Xơ mướp vốn là vật dụng quen thuộc trong gian bếp của nhiều gia đình Việt Nam dùng để rửa bát hoặc làm bông tắm. Gần đây, trào lưu nấu xơ mướp già làm nước uống hay trà thanh nhiệt giải độc được lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội. Nhiều người thắc mắc liệu loại xơ khô này có thực sự đem lại tác dụng làm mát cơ thể như lời đồn đại hay không.
Theo y học dân gian, xơ mướp (ty qua lạc) thường được dùng để hỗ trợ thanh nhiệt, giải độc và thông kinh lạc. Tuy nhiên, khi đối chiếu dưới góc độ hóa sinh hiện đại, xơ mướp già chứa chủ yếu là cấu trúc chất xơ không hòa tan, trong khi các hợp chất chống oxy hóa thực sự có lợi lại suy giảm đáng kể theo độ chín của quả. Việc uống nước xơ mướp già không phải là phương pháp cung cấp chất chống oxy hóa dồi dào như nhiều người lầm tưởng.
Thực hư về công dụng thanh nhiệt của mướp
Trong đời sống thường nhật, mướp ta là loại rau ăn quả lành tính và được ưa chuộng vào mùa hè. Kinh nghiệm truyền miệng cho rằng mọi bộ phận của cây mướp, từ quả non đến xơ mướp già, đều có tính hàn hoặc mát, giúp giải nhiệt cơ thể. Quan niệm này khiến nhiều người thu gom xơ mướp khô đem đun lấy nước uống thay trà hàng ngày.
Tuy nhiên, xét về mặt khoa học, cảm giác "thanh nhiệt" khi dùng nước đun thảo mộc chủ yếu đến từ việc bổ sung đủ nước cho cơ thể. Nước giúp hệ tuần hoàn và bài tiết hoạt động trơn tru hơn, hỗ trợ giảm cảm giác nóng bực. Để khẳng định xơ mướp có dược tính sinh học đặc hiệu hay không, cần xem xét chi tiết thành phần hóa học được giữ lại trong cấu trúc xơ sau quá trình quả già đi và khô héo.
Thay đổi hoạt chất khi quả mướp chuyển từ non sang già
Nghiên cứu về chuyển hóa chất ở quả mướp ta (tên khoa học Luffa aegyptiaca) đã làm rõ sự khác biệt lớn giữa quả non và quả già [1]. Các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp phân tích chuyển hóa khối phổ (GC/MS và UHPLC/MS) nhằm đối chiếu hồ sơ chất chuyển hóa giữa quả non ăn được và quả chín già nhiều xơ [1]. Kết quả ghi nhận tổng cộng 53 hợp chất bay hơi được xác định qua kỹ thuật chiết pha rắn vi lượng khoang trống (SPME), bao gồm 66,2% aldehyde/furan, 51,6% cồn, 38,2% ketone, 15,1% axit và 10,1% hợp chất thơm, trong đó nhóm aldehyde/furan chiếm ưu thế ở cả hai giai đoạn [1].
Điểm đáng chú ý là quả mướp non nhìn chung giàu các chất chuyển hóa hơn hẳn so với quả già [1]. Nhóm quả non chứa hàm lượng cao hơn các cồn chuỗi ngắn (như 1-octen-3-ol), aldehyde ((E)-2-hexenal và aldehyde dưa chuột), cùng các terpenoid như linalool [1]. Ngược lại, mẫu quả mướp già xơ hóa lại chiếm ưu thế bởi các axit béo (như octanoic acid) [1].
Phân tích UHPLC/MS còn chỉ ra nhiều glycoside oleanene triterpene đóng vai trò là hợp chất thứ cấp có hoạt tính sinh học chính, trong đó glycoside dihydroxy-oxo-oleanenoic acid hiện diện phong phú hơn ở quả non so với quả già [1]. Điều này chứng minh rằng khi quả già đi để tạo thành xơ khô, các hợp chất sinh học có lợi bị sụt giảm đáng kể [1].
