Vitamin D thấp và nguy cơ teo hồi hải mã: Mối liên hệ thực sự là gì?

Nhiều người bước vào độ tuổi trung niên bắt đầu lo lắng khi nhận thấy trí nhớ suy giảm, hay quên chìa khóa hoặc khó tập trung làm việc. Trong bối cảnh đó, các xét nghiệm vi chất ngày càng phổ biến và tình trạng thiếu hụt vitamin D thường xuyên bị nghi ngờ là nguyên nhân tiềm ẩn gây lão hóa não bộ. Liệu nồng độ vi chất này trong máu có thực sự liên quan trực tiếp đến việc teo hồi hải mã – trung tâm ghi nhớ và học tập của não bộ?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện nay là mối liên hệ này có tồn tại, nhưng bản chất phức tạp hơn một mối quan hệ nhân quả một chiều đơn thuần. Thiếu vitamin D huyết thanh thường đi kèm với thể tích hồi hải mã nhỏ hơn và làm trầm trọng thêm quá trình thoái hóa thần kinh, tuy nhiên các nghiên cứu cũng ghi nhận hiện tượng ngưỡng nồng độ và những kết quả chưa hoàn toàn đồng nhất giữa các nhóm dân số.

Vai trò của hồi hải mã và cơ chế tác động tiềm năng

Hồi hải mã là một cấu trúc hình móng ngựa nằm sâu trong thùy thái dương, đóng vai trò sống còn trong việc chuyển đổi ký ức ngắn hạn thành dài hạn và điều hướng không gian. Cấu trúc này cùng hiện tượng suy giảm thể tích của nó từ lâu đã là chỉ dấu tiên lượng then chốt để đánh giá các rối loạn nhận thức thần kinh ^[1]. Thể tích hồi hải mã ban đầu có giá trị dự báo khả năng tiến triển thành bệnh Alzheimer và giúp phân biệt Alzheimer với suy giảm nhận thức nhẹ ^[1].

Bên cạnh các yếu tố nguy cơ kinh điển như tăng huyết áp, đái tháo đường, căng thẳng tâm lý hay trầm cảm, các yếu tố sinh hóa như vitamin D3, cortisol huyết thanh và homocysteine đang nhận được sự quan tâm lớn về mối liên quan với tình trạng mất thể tích hồi hải mã ^[1]. Về mặt sinh học, sự suy giảm nồng độ vitamin D trong máu không chỉ là một chỉ số dinh dưỡng đơn thuần mà còn liên quan chặt chẽ đến sự toàn vẹn của cấu trúc vi mô và mạng lưới kết nối thần kinh xung quanh vùng não này ^[2].

Các nghiên cứu cộng đồng quy mô lớn ghi nhận điều gì?

Nghiên cứu Framingham Heart Study công bố năm 2016 đã theo dõi một nhóm dân số lớn trong cộng đồng để tìm hiểu mối liên quan giữa 25(OH)D huyết thanh với nguy cơ sa sút trí tuệ và các chỉ dấu thoái hóa não trên ảnh chụp cộng hưởng từ (MRI) ^[3]. Dữ liệu nồng độ vitamin D được đo từ năm 1986 đến 2001, liên hệ với nguy cơ sa sút trí tuệ sau 9 năm trên 1.663 người, kiểm tra tâm lý thần kinh trên 1.291 người và chụp MRI não trên 1.139 người ^[3].

Kết quả sau khi hiệu chỉnh các biến số cho thấy nhóm thiếu vitamin D (định nghĩa là dưới 10 ng/mL, chiếm 8% mẫu nghiên cứu nhận thức với 104 người) có kết quả kém hơn rõ rệt ở bài kiểm tra Trail Making B-A (beta = -0,03 đến -0,05 +-0,02) và bài kiểm tra Hooper Visual Organization Test (beta = -0,09 đến -0,12 +-0,05), phản ánh sự suy giảm chức năng điều hành, tốc độ xử lý và kỹ năng thị giác - tri giác ^[3]. Đáng chú ý, tình trạng thiếu hụt vitamin D gắn liền trực tiếp với thể tích hồi hải mã nhỏ hơn (beta = -0,01 +-0,01) ^[3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên hệ giữa thiếu hụt vitamin D với thể tích toàn bộ não, tổn thương tăng tín hiệu chất trắng hay các ổ nhồi máu não thầm lặng, cũng như không thấy liên quan trực tiếp đến tỷ lệ mắc mới sa sút trí tuệ do mọi nguyên nhân ^[3].

