Vitamin D và chiều cao tuổi dậy thì: Bằng chứng khoa học nói gì?

Nhiều phụ huynh xem vitamin D như thần dược tăng chiều cao trong giai đoạn dậy thì. Họ chủ động mua các chế phẩm chứa vi chất này cho con uống mỗi ngày với kỳ vọng xương dài ra nhanh hơn.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy vitamin D không trực tiếp kéo dài xương như kỳ vọng. Vi chất này chỉ hỗ trợ hấp thu khoáng chất và việc bổ sung liều cao không giúp trẻ cao thêm nếu cơ thể vốn không bị thiếu hụt.

Vai trò thực sự của vi chất này đối với hệ xương

Vitamin D là thành phần thiết yếu cho sự phát triển của hệ xương ở trẻ em và thanh thiếu niên ^[1]. Tình trạng thiếu hụt trầm trọng loại vi chất này dẫn đến bệnh còi xương, biểu hiện qua quá trình hình thành mô xương bị khiếm khuyết ^[1]. Nếu không đủ vitamin D, trẻ nhỏ có thể gặp tình trạng biến dạng xương chân và suy giảm mật độ xương ^[1].

Đối với trẻ lớn và thiếu niên, không nạp đủ vitamin D cũng tạo ra những tác động tiêu cực đến sức khỏe xương ^[1]. Giai đoạn dậy thì là thời điểm vàng khi cơ thể tích lũy khoảng 90% lượng khoáng chất trong xương (BMC) của cả đời người ^[2]. Đáng chú ý, có tới khoảng 40% lượng khoáng chất xương tích lũy trong 4 năm quanh giai đoạn vận tốc tích lũy đạt đỉnh ^[2].

Nếu nồng độ 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] trong máu quá thấp vào thời điểm này, sự phát triển sức mạnh của xương ở lứa tuổi thiếu niên sẽ suy giảm ^[2]. Tình trạng khoáng hóa và độ chắc khỏe của xương bị giảm sút trong giai đoạn tăng trưởng dậy thì sẽ kéo dài đến tuổi trưởng thành, từ đó làm tăng nguy cơ gãy xương sau này ^[2]. Vitamin D giúp cơ thể hấp thu canxi và duy trì cấu trúc xương ổn định, nhưng bản thân vi chất này không kích thích sụn tiếp hợp dài ra thêm nếu lượng chất dinh dưỡng trong cơ thể đã đạt mức bình thường ^[1].

Các thử nghiệm lâm sàng nói gì về chiều cao?

Khi đánh giá mối liên hệ trực tiếp giữa việc dùng vi chất này và chiều cao thực tế, các tổng hợp y khoa đưa ra câu trả lời rất rõ ràng. Một phân tích tổng hợp quy mô lớn công bố năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu từ 21 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên trẻ em và thanh thiếu niên ^[3].

Kết quả phân tích từ 9 nghiên cứu với 1.029 đối tượng tham gia cho thấy việc bổ sung vitamin D đường uống (gồm cả dạng viên uống và thực phẩm tăng cường) làm giảm chỉ số khối cơ thể (BMI) có ý nghĩa thống kê (chênh lệch trung bình có trọng số WMD = -0,43 kg/m2; khoảng tin cậy 95%: -0,79 đến -0,08; P = 0,02) ^[3]. Tuy nhiên, xét trên toàn bộ dữ liệu, việc bổ sung vi chất này không tạo ra thay đổi đáng kể nào đối với số đo chiều cao cũng như các chỉ số nhân trắc khác như khối mỡ, khối cơ nạc, vòng eo và điểm Z của BMI ^[3].

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự tăng cân có ý nghĩa thống kê ở nhóm trẻ khỏe mạnh khi dùng liều lên đến 600 IU/ngày sau phân tích độ nhạy, nhưng mức độ chắc chắn của bằng chứng đối với chiều cao chỉ ở mức trung bình và chiều cao hoàn toàn không thay đổi đáng kể ^[3]. Dù các nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng vitamin D có thể tạo tiền đề cho phát triển thể chất thông qua hỗ trợ khung xương, điều này vẫn chưa được xác nhận trên thực tế lâm sàng ^[3].