Các chất chống oxy hóa thực tế trong quả mướp
Khả năng chống oxy hóa của chiết xuất quả mướp đã được chứng minh qua các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã phân lập các chất chống oxy hóa ưa nước từ quả mướp Luffa cylindrica (tên đồng nghĩa của Luffa aegyptiaca) dựa trên định hướng hoạt tính khử gốc tự do [2]. Nghiên cứu đã tách chiết thành công 8 hợp chất phenolic và flavonoid bằng sắc ký ngược dòng tốc độ cao và nhận diện qua phổ khối lượng ESI-MS cùng phân tích cộng hưởng từ hạt nhân NMR [2].
Tám hợp chất này bao gồm: p-coumaric acid, 1-O-feruloyl-beta-D-glucose, 1-O-p-coumaroyl-beta-D-glucose, 1-O-caffeoyl-beta-D-glucose, 1-O-(4-hydroxybenzoyl)glucose, diosmetin-7-O-beta-D-glucuronide methyl ester, apigenin-7-O-beta-D-glucuronide methyl ester, và luteolin-7-O-beta-D-glucuronide methyl ester [2]. Hoạt tính chống oxy hóa của các chất này được đánh giá thông qua khả năng dọn dẹp gốc tự do 1,1-diphenyl-2-picrylhydrazyl (DPPH) [2].
Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy tổng hàm lượng của cả 8 hợp chất này trong quả mướp khô đã gọt vỏ chiếm khoảng 1% [2]. Kết quả này khẳng định việc tiêu thụ quả mướp có thể cung cấp một số thành phần chống oxy hóa nhất định cho cơ thể [2]. Dù vậy, dữ liệu này thu nhận từ toàn bộ phần thịt quả mướp khô bỏ vỏ, chứ không phải từ riêng bộ phận xơ mướp già đã qua xơ hóa hoàn toàn [2]. Bên cạnh đó, mướp còn được ghi nhận là cây trồng có các đặc tính y học như chống viêm, chống đái tháo đường và chống ung thư trong các tài liệu tổng quan di truyền học [3].
Bản chất của xơ mướp: Vật liệu sinh học hay nguồn dinh dưỡng?
Về bản chất tự nhiên, phần xơ mướp còn lại khi quả chín già khô quắt thực chất là mạng lưới sợi lignocellulose dày đặc [4]. Một nghiên cứu năm 2021 phân tích thành phần hóa học của quả Luffa aegyptiaca khô chỉ ra rằng nguyên liệu này có hàm lượng holocellulose cao, độ pH thuộc nhóm thấp nhất trong các vật liệu thử nghiệm, và nguyên tố khoáng chiếm tỷ lệ lớn nhất là kali [4]. Với đặc tính cơ học bền bỉ, nghiên cứu này hướng đến việc ứng dụng xơ mướp trong ngành sản xuất ván ép công nghiệp chịu lực hơn là ứng dụng dinh dưỡng [4].
Ngoài ra, xơ mướp đã qua xử lý còn được nghiên cứu chế tạo thành vật liệu y tế thay thế da. Một nghiên cứu năm 2014 đã phát triển màng LUFFACHITIN từ bã xơ khô của quả Luffa aegyptiaca [5]. Phân tích hóa học ghi nhận màng này gồm cấu trúc sợi polymer chứa khoảng 40% monomer N-acetyl-glucosamine [5]. Khi tạo màng xốp và thử nghiệm làm lành vết thương trên chuột, màng xơ mướp giúp rút ngắn thời gian lành vết thương xuống 25 ngày so với gạc cotton cần trên 30 ngày [5]. Điều này cho thấy thế mạnh lớn nhất của xơ mướp già nằm ở đặc tính vật lý, cấu trúc sợi và ứng dụng làm màng bảo vệ bên ngoài, chứ không phải dạng dung dịch uống [5].
Mặt khác, hình ảnh quả mướp cả ở dạng chín già dùng để cọ rửa và quả non dùng làm thực phẩm đã xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử, chẳng hạn trong các bức tranh khảm Byzantine giai đoạn năm 350-600 sau Công nguyên tại Israel [6]. Quả non được ưu tiên làm thức ăn, còn quả già xơ hóa chủ yếu phục vụ nhu cầu làm sạch [6].
