Người hút thuốc bổ sung Beta-Carotene cho mắt: Nguy cơ ung thư phổi tăng thế nào?

Nhiều người có thói quen tìm mua các loại viên uống bổ mắt chứa tiền chất vitamin A khi thị lực suy giảm hoặc có dấu hiệu thoái hóa điểm vàng. Với những người đang hoặc từng hút thuốc lá, thói quen tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Không ít trường hợp người bệnh tự ý dùng viên bổ mắt liều cao kéo dài mà không hay biết mối liên hệ nguy hiểm giữa thành phần bổ trợ này và tế bào phổi.

Bổ sung beta-carotene liều cao làm tăng rõ rệt nguy cơ mắc ung thư phổi ở những người hút thuốc [5, 7]. Bằng chứng y khoa thuyết phục về rủi ro này đã buộc các nhà khoa học phải loại bỏ hoàn toàn beta-carotene ra khỏi công thức thuốc mắt chuẩn quốc tế AREDS2 [1, 4].

Nghịch lý từ chất chống oxy hóa đến nguy cơ sinh u

Beta-carotene là một tiền chất của vitamin A, vốn được biết đến rộng rãi với đặc tính chống oxy hóa và bảo vệ võng mạc [3, 5]. Tuy nhiên, khi được đưa vào cơ thể người hút thuốc dưới dạng viên bổ sung liều cao, môi trường độc chất từ khói thuốc làm thay đổi phản ứng sinh học của hợp chất này [7, 8]. Thay vì bảo vệ cơ thể khỏi tổn thương, hoạt chất này lại thúc đẩy các quá trình bất lợi cho mô phổi ^[1].

Các phân tích phân tử trên mô phổi của người hút thuốc cho thấy sự gia tăng bất thường của một số dấu ấn sinh học phân chia tế bào khi có sự hiện diện của beta-carotene ^[1]. Nhuộm hóa mô miễn dịch biểu mô phế quản bình thường ghi nhận tỷ lệ dương tính với cyclin D1 đạt 23% ở nhóm dùng beta-carotene so với 0% ở nhóm dùng giả dược ^[1]. Sự gia tăng bất thường này cho thấy beta-carotene liều cao có thể kích thích tăng sinh tế bào sai lệch tại phổi của người hút thuốc lá ^[1].

Bên cạnh đó, việc nạp cùng lúc liều cao beta-carotene với các carotenoid khác như lutein và zeaxanthin còn gây hiện tượng cạnh tranh hấp thu ^[2]. Quá trình cạnh tranh này ức chế nồng độ lutein và zeaxanthin trong huyết thanh và mô mắt, làm giảm hiệu quả mong muốn trên thị giác ^[2].

Bài học lịch sử từ thử nghiệm AREDS ban đầu

Nghiên cứu Bệnh Mắt Liên quan đến Tuổi tác (AREDS) ban đầu từng chứng minh công thức chứa liều cao beta-carotene, vitamin C, vitamin E và kẽm giúp ngăn ngừa các dạng thoái hóa hoàng điểm nặng ^[3]. Tuy nhiên, trong quá trình tiến hành thử nghiệm, hai thử nghiệm ngẫu nhiên lớn khác do Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ tài trợ đã chỉ ra rằng bổ sung beta-carotene gây hại và làm tăng nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc lá ^[4].

Ngay khi ghi nhận nguy cơ, quy trình nghiên cứu AREDS đã phải thay đổi để đảm bảo an toàn cho người tham gia ^[4]. Các tình nguyện viên hút thuốc được phép dừng nhánh phân bổ ban đầu để tái phân bổ sang nhóm chỉ dùng kẽm cùng đồng, dùng giả dược hoặc ngừng hoàn toàn việc bổ sung ^[4]. Các nhà nghiên cứu đồng thời đưa ra khuyến cáo không sử dụng viên bổ sung AREDS đời đầu cho những người đang hút thuốc lá ^[4].

Quy định này tạo ra một rào cản lâm sàng rất lớn trong điều trị ^[4]. Thống kê cho thấy người đang hút thuốc hoặc từng hút thuốc chiếm tỷ lệ rất lớn, lên đến 75% tổng số bệnh nhân mắc thoái hóa hoàng điểm liên quan đến tuổi tác ^[4]. Việc một công thức bổ mắt chủ lực không thể áp dụng cho ba phần tư số bệnh nhân buộc giới y khoa phải tìm kiếm giải pháp thay thế an toàn hơn ^[4].

Bằng chứng dịch tễ học về nguy cơ ung thư phổi

Mối liên quan giữa beta-carotene và tổn thương phổi ở người hút thuốc đã được xác nhận qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn trên thế giới [5, 7].