Tác động thực tế trên thanh thiếu niên khỏe mạnh

Đối với những trẻ đã có đủ lượng vitamin D tự nhiên trong máu, việc uống thêm loại vi chất này hầu như không mang lại lợi ích cộng thêm cho xương. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2012 khẳng định việc bổ sung vitamin D chỉ chứng minh được hiệu quả cải thiện mật độ khoáng xương ở nhóm đối tượng bị thiếu hụt, còn ở những trẻ có tình trạng vitamin D bình thường thì không ghi nhận lợi ích này ^[1].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2014 thực hiện trên 56 thanh thiếu niên khỏe mạnh từ 11 đến 19 tuổi có nồng độ vitamin D nền đạt mức đủ đã so sánh hiệu quả giữa liều 200 IU và 1.000 IU vitamin D3 mỗi ngày trong suốt 11 tuần ^[4]. Kết quả từ 53 đối tượng hoàn thành nghiên cứu cho thấy nồng độ 25(OH)D trong máu không có sự khác biệt giữa hai nhóm (từ 28,1 tăng lên 28,9 ng/mL ở nhóm 200 IU; từ 29,0 tăng lên 30,1 ng/mL ở nhóm 1.000 IU; P = 0,87) ^[4]. Nghiên cứu cũng không ghi nhận sự thay đổi nào đối với nồng độ canxi, phosphate hay các dấu ấn chu chuyển xương ^[4].

Năm 2010, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi khác tại một trường trung học trên 73 nữ sinh sau dậy thì từ 12 đến 14 tuổi đã kiểm tra tác động của việc bổ sung vitamin D2 liều cao ^[5]. Các em được cho dùng 4 liều vitamin D2, mỗi liều 150.000 IU trong vòng 1 năm ^[5]. Mặc dù nồng độ 25(OH)D trong máu ở nhóm can thiệp đạt 56,0 nmol/L so với 15,8 nmol/L ở nhóm đối chứng, kết quả đo mật độ khoáng bằng phương pháp DEXA và chụp cắt lớp vi tính ngoại vi cho thấy không có bất kỳ tác động nào lên xương ^[5]. Việc can thiệp liều cao không làm tăng tích lũy khoáng chất, không thay đổi hình học xương, sức mạnh của xương hay lực cơ bắp ^[5].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Các bằng chứng khoa học hiện có chỉ ra rằng vitamin D chỉ phát huy tác dụng khi trẻ thực sự thiếu hụt. Một bài báo tổng quan công bố năm 2015 chỉ ra rằng 4 nghiên cứu RCT đã cung cấp bằng chứng mức độ vừa phải ủng hộ việc bổ sung vitamin D giúp tăng tích lũy khoáng chất xương (BMC) ở nữ thiếu niên có nồng độ 25(OH)D ban đầu dưới 50 nmol/L ^[2].

Tuy vậy, các thử nghiệm này dùng liều từ 200 đến 3.000 IU/ngày và vẫn chưa rõ liệu có hiệu ứng phụ thuộc liều lượng hay không ^[2]. Dữ liệu trên đối tượng nam giới cũng như các sắc tộc ngoài người da trắng và người da vàng còn rất hạn chế, làm giảm khả năng khái quát hóa kết quả ^[2].

Hơn nữa, một số nghiên cứu quan sát và can thiệp cho thấy hiệu quả bổ sung có thể phụ thuộc vào giai đoạn dậy thì cụ thể, nhưng sự đồng nhất giữa các nghiên cứu vẫn chưa đạt được ^[2]. Nghiên cứu năm 2010 trên nhóm nữ sinh sau dậy thì cũng nhấn mạnh rằng việc can thiệp sau thời kỳ đỉnh điểm tích lũy khoáng chất xương và khối lượng cơ bắp có thể đã quá muộn để tạo ra sự khác biệt ^[5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng vi chất tăng trưởng

Nhiều phụ huynh lầm tưởng rằng uống càng nhiều vitamin D thì xương càng dài ra nhanh chóng. Đây là quan điểm sai lầm vì xương dài ra phụ thuộc phần lớn vào yếu tố di truyền, hormone tăng trưởng và dinh dưỡng tổng thể cân bằng chứ không phụ thuộc vào việc nạp quá mức một loại vi chất đơn lẻ.

Nghiên cứu khoa học cho thấy khi nồng độ vitamin D trong máu đã ở ngưỡng đủ, cơ thể không thể hấp thu thêm để kích thích xương dài hơn ^[1], ^[4]. Việc lạm dụng các liều cực lớn không được khuyến cáo vì không chứng minh được hiệu quả tăng chiều cao hay tăng mật độ xương vượt trội ^[3], ^[5].

Một số người còn nghĩ rằng vitamin D có thể thay thế hoàn toàn nguồn canxi từ chế độ ăn. Trên thực tế, vitamin D chỉ đóng vai trò hỗ trợ chuyển hóa; nếu khẩu phần ăn thiếu hụt canxi nghiêm trọng thì khung xương vẫn không có đủ nguyên liệu để phát triển vững chắc ^[2], ^[4].

