Xạ đen từ lâu đã trở thành thức uống quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam nhờ danh tiếng hỗ trợ thanh nhiệt, giải độc và nâng cao sức đề kháng. Tuy nhiên, rất nhiều người dùng vẫn băn khoăn liệu nên đun nước từ lá xạ đen tươi vừa hái hay dùng lá xạ đen đã phơi, sấy khô để thu được hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa tốt nhất.

Thực tế, các công trình nghiên cứu hiện đại về dược liệu xạ đen (tên khoa học là Celastrus hindsii) đa số đều ưu tiên phân tích trên dạng mẫu lá đã qua phơi sấy khô. Quá trình làm khô có kiểm soát giúp bảo toàn các hợp chất phenolic, flavonoid và terpene quý giá, đồng thời hỗ trợ chiết tách hoạt chất tối ưu hơn khi pha hoặc sắc nước.

Hoạt chất chống oxy hóa trong cây xạ đen hoạt động thế nào?

Cây xạ đen được ghi nhận phân bố tự nhiên trong rừng và xuất hiện tại một số tỉnh phía Bắc Việt Nam như Hà Nam, Hòa Bình, Quảng Ninh, Ninh Bình [1]. Trong y học dân gian, cây thường được sử dụng nhằm mục đích chống viêm và hỗ trợ các bệnh lý khối u [1].

Tác dụng sinh học nổi bật của xạ đen đến từ khả năng dọn dẹp các gốc tự do gây hại cho tế bào. Khi chiết tách dược liệu, các nhà khoa học nhận diện được nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính chống oxy hóa cao [1]. Cơ chế này hoạt động nhờ khả năng ức chế quá trình peroxy hóa màng tế bào và trung hòa các tác nhân oxy hóa [1]. Số lượng nhóm hydroxyl phenolic trong cấu trúc phân tử của các hợp chất này có mối tương quan trực tiếp đến hiệu quả hoạt động chống oxy hóa [2].

Nghiên cứu chỉ ra những hoạt chất quý giá nào trong xạ đen?

Năm 2006, một nghiên cứu chuyên sâu đã tiến hành phân lập các hợp chất chống oxy hóa từ chiết xuất methanol 50% của lá xạ đen khô (Celastrus hindsii) [2]. Bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo kết hợp phổ cộng hưởng từ hạt nhân và phổ khối lượng, các nhà khoa học đã thu được 8 hợp chất phenolic [2]. Trong đó, có 5 hợp chất quen thuộc bao gồm rutin, kaempferol 3-rutinoside, axit rosmarinic, axit lithospermic, axit lithospermic B, cùng 3 oligomer mới của axit rosmarinic gồm một dimer và hai trimer [2].

Đáng chú ý, các thành phần chủ yếu trong chiết xuất lá khô là axit rosmarinic và axit lithospermic B [2]. Tất cả các hợp chất phenolic này đều chứng minh được khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ trước hiện tượng tự oxy hóa của methyl linoleate và ức chế sự peroxy hóa lipid màng liposome [2].

Đến năm 2019, các nhà khoa học tiếp tục phân tách các phân đoạn có hoạt tính từ chiết xuất ethyl axetat của lá xạ đen bằng phương pháp sắc ký cột [1]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy dung môi pha loãng 50-70% methanol trong chloroform giúp thu được hàm lượng tổng phenolic, flavonoid và hoạt tính chống oxy hóa cao nhất qua các thử nghiệm quét gốc tự do DPPH, ABTS và ức chế peroxy hóa lipid qua xét nghiệm tẩy màu beta-carotene [1].

Qua phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) và ion hóa tia điện phun (ESI-MS), 15 hợp chất chính đã được xác định thuộc các nhóm axit béo, amit, flavonoid, sterol, terpene và phenol [1]. Trong đó, các chất alpha-amyrin, beta-amyrin, hydrazine carboxamide, axit hexadecanoic, fucosterol, (3beta)-D:C-friedours-7-en-3-ol, rutin và 2-hydroxy-1-ethyl este chiếm hàm lượng lớn nhất, trong khi nồng độ các chất còn lại đều dưới 5% [1].

Năm 2021, nghiên cứu tập trung vào phân lập hai hợp chất alpha-amyrin và beta-amyrin từ 1,12 kg bột lá xạ đen khô [3]. Bột khô sau khi chiết bằng methanol thu được 260,80 g cao thô, tiếp tục được phân đoạn bằng nước, hexane và ethyl axetat [3]. Sau các lần sắc ký cột, các nhà nghiên cứu đã tinh sạch thành công 12,05 g hỗn hợp alpha-amyrin và beta-amyrin [3]. Cấu trúc phân tử và đặc tính của hai hợp chất này được khẳng định chính xác qua các dữ liệu sắc ký khí GC-MS, phổ khối ESI-MS với công thức [C30H50O + Na]+ và phổ cộng hưởng từ hạt nhân 13C-NMR, 1H-NMR [3].

Vì sao dược liệu khô thường tối ưu hoạt chất hơn dạng tươi?

Dù dạng tươi mang lại cảm giác tự nhiên, nhưng dược liệu xạ đen tươi chứa lượng nước rất cao. Nước tự do trong mô thực vật tươi tạo điều kiện cho các enzyme nội sinh thủy phân và phá hủy dần các hợp chất polyphenol và flavonoid ngay sau khi thu hái.

Ngược lại, khi lá được làm khô đúng quy trình, các tế bào thực vật mất nước và cấu trúc vách tế bào trở nên giòn, xốp hơn, hỗ trợ dung môi hòa tan và giải phóng các hoạt chất bên trong dễ dàng hơn. Thực nghiệm chiết tách bột lá xạ đen khô trong phòng thí nghiệm luôn cho thấy khả năng thu hồi hoạt chất rất cao và đồng đều [2] [3].