Nghiên cứu Phòng ngừa Ung thư bằng Alpha-Tocopherol, Beta-Carotene (ATBC) tiến hành thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên mù đôi trên 29.133 nam giới hút thuốc tại Phần Lan, độ tuổi 50-69 ^[5]. Kết quả theo dõi chỉ ra nhóm bổ sung beta-carotene có nguy cơ mắc ung thư phổi cao hơn ở tất cả các mức độ phơi nhiễm nhựa thuốc lá ^[5]. Nguy cơ tăng lên bất kể người bệnh hút thuốc lá hàm lượng nhựa cực nhẹ (HR = 1,31; KTC 95%: 0,91-1,89) hay thuốc lá không đầu lọc nhiều nhựa (HR = 1,22; KTC 95%: 0,91-1,64) ^[5].

Phân tích theo hàm lượng nicotine trong thuốc lá cũng cho kết quả tương tự, với nguy cơ mắc u phổi tăng ở nhóm hút thuốc nồng độ nicotine thấp (HR = 1,23; KTC 95%: 0,98-1,54) lẫn nhóm hút thuốc không đầu lọc nhiều nicotine (HR = 1,22; KTC 95%: 0,91-1,64) ^[5]. Điều này khẳng định beta-carotene làm tăng nguy cơ sinh u phổi ở người hút thuốc mà không phụ thuộc vào loại thuốc lá nhẹ hay nặng ^[5].

Nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2008 từ 4 thử nghiệm lâm sàng lớn với 109.394 đối tượng, sử dụng liều beta-carotene trung bình 20-30 mg mỗi ngày, tiếp tục củng cố mối nguy này ^[6]. Kết quả cho thấy việc bổ sung hoạt chất này làm tăng 24% nguy cơ ung thư phổi ở người đang hút thuốc (tỷ số chênh OR = 1,24; KTC 95%: 1,10-1,39) ^[6]. Ở nhóm người từng hút thuốc trong phân tích gộp này, nguy cơ chưa ghi nhận tăng có ý nghĩa thống kê (OR = 1,10; KTC 95%: 0,84-1,45) ^[6].

Bước chuyển dịch mang tính bước ngoặt sang AREDS2

Để giải quyết triệt để rủi ro ung thư phổi mà vẫn bảo vệ được võng mạc người bệnh, thử nghiệm lâm sàng pha 3 AREDS2 đã được triển khai với 4.203 người tham gia từ 50 đến 85 tuổi ^[7]. Thử nghiệm được thiết kế đa trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược nhằm đánh giá việc thay thế hoàn toàn beta-carotene bằng lutein và zeaxanthin [1, 4].

Trong AREDS2, các tình nguyện viên đang hút thuốc hoặc mới bỏ thuốc trong vòng 1 năm trước khi tham gia tuyệt đối không được xếp vào các nhóm có dùng beta-carotene ^[7]. Dữ liệu theo dõi lâm sàng cho thấy tỷ lệ mắc ung thư phổi ở nhóm dùng beta-carotene là 2%, cao hơn hẳn mức 0,9% ở nhóm không dùng hoạt chất này, trong đó người từng hút thuốc chiếm tới 91% số ca mắc mới ung thư phổi ^[2]. Việc loại bỏ hoàn toàn thành phần này và giảm liều kẽm từ 80 mg xuống 25 mg không làm mất đi hiệu quả ngăn ngừa tiến triển thoái hóa hoàng điểm giai đoạn muộn [2, 4].

Sau 5 năm theo dõi chính, tỷ lệ tiến triển bệnh tương đương nhau giữa các nhóm: 31% ở nhóm giả dược, 29% ở nhóm dùng lutein phối hợp zeaxanthin, 31% ở nhóm dùng axit béo omega-3 và 30% ở nhóm kết hợp cả hai ^[7]. Việc bổ sung lutein kết hợp zeaxanthin chính thức được kết luận là giải pháp thay thế an toàn và hiệu quả cho beta-carotene trong công thức mắt ^[2].

Nguy cơ tiềm ẩn kéo dài suốt nhiều năm

Nhiều người lầm tưởng rằng tác hại của việc dùng viên bổ mắt chứa beta-carotene sẽ chấm dứt ngay sau khi dừng thuốc. Tuy nhiên, các dữ liệu theo dõi dài hạn cho thấy rủi ro này tồn tại lâu hơn rất nhiều so với thời gian can thiệp trực tiếp ^[8].

Báo cáo số 28 của nghiên cứu AREDS2 công bố năm 2022 đã thực hiện theo dõi dịch tễ học 10 năm trên 3.882 người tham gia (độ tuổi trung bình ban đầu là 72; 57,7% là phụ nữ) với 6.351 mắt ^[8]. Các phân tích hồi quy sau một thập kỷ ghi nhận tỷ số chênh mắc ung thư phổi ở những người từng được phân ngẫu nhiên dùng beta-carotene vẫn ở mức 1,82 (KTC 95%: 1,06-3,12; P = 0,02) ^[8].