Những đối tượng cần thận trọng và lưu ý y tế

Phụ huynh không nên tự ý cho trẻ uống các loại vitamin D liều cao liên tục mà không có sự chỉ định hay xét nghiệm từ bác sĩ chuyên khoa. Trẻ em có bệnh lý nền về thận, rối loạn chuyển hóa khoáng chất hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc thù cần được chuyên gia y tế đánh giá cẩn thận trước khi dùng thêm bất kỳ chất bổ sung nào.

Một số nhóm đối tượng có nguy cơ thiếu hụt cao hơn bình thường cần được quan sát kỹ lưỡng. Thử nghiệm năm 2018 trên 22 thiếu niên người Mỹ gốc Phi mắc béo phì (BMI từ bách phân vị thứ 95 trở lên) và bị thiếu vitamin D (nồng độ dưới 20 ng/mL) cho thấy nhóm này cần liều cao hơn bình thường mới có thể đưa nồng độ vi chất về ngưỡng an toàn ^[6]. Cụ thể, sau 3 tháng bổ sung cholecalciferol, nhóm dùng liều 5.000 IU/ngày có 83% đối tượng đạt mức 25(OH)D từ 20 ng/mL trở lên, trong khi nhóm dùng liều 1.000 IU/ngày chỉ có 30% đạt được mục tiêu này ^[6]. Dẫu vậy, nghiên cứu này cũng không ghi nhận sự khác biệt về các chỉ số chuyển hóa khoáng chất giữa hai nhóm ^[6].

Tương tự, một nghiên cứu năm 2020 trên 71 nam sinh 17 tuổi tại Tehran ghi nhận việc dùng 50.000 IU vitamin D mỗi tháng trong 6 tháng giúp tăng nồng độ 25(OH)D trong máu và cải thiện một số chỉ số mỡ máu, chỉ số viêm ^[7]. Tuy nhiên, đây là phác đồ can thiệp dựa trên bối cảnh cộng đồng có tỷ lệ thiếu hụt vi chất cao, không phải là hướng dẫn áp dụng đại trà cho mọi trẻ em khỏe mạnh ^[7]. Khi nghi ngờ trẻ thiếu chất, gia đình cần đưa trẻ đi khám và làm xét nghiệm máu trước khi quyết định can thiệp.

Lời khuyên áp dụng trong cuộc sống hàng ngày

Để hỗ trợ hệ xương phát triển tối ưu trong giai đoạn dậy thì, cha mẹ nên tập trung vào chế độ ăn uống đa dạng và lối sống lành mạnh thay vì phụ thuộc vào thực phẩm chức năng.

Nguồn vitamin D tự nhiên có thể được tổng hợp qua da khi tiếp xúc an toàn với ánh nắng mặt trời và hấp thụ qua các thực phẩm như cá béo, lòng đỏ trứng hoặc các sản phẩm sữa được bổ sung vi chất ^[3], ^[6]. Trẻ cần được cung cấp đủ lượng canxi qua khẩu phần ăn hàng ngày từ sữa, sữa chua, phô mai và các loại rau xanh thẫm.

Bên cạnh dinh dưỡng, vận động thể chất thường xuyên đóng vai trò không thể thay thế. Tập luyện thể thao giúp cải thiện chức năng cơ bắp và hỗ trợ vận tốc tích lũy khoáng chất xương đạt mức tối đa ^[2], ^[5]. Nghiên cứu năm 2010 đã ghi nhận việc đảm bảo đủ vitamin D giúp cải thiện hiệu suất vận động và tốc độ nhảy của cơ bắp ở các thiếu nữ dậy thì, tạo tiền đề tốt cho hoạt động thể chất hàng ngày ^[5]. Ngoài ra, việc ngủ đủ giấc mỗi đêm giúp cơ thể tiết đủ hormone tăng trưởng tự nhiên, hỗ trợ tối đa cho việc phát triển tầm vóc.

Tóm lại, vitamin D là dưỡng chất thiết yếu giúp bảo vệ cấu trúc và độ chắc khỏe của xương ở tuổi dậy thì nhưng không thể tạo ra kỳ tích tăng chiều cao nếu trẻ không bị thiếu hụt vi chất. Phụ huynh nên duy trì lối sống khoa học, cân bằng dinh dưỡng và chỉ bổ sung viên uống khi có hướng dẫn cụ thể từ bác sĩ.