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 thuộc Nghiên cứu Rotterdam trên 2.716 người không mắc sa sút trí tuệ, được chụp MRI não và đo 25(OH)D trong giai đoạn 2006-2009, cũng bổ sung các phát hiện quan trọng ^[4]. Các tác giả ghi nhận tình trạng thiếu hụt vitamin D (dưới 30 nmol/L) liên quan độc lập với thể tích mô não nhỏ hơn, thể tích chất trắng nhỏ hơn và thể tích hồi hải mã nhỏ hơn khi so với người có nồng độ đủ (từ 50 nmol/L trở lên) ^[4]. Trái lại, mức không đủ (30-50 nmol/L) so với mức đủ, hoặc mức tăng thêm mỗi 10 nmol/L vitamin D, lại không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với các thông số đo đạc não bộ này ^[4].

Bằng chứng trên các nhóm bệnh nhân suy giảm nhận thức

Ở những người đã có dấu hiệu suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) - giai đoạn tiền triệu của các rối loạn thoái hóa thần kinh nặng hơn, ảnh hưởng của vi chất này càng thể hiện rõ rệt trên hình ảnh học ^[2]. Một nghiên cứu năm 2019 phân tích dữ liệu cộng hưởng từ cấu trúc và khuếch tán trên bệnh nhân cao tuổi mắc MCI được chia thành hai nhóm: nhóm thiếu 25(OH)D (dưới 12 ng/mL, 27 người) và nhóm không thiếu (trên 12 ng/mL, 29 người) ^[2].

Sử dụng phần mềm phân vùng vỏ não và các cấu trúc con của hồi hải mã, các nhà khoa học phát hiện sự suy giảm thể tích toàn bộ hồi hải mã có ý nghĩa ở nhóm thiếu vitamin D, đặc biệt tập trung tại các phân vùng CA1, lớp phân tử, hồi răng và fimbria ^[2]. Đồng thời, kỹ thuật đồ thị mạng lưới kết nối chất trắng toàn não bộ chỉ ra sự thiếu hụt kết nối tại 13 vùng thần kinh, trong đó hồi hải mã bên phải nằm ở vị trí trung tâm của mạng lưới bị gián đoạn này ^[2].

Nghiên cứu năm 2024 từ Nghiên cứu Lão hóa Não bộ Hàn Quốc trên 428 người cao tuổi chưa sa sút trí tuệ đã làm sáng tỏ thêm cơ chế tương tác sinh học ^[5]. Mặc dù nồng độ 25(OH)D huyết thanh không liên quan trực tiếp đơn lẻ đến lượng lắng đọng mảng bám Beta-amyloid hay thể tích hồi hải mã sau khi kiểm soát các yếu tố như tuổi, giới, gen APOE epsilon 4 và nguy cơ mạch máu; nhưng nó đóng vai trò điều hòa quan trọng ^[5]. Nồng độ vitamin D huyết thanh thấp đã làm trầm trọng thêm đáng kể tình trạng teo hồi hải mã do mảng bám Beta-amyloid gây ra (B = 34,612, p = 0,008) ^[5].

Tranh luận khoa học và hiệu ứng ngưỡng nồng độ

Mặc dù nhiều báo cáo ghi nhận mối tương quan giữa nồng độ thấp và teo hồi hải mã, bức tranh tổng thể vẫn còn những điểm bất đồng cần được nhìn nhận khách quan. Một nghiên cứu quy mô lớn năm 2022 áp dụng cả phương pháp quan sát và phân tích ngẫu nhiên hóa Mendel đã phát hiện nồng độ 25(OH)D thấp liên quan đến thể tích toàn bộ não thấp hơn, nhưng lại không ghi nhận mối liên hệ giữa thiếu vitamin D với thể tích hồi hải mã ^[6]. Trái lại, nghiên cứu này chỉ quan sát thấy thể tích hồi hải mã thấp hơn ở nhóm có nồng độ vitamin D rất cao (trên 125 nmol/L) ^[6].