Năm 2020, một công trình tối ưu hóa chiết xuất flavonoid từ lá xạ đen bằng công nghệ hỗ trợ siêu âm đã ghi nhận hàm lượng flavonoid tổng số (TFC) đạt mức tối đa là 23,6 mg QE/g nguyên liệu khô [4]. Mức thu nhận tối ưu này đạt được ở điều kiện công suất siêu âm 130 W, nhiệt độ 40 độ C, thời gian chiết 29 phút và nồng độ cồn 65% [4]. Chiết xuất giàu flavonoid này thể hiện khả năng quét gốc tự do rất mạnh đối với DPPH (giá trị IC50 là 164,85 microgam/mL) và ABTS (IC50 là 89,05 microgam/mL) [4].

Hơn thế nữa, dịch chiết lá xạ đen còn ức chế đáng kể sự phát triển của 3 dòng tế bào ung thư gồm MCF7 (ung thư vú), A549 (ung thư phổi) và HeLa (ung thư cổ tử cung) với các giá trị IC50 lần lượt là 88,1 microgam/mL; 120,4 microgam/mL và 118,4 microgam/mL [4]. Đặc biệt, chiết xuất này không hề gây độc tính đối với dòng tế bào thận bình thường HK2 [4].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu khoa học đã chứng minh rất rõ xạ đen khô là nguồn dược liệu dồi dào flavonoid, axit rosmarinic, rutin cùng các dẫn xuất triterpene như alpha-amyrin, beta-amyrin có hoạt tính chống oxy hóa cao [4] [1] [2] [3]. Khả năng thu dọn gốc tự do của thảo dược này giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do stress oxy hóa gây nên [4] [1].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hiểu rõ giới hạn hiện tại của y học. Toàn bộ các kết quả ức chế tế bào ung thư phổi, vú, cổ tử cung hay dọn gốc tự do hiện mới chỉ được thực hiện trên mô hình ống nghiệm (in vitro) [4]. Đây là cơ sở tiền lâm sàng ban đầu cho thấy tiềm năng dược học, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước lá xạ đen có thể thay thế thuốc điều trị hay "chữa khỏi" bệnh ung thư trên cơ thể người.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng xạ đen

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "đồ tươi luôn tốt hơn đồ khô". Nhiều người cất công tìm mua lá xạ đen tươi vì nghĩ rằng phơi khô sẽ làm bay mất dưỡng chất. Tuy nhiên, nếu bảo quản lá tươi không tốt, nấm mốc phát triển hoặc lá bị dập nát sẽ kích hoạt quá trình tự phân hủy, làm giảm sút nhanh chóng các chất chống oxy hóa tự nhiên.

Một sai lầm khác là dùng xạ đen càng đặc càng tốt để mong khỏi bệnh nhanh. Chiết xuất xạ đen chứa nhiều hợp chất sinh học đậm đặc [1]. Việc đun nấu quá đặc hoặc uống thay hoàn toàn nước lọc cả ngày có thể gây hạ huyết áp quá mức, làm cơ thể mệt mỏi, hoa mắt hoặc gây áp lực đào thải lên gan và thận.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù chiết xuất xạ đen không cho thấy độc tính trên dòng tế bào thận bình thường trong ống nghiệm [4], người dùng vẫn cần hết sức cẩn trọng khi đưa thảo dược này vào chế độ sinh hoạt thường ngày:

  • Người có tiền sử huyết áp thấp: Xạ đen có đặc tính hỗ trợ hạ huyết áp, do đó uống nước quá đậm đặc có thể dẫn tới tụt huyết áp đột ngột.
  • Người mắc bệnh suy giảm chức năng gan, thận nặng: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để tránh tương tác bất lợi.
  • Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng an toàn trên các đối tượng này, do đó không nên tự ý sử dụng.
  • Bệnh nhân đang điều trị thuốc tây y hoặc hóa trị: Cần thông báo cho bác sĩ điều trị để tránh các tương tác thuốc không mong muốn.

Cách áp dụng xạ đen khô đúng cách trong đời sống

Để khai thác tối đa lượng hoạt chất chống oxy hóa từ xạ đen khô, người tiêu dùng nên lưu ý cách sơ chế và sử dụng:

  • Lựa chọn nguồn gốc: Chọn lá xạ đen bánh tẻ được phơi hoặc sấy khô sạch sẽ, bảo quản nơi khô ráo, tuyệt đối không sử dụng mẫu đã bị ẩm mốc hay biến màu.
  • Liều lượng hợp lý: Mỗi ngày chỉ nên dùng khoảng 15-30g xạ đen khô.
  • Cách chế biến: Rửa nhanh dược liệu qua nước sạch để loại bỏ bụi bẩn. Đun sôi với 1,5 lít nước trong khoảng 10-15 phút với lửa nhỏ, hoặc hãm trong bình giữ nhiệt với nước sôi tương tự như hãm trà.
  • Thời điểm dùng: Uống ấm sau bữa ăn khoảng 30 phút, không nên uống khi bụng quá đói. Tránh để nước xạ đen qua đêm vì vi khuẩn dễ xâm nhập gây ôi thiu và biến đổi các hoạt chất quý.

Tóm lại, lá xạ đen phơi sấy khô đạt chuẩn không chỉ tiện lợi trong bảo quản mà còn giúp lưu giữ và chiết tách tối ưu các hợp chất chống oxy hóa quý báu như flavonoid, axit rosmarinic và amyrin. Dẫu vậy, thảo dược này chỉ nên được xem là phương pháp hỗ trợ sức khỏe bổ trợ, người dùng cần duy trì lối sống lành mạnh và luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế khi có bệnh nền.