Con số này chứng minh rủi ro ung thư phổi tăng gần gấp đôi vẫn kéo dài âm thầm suốt nhiều năm sau khi đã kết thúc đợt bổ sung ^[8]. Nguy cơ tồn lưu dai dẳng này một lần nữa khẳng định sự cần thiết của việc loại bỏ hoàn toàn hoạt chất khỏi các phác đồ bổ sung cho nhóm đối tượng có tiền sử tiếp xúc với khói thuốc lá [6, 7].

Cảnh giác với hàm lượng beta-carotene trong viên uống thị lực

Khảo sát thực tế trên thị trường cho thấy nguy cơ bổ sung quá liều rất dễ xảy ra mà người tiêu dùng không hề hay biết ^[6]. Một khảo sát trên 47 loại vitamin tổng hợp thông dụng ghi nhận có tới 70% các công thức chứa thành phần beta-carotene ^[6].

Đáng chú ý, hàm lượng hoạt chất này trong các sản phẩm quảng cáo bổ trợ thị lực cao hơn vượt trội so với các loại vitamin tổng hợp thông thường ^[6]. Trong khi liều trung vị của vitamin thông thường chỉ là 0,3 mg mỗi ngày (dao động 0-17,2 mg), thì các chế phẩm dành riêng cho mắt có liều trung vị lên tới 3 mg mỗi ngày, cá biệt có sản phẩm lên tới 24 mg mỗi ngày ^[6]. Mức liều tối đa này chạm ngưỡng 20-30 mg mỗi ngày - mức liều đã được chứng minh làm tăng tỷ lệ ung thư phổi trong các thử nghiệm lâm sàng lớn ^[6].

Người tiêu dùng nếu không kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm rất dễ vô tình nạp một lượng lớn hoạt chất nguy hại vào cơ thể qua các viên uống sáng mắt thông thường ^[6].

Ai cần thận trọng và cách bảo vệ mắt an toàn

Những người đang hút thuốc lá hoặc từng có tiền sử hút thuốc lá cần tuyệt đối tránh các viên uống bổ mắt có chứa thành phần beta-carotene liều cao [1, 7]. Nguy cơ sinh u phổi gia tăng không phân biệt loại thuốc lá sử dụng, do đó người hút thuốc lá nhẹ, thuốc lá thơm hay thuốc lá nặng đều phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc này ^[5]. Người bệnh thoái hóa hoàng điểm có tiền sử hút thuốc cần đọc kỹ bảng thành phần và thông báo cho bác sĩ điều trị để được chỉ định công thức an toàn ^[4].

Người mắc bệnh mắt cũng cần lưu ý thêm về tình trạng bản thân. Thuốc bổ trợ mắt theo công thức AREDS chỉ được chỉ định cho người có tổn thương drusen lớn cả hai mắt (thoái hóa hoàng điểm giai đoạn trung gian) hoặc đã bị giai đoạn muộn ở một bên mắt ^[4]. Công thức này không được khuyến cáo cho người chỉ mắc bệnh ở giai đoạn sớm vì không làm giảm nguy cơ tiến triển thành giai đoạn trung gian ^[4].

Đối với người hút thuốc bị thoái hóa điểm vàng thể tân mạch điều trị bằng thuốc ức chế VEGF nội nhãn, việc cai thuốc là ưu tiên hàng đầu, bởi người hút thuốc có nguy cơ đáp ứng điều trị kém cao gấp 7 lần so với người không hút ^[2].

Để chăm sóc mắt một cách bền vững, giải pháp thay thế tối ưu đã được khoa học xác nhận là sử dụng lutein (10 mg) và zeaxanthin (2 mg) [2, 4]. Hai dưỡng chất này có thể bổ sung qua các loại rau lá xanh đậm như cải xoăn, cải rổ, rau chân vịt ^[4]. Kết hợp cùng các axit béo omega-3 (DHA và EPA) từ cá béo giúp cung cấp nguồn dưỡng chất an toàn cho võng mạc mà hoàn toàn không làm tăng nguy cơ sinh u tại phổi [1, 4].

Việc lựa chọn viên uống bổ mắt không thể dựa trên thói quen truyền miệng hay những lời quảng cáo khái quát. Người tiêu dùng, đặc biệt là những ai có tiền sử tiếp xúc với khói thuốc lá, cần chủ động kiểm tra nhãn sản phẩm, tránh xa beta-carotene liều cao và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ thị lực an toàn.