Nghiên cứu năm 2022 này chỉ ra một "hiệu ứng ngưỡng", nơi mà cả nồng độ 25(OH)D quá thấp lẫn quá cao đều gắn liền với việc giảm thể tích toàn bộ não, giảm chất xám và chất trắng ^[6]. Về tổn thương chất trắng, nghiên cứu 2022 ghi nhận nồng độ 25(OH)D thấp liên quan đến thể tích tăng tín hiệu chất trắng lớn hơn ^[6]. Sự bất nhất giữa các kết quả nghiên cứu—khi một số công trình ghi nhận thiếu vitamin D làm teo hồi hải mã [2, 5], trong khi công trình khác chỉ thấy tác động ở mức nồng độ rất cao ^[6]—cho thấy cơ chế điều hòa hình thái học não bộ đòi hỏi thêm các nghiên cứu tiến cứu dài hạn để xác định ranh giới tối ưu ^[6].

Hiểu lầm thường gặp về việc bổ sung vitamin D cho não bộ

Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm: "Uống vitamin D liều càng cao thì não bộ càng được bảo vệ khỏi teo và sa sút trí tuệ". Dữ liệu thực tế cho thấy hiện tượng suy giảm thể tích não và hồi hải mã hoàn toàn có thể xuất hiện khi nồng độ vượt quá 125 nmol/L ^[6]. Việc tự ý bổ sung các chế phẩm liều cao vượt ngưỡng khuyến cáo không những không mang lại lợi ích cộng thêm mà còn tiềm ẩn nguy cơ tác động bất lợi đến hình thái học thần kinh ^[6].

Thứ hai, nhiều người lầm tưởng bổ sung vitamin D đơn thuần có thể chữa khỏi hoặc đảo ngược hoàn toàn quá trình teo não. Nghiên cứu năm 2024 cho thấy vitamin D chủ yếu hoạt động như một yếu tố điều hòa, làm giảm bớt mức độ phá hủy hồi hải mã gây ra bởi các bệnh lý tích tụ protein độc hại như Beta-amyloid ^[5]. Do đó, vi chất này chỉ là một mắt xích hỗ trợ làm chậm nguy cơ thoái hóa chứ không phải giải pháp đơn lẻ thay thế toàn bộ các liệu pháp điều trị y khoa.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Người trung niên và người cao tuổi ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời tự nhiên, người làm việc văn phòng kín suốt ngày là nhóm có nguy cơ cao thiếu hụt vitamin D [1, 5]. Những người có biểu hiện suy giảm trí nhớ mức độ nhẹ, khó khăn trong việc định hướng không gian hoặc tốc độ xử lý thông tin chậm nên chủ động kiểm tra nồng độ vi chất định kỳ [2, 8].

Tuy nhiên, những cá nhân có tiền sử bệnh lý tim mạch, bệnh lý thận, sỏi thận hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa canxi cần thận trọng tối đa. Trước khi quyết định dùng bất kỳ loại viên uống bổ sung vitamin D nào, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chỉ định xét nghiệm máu 25(OH)D, từ đó xác định đúng tình trạng thiếu hụt hay dư thừa thay vì tự ý mua thuốc điều trị.

Áp dụng khoa học vào đời sống thường nhật

Để duy trì sức khỏe não bộ nói chung và bảo vệ cấu trúc hồi hải mã nói riêng, việc duy trì nồng độ 25(OH)D trong máu ở mức tối ưu là mục tiêu hợp lý và an toàn ^[4]. Nguồn cung cấp tự nhiên và bền vững nhất đến từ việc phơi nắng hợp lý vào các khung giờ an toàn trong ngày, giúp da tự tổng hợp lượng vitamin D cần thiết mà không lo ngại nguy cơ quá liều sinh học.

Bên cạnh đó, chế độ ăn uống hàng ngày nên được tăng cường các thực phẩm giàu vitamin D tự nhiên như các loại cá béo (cá hồi, cá thu, cá trích), lòng đỏ trứng gà và nấm. Cần kết hợp chế độ dinh dưỡng này với việc kiểm soát huyết áp, đường huyết, giảm căng thẳng và rèn luyện thể lực thường xuyên—những yếu tố đã được chứng minh có tác động trực tiếp đến việc bảo tồn thể tích hồi hải mã ^[1].

Mối liên hệ giữa nồng độ vitamin D thấp và hiện tượng teo hồi hải mã là một phát hiện hình ảnh học quan trọng, phản ánh mắt xích phức tạp giữa chuyển hóa dinh dưỡng và thoái hóa thần kinh ở người trung niên [2, 4, 5]. Dù vậy, giữ cho nồng độ vi chất này ở mức cân bằng, tránh cả thiếu hụt dưới 30 nmol/L lẫn dư thừa trên 125 nmol/L, cùng lối sống lành mạnh toàn diện mới là chìa khóa khoa học bảo vệ trí nhớ lâu dài [1, 5].