Hiểu lầm thường gặp về trà xơ mướp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng nước sắc từ xơ mướp già chứa đậm đặc các chất bổ dưỡng giúp làm mát gan và giải độc nhanh chóng. Thực tế, khi mướp già đi, phần lớn thịt quả và dịch bào chứa các hợp chất hoạt tính hòa tan đã tiêu biến, để lại bộ khung chất xơ không tan [1]. Khi đun sôi xơ mướp với nước, lượng hoạt chất chống oxy hóa hòa tan thôi ra nước là không đáng kể so với việc ăn trực tiếp quả mướp tươi [2, 3].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng khả năng thanh nhiệt của xơ mướp với một vị thuốc đặc trị bệnh lý. Nhiều người khi bị nóng trong, nổi mụn nhọt đã tự ý uống trà xơ mướp thay cho nước lọc hàng ngày mà không tìm hiểu nguyên nhân gốc rễ. Việc lạm dụng một loại nước sắc thảo mộc không rõ hàm lượng hoạt chất có thể gây mất cân bằng nước hoặc bỏ lỡ thời điểm chẩn đoán y khoa chính xác.
Những ai nên thận trọng khi sử dụng?
Xơ mướp dùng trong gia đình nếu thu hái hoặc bảo quản không đúng cách rất dễ bị nấm mốc hoặc nhiễm vi khuẩn, bụi bẩn bám sâu trong mạng lưới sợi chằng chịt. Uống nước đun từ xơ mướp mốc có thể dẫn đến nguy cơ rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy hoặc ngộ độc vi nấm.
Những người có bệnh lý nền về tiêu hóa, người tỳ vị hư hàn thường xuyên bị lạnh bụng, đi ngoài phân lỏng nên thận trọng khi dùng các loại nước sắc có tính chất làm mát theo dân gian. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa có nghiên cứu cụ thể về độ an toàn của việc uống dịch chiết xơ mướp già dài ngày; do đó nhóm đối tượng này tuyệt đối không nên tự ý dùng thay nước uống hàng ngày mà cần hỏi ý kiến bác sĩ. Bất kỳ ai đang dùng thuốc điều trị mạn tính cũng cần tham khảo chuyên môn y tế để tránh các tương tác không mong muốn.
Lời khuyên áp dụng thực tế và kết luận
Nếu muốn tận dụng giá trị chống oxy hóa và hỗ trợ làm mát cơ thể của cây mướp, giải pháp khoa học và thiết thực nhất là đưa quả mướp non tươi vào chế độ ăn uống hàng ngày. Ăn mướp non nấu canh giúp giữ lại đầy đủ các hợp chất phenolic, flavonoid và các triterpene có lợi hơn hẳn so với việc đun xơ mướp già [2, 3].
Đối với xơ mướp khô, việc sử dụng an toàn và phát huy tối đa công năng tự nhiên nhất là làm bông tắm tẩy tế bào chết, miếng cọ rửa bát đĩa thân thiện với môi trường, hoặc làm vật liệu sinh học theo định hướng nghiên cứu [1, 2]. Nếu vẫn muốn dùng xơ mướp đun nước theo thói quen dân gian, cần đảm bảo nguồn xơ sạch hoàn toàn, không nấm mốc, chỉ dùng lượng vừa phải và lắng nghe phản ứng của cơ thể.
Tóm lại, công dụng "thanh nhiệt giải độc thần kỳ" của trà xơ mướp già phần lớn chỉ là lời đồn thổi truyền miệng chưa có cơ sở khoa học vững chắc. Quả mướp thực sự chứa các hoạt chất chống oxy hóa quý, nhưng chúng tập trung nhiều ở quả non ăn được thay vì phần xơ khô cằn của quả già [2, 3]. Duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước và ăn uống đa dạng rau củ tươi là cách tốt nhất để chăm sóc sức khỏe.
