trước khi quyết định uống canxi liều cao ^[1]. Bệnh nhân suy tuyến cận giáp cũng cần được theo dõi thận trọng liều lượng bổ sung để cân bằng giữa nồng độ canxi máu và biến cố ngoài xương ^[3]. Người có bệnh nền tuyệt đối không tự ý mua canxi về uống kéo dài mà cần thăm khám và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Hiện nay, các hướng dẫn điều trị ghi nhận các liệu pháp can thiệp loãng xương khác vẫn mang lại hiệu quả bảo vệ xương tốt mà không bắt buộc phải dùng đồng thời viên bổ sung canxi ^[1].

Cách đáp ứng canxi an toàn cho cơ thể

Theo khuyến nghị từ Tổ chức Loãng xương Quốc gia và Viện Y học Mỹ (IOM), nhu cầu canxi hàng ngày đối với phụ nữ dưới 50 tuổi là 1000 mg/ngày và phụ nữ trên 50 tuổi là 1200 mg/ngày, trong đó phương thức lý tưởng nhất là dung nạp qua thực phẩm tự nhiên ^[6]. Các hướng dẫn phòng ngừa loãng xương cho người từ 50 tuổi trở lên cũng khuyến nghị mức tiêu thụ canxi chế độ ăn từ 700 - 1200 mg/ngày ^[4].

Tổng lượng canxi nạp vào trong giới hạn trên dung nạp được (2000 đến 2500 mg/ngày) không liên quan đến nguy cơ tim mạch ở người trưởng thành khỏe mạnh bình thường ^[7]. Tuy nhiên, thay vì tìm đến viên nén, việc ưu tiên thực phẩm là giải pháp bền vững:

• Tăng cường các nguồn canxi tự nhiên: Sữa, sữa chua, phô mai, các loại hạt, rau lá xanh đậm, cá nhỏ kho nhừ ăn cả xương và đậu phụ. Canxi từ thực phẩm giúp duy trì mật độ xương ổn định và không làm tăng nguy cơ tim mạch ^[1].
• Chỉ dùng viên bổ sung khi thật sự thiếu hụt: Nếu khẩu phần ăn hàng ngày không thể cung ứng đủ lượng canxi cần thiết, chỉ nên bổ sung viên uống với liều lượng vừa phải theo đúng chỉ định y tế ^{[6] [4]}.
• Chia nhỏ liều lượng: Tránh uống dồn một lượng lớn canxi trong một lần để không làm tăng đột ngột nồng độ canxi tự do trong máu.

Canxi là dưỡng chất nền tảng cho hệ xương nhưng việc đưa khoáng chất này vào cơ thể đòi hỏi sự cân nhắc khoa học. Thay vì lạm dụng các chế phẩm tổng hợp, việc duy trì một chế độ ăn cân bằng, giàu canxi tự nhiên kết hợp lối sống năng động vẫn là con đường tối ưu giúp bảo vệ cả khung xương lẫn sức khỏe trái tim.